Monsterzicht

by Jan van Aken

Lente 1939. Victor, assistent-psychiater en bevlogen volgeling van Jung, krijgt een aanstelling in het vrouwenpaviljoen van een katholieke inrichting. Terwijl hij nog aangeslagen is door zijn ervaringen in Heidelberg, waar hij het voorgaande jaar studeerde, biedt dit hem een tweede kans.

Victor raakt gefascineerd door Lena, een jonge vrouw die lijdt aan angstwekkende waanvoorstellingen: ze ziet de gezichten van anderen als monstertronies, en soms slaat haar angst om in razernij. Victor herkent in Lena’s aandoening ongekende diepten en talenten.

Als hij tegenover geneesheer-directeur Stalmeijer zijn twijfels uitspreekt over Lena’s diagnose, geeft deze hem toestemming het op jungiaanse wijze aan te pakken. Victor gaat het experiment aan, maar lukt het hem om te ontkomen aan de demonen van zijn eigen verleden?

310 pages, Kindle Edition

First published April 14, 2026

Reviews

[Renske Janssen · Rating 3 out of 5]

De achterliggende thematiek van het boek is erg interessant, maar ik weet niet of of ik de uitwerking helemaal bevredigend vind. Ik heb het gevoel dat ik dit type hoofdpersoon al veel te vaak hebt gezien: een middelmatige man die anderen vooral behandelt als instrumenten voor de verwezenlijking van zijn eigen ambities. Daarbij gaat hij voorbij aan hun wensen en hun menselijkheid, maar desondanks lijkt hij een tragische (zij het imperfecte) held te blijven - intelligent, gedreven, en (grotendeels) onterecht gedwarsboomd.

In dit geval is het denk ik goed mogelijk om Victor's gebrek aan zelfreflectie en zelfkritiek op te vatten als een bewuste keuze van de auteur. Deze lezing zou een interessante ironische lading geven aan de stelling dat een goede psychiater als deel van diens opleiding ook zelf 'onder het mes' / op de divan moet (een traject dat Victor, net als de rest van zijn opleiding, overigens niet afrondt). Hier en daar lijkt het boek Victor's perspectief te contrasteren met dat van Lena. Daardoor lijkt het subtiel commentaar te geven op de historisch vaak slechte behandeling van patiënten door artsen (zeker als patiënten als een waardevol onderzoeksobject werden gezien), en de mate waarin mannelijke wetenschappers zich de ideeën van de vrouwen in hun omgeving toe-eigenden, en daardoor beroemd werden.

Genoeg indicaties, al met al, dat Victor het met de wetenschappelijke (en persoonlijke) integriteit niet zo nauw neemt, maar toch voelt het boek ergens vlak. Echt diep wordt het commentaar op wat we als samenleving 'krankzinnig' noemen voor mijn gevoel niet. Lena mag volgens Victor dan wel niet in het gesticht thuishoren, maar hoe zit het met de rest? Zeker in een boek dat zich in de late jaren '30 afspeelt was er denk ik veel interessants te zeggen geweest over de invloed van religie en politiek op de formulering van psychiatrische diagnoses. Historisch gezien werden deze vaak gebruikt om 'ongewenste' elementen onmondig te maken en uit de samenleving te verwijderen. Aanzetten voor het bespreken van deze thema's zijn er zeker. Helaas zitten we grotendeels vast in het hoofd van een egocentrische psychiater, wiens fascinatie voor Jung al het andere dreigt te overweldigen. Dat zit de uitwerking voor mijn gevoel in de weg. Doordat Victor zijn zelf-analyse nooit echt voltooid, blijven de schaduwkanten van zijn persoonlijkheid soms bijna te subtiel.

Een laatste noot: het is opvallend dat Victor Duitsland verlaat voor aanvang van Aktion T4. Ik dacht toen ik aan dit boek begon dat die gruwelijke episode een belangrijke rol zou spelen aan het verhaal. Na afloop van het boek vroeg ik me vooral met angst en beven af hoe Victor gereageerd zou hebben. Zou hij voldoende kunnen reflecteren op de moraliteit van zijn vakgebied om zijn patiënten te beschermen? Of zou zijn gebrek aan interesse in politiek (en in de mensen die hij behandelt buiten hun rol als studieobject) hem medeplichtig hebben gemaakt?

[Bram · Rating 3 out of 5]

*3.5 ipv 3, puur vanwege de laatste 50 pagina's. Het heeft me wel gegrepen door de spanning en de setting (eind jaren 30 in Nederland en Duitsland). De korte hoofdstukken en het afwisselen tussen de twee verhaallijnen hielpen daarbij. Er zitten veel boodschappen en waarschuwingen in dit boek die het zeker het lezen waard maken. Alleen nu ik ben uitgelezen, blijft een onverzadigd gevoel hangen, omdat de karakters wat oppervlakkig waren.

Bij nader inzien toch 3 ipv 3.5. De hoofdpersoon Montanus noemen in een boek wat zo draait om Freud en Jung is flauw, niet diepzinnig en dient niet ongestraft te blijven.

[Peter Dierinck · Rating 4 out of 5]

De geschiedenis van de psychiatrie leest als een horrorverhaal. Deze roman speelt eind jaren 30 van de vorige eeuw in Duitsland en Nederland. Methodieken zoals lobotomie, insulinekuur, castratie, sterilisatie, fixeren, opsluiten kwam veelvuldig voor. Er waren politieke opvattingen zoals ten tijde van de nazi's waarin men degeneratie van de menselijke soort wou tegengaan door geesteszieken te verhinderen dat ze zich konden voortplanten. Een politiek die vijandig stond tegen het vreemde en de vreemdeling vormde de grond hiervoor. Vanuit de religie waren er religieuse orden die vooral ontucht en losbandigheid wilden inperken door mensen in instellingen langdurig af te sluiten te controleren en vroom op te voeden. En goedmenende wetenschappers, zoals de psychoanalyticus in "Monsterzicht" willen aan de hand van patiënten hun theorieën ingang doen vinden.
In "Monsterzicht" kunnen we lezen hoe het individu in zo een psychiatrische instelling tussen de raderen van al die systemen werd vermalen. Dat dit niet altijd vanuit slechte wil gebeurde maakt het verhaal extra tragisch. De psychiatrische patiënt bezwijkt als mens onder diagnostische labels, onder morele veroordeling en onder de gelijkschakeling vertrekkend vanuit wat als de ideale mens naar voor wordt geschoven. Ik was zeer sterk ontroerd door dit boek. Jan Van Aken schreef een heel mooi boek. Hij geeft in een interview aan dat dit boek (2026) ontstond toen zijn vader in het archief van een psychiatrisch ziekenhuis oude brieven vond van een meisje aan haar vader. De sfeer van zo'n psychiatrisch instituut vormde de blauwdruk voor het fictieve St.-Dymphna.

Lees dit boek als een aansporing tot mededogen, menselijkheid met hen die het psychisch lastig hebben. Lees het als een aanduiding voor het gevaar van ideologisch denken. Hoe gevaarlijk zuiverheid van denken kan zijn, zowel op politiek, religieus als therapeutisch vlak. Die zuiverheid staat het nabij zijn bij mensen met een psychische kwetsbaarheid in de weg. Niet alleen vroeger, eind de jaren 30, maar ook nu.
#janvanaken #monsterzicht

[Wim Reinalda · Rating 4 out of 5]

Een intrigerende roman van Jan van Aken. Minder omvangrijk dan veel van zijn eerdere boeken, en meer gravend in de diepte. De (tragische) held is Victor Montanus, assistent-psychiater en geïnteresseerd in de toentertijd nieuwe analytische psychotherapie, minder die van Freud, vooral die van Jung. Het verhaal speelt zich af aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog, voor een deel in Heidelberg en daar krijgen de Jungiaanse archetypen een bijzondere en heftige betekenis in het zich ingravende Nazisme. In Nederland speelt de roman zich af in het Denkbeeldige Hilligenkapel, maar in de heilige Dymphna, naar wie de inrichting waar hij wekt is vernoemd, herkennen we de beschermheilige van het Belgische plaatsje Geel, waar sinds vele jaren psychiatrische patiënten worden verzorgd met gezinsverpleging... Hier neemt Victor de behandeling op zich van Lena, een jonge vrouw met een aandoening die als hysterische is geduid, maar waarbij hij vermoedt dat er Jungiaanse archetypen aan het werk zijn. Steeds speelt een rol zat ziek en niet-ziek nog erg samenvallen met normaal en niet-normaal. Geleidelijk raakt Victor geobsedeerd, in Duitsland door de vrouw (met Nazi-sympathieën) waar hij verliefd op is, in Nederland door zijn patiënte Lena. Steeds nadrukkelijker doet zich de vraag voor wie en wat nou eigenlijk normaal is, en wie dat bepaalt. Mooi!

[Amy · Rating 4 out of 5]

Het was de kaft wat mij in eerste instantie naar dit boek toe trok. Het verhaal opzich had wat spannender gemogen en hoewel ik lichte irritaties voelde naar het personage Nazi meisje Verena, bleef mijn nieuwsgierigheid naar het verdere verloop van het verhaal toch gewekt.
Spoiler: Een bus van links was de man die zichzelf verhing en 2 piemels bleek te hebben, erg verassend. Ik had wel gedacht dat dit nog enige connectie zou hebben met Lena verderop in het verhaal, maar dit bleef jammer genoeg uit. Misschien een fantasie van Jan zelf? Het hebben van 2 piemels?

[Tjibbe Wubbels · Rating 3 out of 5]

Jan van Aken zet een geloofwaardig tijdsbeeld neer in deze roman. Het is duidelijk dat de psychiatie vol in ontwikkeling was in de jaren 30. Victor, de hoofdpersoon, gooit zich volledig op de leer van Jung om zijn patiënten te helpen. Beter had hij eerst zijn zelf-analyse afgemaakt en zich meer op zijn patiënten gericht dan op zijn eigen gewin.

[Maartje Wilkens · Rating 4 out of 5]

4-

[Schelley · Rating 3 out of 5]

Jan van Aken heeft een fijne hand van gedreven, zoekende personages neerzetten in roerige tijden, en met Monsterzicht duikt hij in een periode die hem duidelijk fascineert: de late jaren dertig, met al hun politieke dreiging en psychologische diepgang.

In Monsterzicht volgen we de jonge assistent-psychiater Victor, een bevlogen volgeling van Jung. Het is lente 1939 als hij een aanstelling krijgt in het vrouwenpaviljoen van een katholieke inrichting in Hillegenkapel. Daar raakt hij al snel gefascineerd door Lena, een jonge patiënte die aan angstaanjagende waanvoorstellingen lijdt: ze ziet de gezichten van mensen letterlijk gespleten, half mens, half monsterachtig gedrocht. Victor krijgt van de directeur carte blanche om haar op Jungiaanse wijze te behandelen. Ondertussen worstelt hij zelf met demonen uit zijn verleden, waaronder een verblijf in Duitsland waar hij in de ban raakte van een vrouw met nazisympathieën. Terwijl de wereld om hem heen langzaam in oorlogsgrijze tinten kleurt, probeert Victor grip te krijgen op Lena’s geest – en op die van zichzelf. Wie is hier eigenlijk het monster? En wie de gek?

Wat me meteen opviel is Van Akens schrijfstijl: poëtisch realistisch, met een soort kalme intensiteit die je langzaam de inrichting intrekt. De geuren van carbol, lysol en bleekwater, de strenge moeder-overste, de dubbelzinnige gesprekken tussen de paviljoenen – het voelt allemaal levensecht en toch een tikje surrealistisch, alsof Delvaux en Ensor samen het decor hebben geschilderd.

Ik vond het vooral sterk hoe Van Aken de grens tussen normaal en gestoord laat vervagen, en hoe hij de opkomende nazitijd verweeft met de persoonlijke zoektocht van Victor zonder dat het ooit geforceerd voelt. De psychologische lagen en de manier waarop hij de behandeling van Lena beschrijft, zijn fascinerend en geven je echt stof tot nadenken. Minder enthousiast was ik soms over het tempo; op een paar momenten voelde het alsof de verhandelingen over de geest nét iets te lang doorgingen, waardoor de spanning even inzakte. Maar dat zijn kleine smetjes in een verder rijk boek.

Slim, sfeervol en met een mengeling van historische context en diepe menselijke twijfel.

[Inge Janse · Rating 3 out of 5]

Tweede Wereldoorlog, psychoanalyse, Freud en Jung, archaïsche dsm-inzichten, heel veel seks met Duitse nazi-nymfomanen, grootheidswaanzinnige psychiaters, obscure geestesziekten, hoogmoed ten val, Kristallnacht, kilo's speed.

Je zou zeggen: what could go wrong? Toch wordt Monsterzicht nergens echt een aangrijpend boek. Om mij nog onduidelijke redenen ontstaat door het schrijven van Van Aken een glazen wand tussen het verhaal en mij als lezer. Ik zie het gebeuren, ik kan het begrijpen en me inbeelden, maar nergens raakt het me echt.

Zijn het de eendimensionale personages, die allemaal exact één functie uitvoeren? De dia- en monologen die oneindig veel te klinisch en uitleggerig zijn om bezield te raken? Het mysterie dat maar geen mysterie wil worden? De twee verhaallijnen die dusdanig dicht in de tijd tegen elkaar aan zitten dat ze net zo goed één lineair verhaal hadden kunnen zijn?

Wat de redenen ook mogen zijn, het is zeker zeer jammer dat het zo uitpakt, want behalve de ingrediënten maakt ook het naschrift goed duidelijk welk super interessante punt Van Aken wilde maken, over Jungs nogal halfslachtige houding tegenover de nazi-ideologie, en hoe hij - onbedoeld, bewust, naïef, tegen wil en dank, maar sowieso gebeurde het - daaraan bijdroeg.

[Karin Betten · Rating 3 out of 5]

Aardig door onderwerpen (psychiatrie, WO2 en Heidelberg). Maar onderwerpen en personages wel erg weinig diep en uitgewerkt. De grap van het boek is dat het impliciet over Jung en Freid en hun theorieën gaat en dat de hoofdpersoon (psychiater) zijn eigen driften niet onder controle heeft. Lees makkelijk, maar weet niet of ik het boek zou aanraden aan anderen.

[Margreeth · Rating 3 out of 5]

Op de drempel van WOII wordt de Nederlandse Victor na een studie psychiatrie in Duitsland het land uitgezet.
Hij gaat aan de slag in een ggz-instelling in Brabant waar hij probeert met innovatieve methoden patiënten te behandelen.
Vlot en af en toe met humor geschreven

[Gerda · Rating 3 out of 5]

Mooi historisch gegeven, stand van de psychiatrie ten tijde van de wereldoorlog. Verrassende wendingen maar de karakters bleven een beetje aan de oppervlakte, alsof er weinig tijd was, daarom drie sterren.

[Marten van Dam · Rating 4 out of 5]

Intrigerend boek mede door de thematiek van de psychologie van Jung en de situering eind jaren 30 in Heidelberg en Brabant. Het (relatief) open einde voelde als een lichte teleurstelling: 4 sterren.

[Merel · Rating 2 out of 5]

saaaaaai! het kon me niet boeien excuses

[Kris Coenegrachts · Rating 5 out of 5]

Boeiend!

[Corrieke · Rating 3 out of 5]

Uitgeleaen maar wisselend met plezier en moeite.

[Pepijn · Rating 3 out of 5]

Ik had wel iets meer spanning en gruwel verwacht tijdens het lezen van een boek over de psychiatrie in de jaren ‘30 van de vorige eeuw in combinatie met nazi-Duitsland.

[B. Simmers · Rating 3 out of 5]

Er mist een beetje spanning