Halverwege de negentiende eeuw schrikt Rusland wakker uit een duizendjarige slaap, gewekt door het gedonder en gebliksem over de grens. Van de ene dag op de andere is Europa veranderd in een nieuwe wereld, een wereld van stoom, staal en (vooral) explosieve ideeën. Sint-Petersburg, de stad die kolkt van hoop en vrees voor de toekomst, moet kiezen: doen we mee, of kiezen we een eeuwige, eenzame slaap?
Ook Maksim is in de ban van die ene vraag. Wanneer hij gaat werken bij het hipste tijdschrift van Sint-Petersburg, wordt hij mee de wakkere wereld ingesleurd. Daar ziet hij energie, revolutie, oeverloos geklets en decadentie. Hij kijkt zijn ogen uit: feest, misdaad en straf, krotten en koffiehuizen, aanslagen, nieuwe smaken en geuren van over de hele wereld, de grote Tolstoj en Toergenjev, paleistuinen en achterbuurten, geheime kelders gevuld met bokswedstrijden en samenzweringen, achtervolgingen door steegjes en over spitse daken... Het is het lawaai van verandering. Wat kiest Maksim? Toekomst of verleden? Hoop of vrees?
Dit eerste deel van het tweeluik Hoop & vrees is een historische roman, maar ook weer niet. Het is een komedie over de generatiestrijd tussen toen en (misschien nog wel meer) nu, over verzet tegen en de dreiging van autocratie, en over een dromerige wereld waarin fictie en werkelijkheid niet meer uit elkaar te halen zijn.
Deze recensie werd eerder gepubliceerd op mijn blog GraagGelezen.
4½ van 5* Wat zegt het Rusland van de 19e eeuw over de keuzes van het Rusland van vandaag?
In ‘Hoop & Vrees 1859’ neemt historicus Gijs van Engelen ons mee naar een kantelpunt in de geschiedenis. Sint-Petersburg trilt op zijn grondvesten: niet door een aardbeving, maar door de denderende opmars van de stoomtrein en de nog luidruchtigere inslag van moderne ideeën. Het is een wereld waarin de geur van verse koffie zich mengt met de stank van achterbuurten en de constante dreiging van de geheime politie. Op de binnenkant van de flap aan de voorzijde en op de flap aan de achterzijde van het boek, staat een plattegrond afgebeeld van het Sint-Petersburg in 1859.
Hoofdpersonage Maksim is onze gids in deze kolkende chaos. Als kersverse medewerker bij ‘De Tijdgenoot’, het populairste tijdschrift van de stad wordt hij direct in het diepe gegooid. Van Engelen schetst een stad die aan de ene kant baadt in decadentie en intellectueel debat (met cameo’s van iconen als Alexandr Poesjkin, Leo Tolstoj en Ivan Toergenjev), maar aan de andere kant doordrenkt is van misdaad, samenzweringen en clandestiene bokswedstrijden.
“Oude vrienden had hij zien verdwijnen in die gebouwen, en met hen steeds weer zijn vader. Een danse macabre van eindeloze verveling. Hij moest zijn moeder weer eens schrijven. Uitnodigen bij oom. Al vond ze het altijd pijnlijk om te zien, merkte hij, hoe opzichtig Vanja de rol op zich had genomen, en met hem al die duizenden bladzijden. Arme pa… Een heel leven, en alles wat zijn zoon bijbleef was een grauw gezicht dat hing boven formulieren en boekhoudigen. Waarvoor? Waarom? En wat hem het meest dwarszat: hij was gelukkig geweest, zijn vader.”
De centrale vraag die Maksim — en daarmee heel Rusland — achtervolgt, is simpel maar loodzwaar: kiezen we voor de toekomst (Hoop) of klampen we ons vast aan het verleden (Vrees)? Wat het zo scherp maakt, is dat Van Engelen weigert een stoffig historisch tableau te schilderen. Hij gebruikt het verleden als een vlijmscherpe spiegel voor het heden. De botsing tussen de oude garde (die vasthoudt aan autocratische zekerheid) en de nieuwe generatie (die droomt van revolutie) voelt opvallend modern aan.
Het is een historische roman, jazeker, maar ook een zwarte komedie en een politieke thriller. De grens tussen feit en fictie vervaagt voortdurend, wat de lezer een heerlijk ongemakkelijk gevoel geeft. Je kunt het Rusland van 1859 niet lezen zonder te denken aan het Rusland van 2026. De thema’s macht, censuur en de angst voor 'het Westen' zijn pijnlijk herkenbaar.
“Maksim hield zijn adem in. Hij draaide zich langzaam om. Het was waar… De loop, de vinger op de trekker, het masker erboven. Hij was verbijsterd. Nu? Op deze manier? Hij maakte pleitend oogcontact met de beul, maar het was hopeloos, en hij wist het. Maksim sloot zijn ogen. Elk moment nu… Iets ongelooflijks gebeurde. Twijfel sloop in de blik van de gemaskerde man. Hij liet eerst zijn schouders zakken, toen zijn pistool. Hij trok zijn masker omhoog, toonde zijn gezicht. Alles veranderde. De man liep verder. Maksim bleef achter, leunend tegen de dakkapel, totaal verdoofd… ...Alles kolkte om hem heen. Hij zag het gezicht van de schutter in gedachten voor zich: hij had het herkend. Hij kende de moordenaar, en de moordenaar kende hem.”
Van Engelen laat via een journalist in Sint-Petersburg zien dat de strijd tussen moderniteit en traditie in Rusland geen sprint is, maar een eindeloze marathon waar de lopers steeds over hun eigen schaduw struikelen.
‘Hoop & Vrees 1859’ is een brutaal en energiek debuut. Het lawaai van verandering spat van de pagina’s af. Voor wie houdt van Russische literatuur, geschiedenis met een knipoog, of simpelweg een ijzersterk verhaal over de menselijke neiging om bang te zijn voor wat we het liefst willen (verandering), is dit een absolute aanrader.
Het is het eerste deel van een tweeluik, en na de laatste bladzijde blijf je als lezer met dezelfde vraag zitten als Maksim: is de slaap echt voorbij, of is de nachtmerrie pas net begonnen?
Wie Gijs kent van Geschiedenis Inside weet al dat hij een geboren verteller is. In Hoop en Vrees bewijst hij dat die gave ook op papier volledig tot zijn recht komt, en misschien nog wel beter.
Via hoofdpersoon Maxim word je meegesleurd naar een Rusland dat langzaam doordrenkt raakt van de rijke cultuur en het gedachtengoed van West-Europa, een wereld die voelt als vreemd en vertrouwd tegelijk. Gijs schrijft met de precisie van een historicus en de vaart van een romanschrijver. Het resultaat is een echte page turner, en dat is in de moderne Nederlandse literatuur zeldzamer dan het zou moeten zijn.
Ik heb het manuscript twee keer gelezen. De tweede keer wist ik al wat er zou gebeuren, en ik kon nog steeds niet stoppen.