Mussert: reis naar het kwaad

by Auke Kok

Hoe was het om Mussert te zijn? Waarom nam hij de verkeerde afslag? Hoe kan het dat hij in 1940 tegen een Duitse invasie was en hij daarna toch met de bezetter samenwerkte?
Bijna iedereen kent de naam Anton Mussert (1894-1946) maar haast niemand kan deze vragen beantwoorden. Auke Kok nam daar geen genoegen mee en is de archieven ingedoken. Hij sprak met familieleden, met nabestaanden van toenmalige intimi en bezocht de plekken waar Mussert woonde en werkte en waar hij verrassend grote mensenmassa's toesprak. Het resultaat is een minutieus verslag van hoe Mussert opgroeide, met zijn tante trouwde en als waterstaatkundig ingenieur in Utrecht op weg leek om minister te worden. Want zo getalenteerd en ambitieus was hij zeker. Vaak werd hij als opgeblazen burgermannetje versleten, maar in deze biografie rijst een heel ander beeld van hem op. Hij komt naar voren als een brutale, ijdele en volhardende 'politicus' die zich schandelijk verrijkt, die er (Joodse) minnaressen op nahoudt en uiteindelijk aan zijn eerzucht ten onder gaat.
Kok volgde het spoor van de NSB-leider in het voormalige Nederlands-Indië en concludeerde dat diens fatale radicalisering daar, in 1935, moest zijn op het hoogtepunt van zijn populariteit, enthousiaster dan ooit toegejuicht, kreeg hij, zoals Kok schrijft, de tropenkolder. Zelfoverschatting duwde hem naar de marge van het vaderland dat hij meende te moeten redden. Toen hij zelf de hoop eigenlijk al had opgeven dat hij Nederland uit het economische en mentale slop zou halen met zijn 'Nederlands fascisme', viel Duitsland Nederland binnen en kon alleen Hitler hem nog aan de macht brengen.
Musserts collaboratie met de Duitsers was een complexe aangelegenheid van schipperen, wanhopen, toegeven en (soms even) dwarsliggen. Dat ging door toen hij zich in 1943 'Leider van het Nederlandse volk' mocht noemen. Geloofde hij daar echt in? Zou hij werkelijk nazi-premier van een 'vrij' Nederland zijn geworden? Maak de reis naar het kwaad mee en oordeel zelf. Lees hoe iemand een autocraat wordt, zichzelf iets wijsmaakt en dan ontdekt dat er geen weg meer terug is. Met als onverbiddelijk sluitstuk zijn executie op de Waalsdorpervlakte in mei 1946, nu tachtig jaar geleden.

Genres: Biography, History, Nonfiction

480 pages, Hardcover

First published April 21, 2026

About the author

Auke Kok liep in 1983 als doctorandus maatschappijgeschiedenis (Erasmus Universiteit Rotterdam) stage bij het opinieweekblad Haagse Post.Hij werd daar schrijvend redacteur, vervolgens lid van de eerste redactie van het zakenblad Quote en keerde in 1989 terug naar de Haagse Post om daar een sectie economie op te zetten.

Een jaar later werd Kok chef economie bij het fusieblad HP/De Tijd en in 1995 adjunct-hoofdredacteur en hoofdredacteur a.i. In 2000 stapte hij als redactiechef over naar NOS Radio 1 Journaal. In 2004 vestigde Kok zich als zelfstandig journalist en boekenschrijver.Hij is getrouwd met Dido Michielsen en vader van twee dochters.

Reviews

[Boudewijn · Rating 4 out of 5]

Sommige historische figuren zijn zo sterk verbonden geraakt met hun nalatenschap dat het moeilijk is om nog de mens achter het oordeel te zien. Ik vermoed dat, zeker vlak na de oorlog, Mussert vaak als een kwaadaardige idioot is weggezet.

Auke Kok probeert te begrijpen hoe een ingenieur uit Dordrecht kon uitgroeien tot de leider van de NSB en uiteindelijk voor een vuurpeloton eindigde zonder Mussert als collaborateur vrij te pleiten of te veroordelen. Het zegt misschien genoeg over het naoorlogse beeld van Mussert dat Auke Kok pas nu, bijna 80 jaar na dato, zo'n boek heeft kunnen schrijven.

Het resultaat? Een portret van een man die zowel invloedrijk als tragisch was, en wiens levensverhaal onlosmakelijk verbonden blijft met een van de donkerste periodes uit de Nederlandse geschiedenis.

Waar Auke Kok mij mee verraste, is dat Mussert niet simpelweg een marionet van de Duitsers was. Integendeel: hij zag zichzelf als een Nederlandse nationalist die het beste voor zijn land wilde. Zijn succesvolle verzet tegen het Belgisch-Nederlandse verdrag bezorgde hem aanzien en maakte duidelijk hoe sterk hij geloofde in de Nederlandse belangen.

Juist daardoor is zijn latere ontwikkeling zo tragisch. Zijn bewondering voor Hitler en zijn overtuiging dat de parlementaire democratie had gefaald maakten hem blind voor de werkelijke bedoelingen van nazi-Duitsland. Hoewel hij geregeld botste met de bezetter en zich verzette tegen radicale figuren binnen zijn eigen beweging, zoals Rost van Tonningen en Veldmeijer, liet hij zich steeds verder meeslepen in een samenwerking die uiteindelijk niet meer los te zien was van de Duitse bezetting.

Het knappe van deze biografie is dat Auke Kok erin slaagt om begrip te kweken zonder te vervallen in vergoelijking. Ik sloeg het boek niet dicht met meer sympathie voor Mussert, maar wel met meer begrip voor de mens achter Musser. Zijn overtuigingen, zijn politieke talent, zijn naïviteit tegenover Hitler en zijn steeds verdergaande samenwerking met de bezetter vormen samen het verhaal van een man die zichzelf zag als redder van Nederland, maar uiteindelijk meewerkte aan een van de zwartste hoofdstukken uit de Nederlandse geschiedenis. Juist die spanning maakt deze biografie zo fascinerend.

Daarnaast laat het boek zien hoe bepaalde politieke mechanismen van alle tijden zijn. De geschiedenis herhaalt zich nooit letterlijk, maar de manieren waarop politici heden ten dage opnieuw inspelen op onvrede, wantrouwen en gevoelens van nationaal verval zijn verrassend herkenbaar.

Dat maakt Mussert niet alleen een boek over het verleden, maar ook een boek dat vragen oproept over het heden.

[Menno Pot · Rating 5 out of 5]

Een biografie als deze beoordeel ik eigenlijk aan de hand van drie vragen.

1. Is hij goed en 'lekker' geschreven?
2. Leer je over de hoofdfiguur iets wezenlijks dat je nog niet wist?
3. Doet hij recht aan de gebiografeerde als mens?

'Mussert' scoort al deze vinkjes met verve.

Ad 1: Ja, heel goed geschreven, zoals Auke Kok dat kan. De laatste hoofdstukken, richting de executie: pageturner. Maar eigenlijk is het van begin tot eind een pageturner.

Ad 2: Ik wist al vooraf dat Mussert weliswaar nationaal-socialist was, maar tégen annexatie van Nederland door Duitsland. Hij wilde een sterk, onafhankelijk, nationaal-socialistisch Nederland, met hemzelf als Leider: bondgenoot maar beslist geen gebiedsdeel van Hitler-Duitsland.

Dat wist ik. Maar ik was me er toch niet van bewust hoe consequent hij dat is blijven uitdragen en hoezeer hij Seyss-Inquart, Himmler en Hitler daarmee tergde. Ze vonden hem irritant, lastig, 'geen echte nazi' (eerder een te milde, conservatieve Nederlandse nationalist) - en dus ongeschikt. Een naïeveling ook, een Hollandse dromer.

Mussert werkt, zowel binnen de NSB als met de bezetter, uit motieven van positiebehoud samen met mannen die hij eigenlijk veel te radicaal vindt. Zo verhoudt hij zich tot fanatieke NSB-rivalen als Rost van Tonningen, maar ook tot Seyss-Inquart, Himmler en Hitler zelf. Om zijn doel te bereiken, buigt hij op cruciale punten met ze mee - en dát wordt hem fataal.

Let wel: verwar het vertellen van dat verhaal niet met rehabilitatie. Als je uit ijdelheid, naïviteit en positiebehoud meebuigt met denkbeelden die veel verder gaan dan de jouwe, en samenwerkt met een moorddadig regime, dan heb je voor díe denkbeelden te verantwoorden. Punt. En zo is het ook gegaan: de grondwettelijk vastgelegde regeringsvorm helpen ontmantelen, actief Nederlanders geworven voor krijgsdienst bij de vijand, collaboratie met een bezettende macht. Zijn landverraad is onmiskenbaar.

Maar het is wel een prikkelend en toch ook enigszins nuancerend beeld: we leren Mussert kennen als een ijdele man die als waterbouwkundig ingenieur bijna een BN'erstatus heeft (als hij dat was blijven doen, zouden er bruggen en straten naar hem zijn vernoemd). Als politicus is hij met zijn NSB eigenlijk ronduit onsuccesvol: na een aanvankelijk opmarsje verschrompelt de NSB in de Tweede Kamerverkiezing van 1937. Vier zeteltjes. Begin 1940 is de beweging leeggelopen tot een armetierige 32.000 leden. De bezetter vindt de NSB te klein, door de Nederlanders te gehaat om voor de bezetter echt nuttig te zijn. En Mussert zien ze als onvoldoende geschikt en bereid om de ideologie aan de man te brengen. In hun ogen faalt hij. De posities die hij wenst, krijgt hij niet.

Man, was toch waterbouwkundige gebleven, denk je dan.

Ad 3: We leren Mussert kennen als een onhebbelijke streber: ijdel, eerzuchtig, als ingenieur al graag bereid om met andermans veren te pronken. Een vreemde snuiter, die van zijn geliefde eist dat ze op haar brieven aan hem de juiste titulatuur gebruikt. Een man die met zijn tante Rie trouwt, maar (als zij oud en ziek wordt) een affaire begint met zijn 18-jarige achternichtje.

Maar je ziet ook dat de mensen om hem heen (dierbaren, getrouwen) hem hogelijk waarderen en integer vinden. En dat hij oprecht (en tot het bittere einde) meent dat hij het beste voor het vaderland doet. Gratie vragen, als de doodstraf tegen hem is uitgesproken? Nee. Want daarmee zou hij schuld bekennen - en hij is niet schuldig, hij beschouwt zich als iemand die 'bovengronds verzet' pleegde tegen de bezetter. Hij ziet zichzelf als een soort Rutger Jan Schimmelpenninck: patriot, staatsman van de Bataafse Republiek, maar óók (om het beste voor het land te kunnen doen) samenwerkend met bezetter Napoleon.

Dat maakt hem niet zozeer 'beter' of sympathieker, maar wel interessanter dan een eendimensionale, 'platte' landverrader - en dat maakt deze biografie zo goed.

[Diana Willemsen · Rating 3 out of 5]

Een biografie met een groot mankement: steeds (meerdere keren per bladzijde) benadrukken wat voor twijfelachtig nietig, onhebbelijk, onnozel maar kwaadaardig sujet “Boems” was, maakt dat je de man bijna met iets van sympathie en vooral medelijden gaat bezien.

Een koelere beschrijving van de feiten was beter geweest. Maar misschien was de auteur bang dat als je ook maar een goed ding over iemand zegt zijn wandaden met afzichtelijke gevolgen zouden worden gewist. Begrijpelijk wellicht, maar het maakt het boek niet beter.

[Jim · Rating 4 out of 5]

Bijzonder ervaring om over de Tweede Wereld te lezen over een persoon met een extreem anders perspectief dan ik gewend ben.

Het geeft een interessante inkijk in de rol van Mussert tov de bezetters: samenwerkend maar ook strijdend. Mussert blijft zichzelf wijsmaken dat hij altijd het belang van Nederland voorop zet.

In dit laatste zit ook ongemak: je krijgt zo'n goede kijk in het hoofd van Mussert (en zijn eigen narratief) dat je je soms moet herinneren aan de vreselijke dingen die heeft gezegd en gedaan. Dit komt wel in het boek naar voren, maar vanuit zijn eigen perspectief over zijn strategische afwegingen om wel of niet antisemitische uitspraken te doen. Deze wat droge, pragmatisch manier van vertellen voelt soms ongemakkelijk.

Verder interessant hoe hij zichzelf in de geschiedenis plaatste "word ik een De Witt of niet?" en hoe Kok het naoorlogse narratief (nooit onenigheid met Duitsland en een laffaard) over Mussert onderzoekt en nieuwe inzichten biedt.

[Peter A. van Tilburg · Rating 4 out of 5]

Auke Kok heeft een gedegen studie gedaan en presenteert het leven van Mussert. Hij interpreteert (te) sterk als hij de radicalisering van Mussert ophangt aan de reis naar Nederlands Indie in 1935. Als ik het boek echter lees dan is het moment in 1930 waar hij vaststelt dat veel overheidsbesuurders niet goed werk leveren en beïnvloedbaar zijn en dat de politiek Belgie weer eens waterstaatkundig de hand wil reiken (blz 122.123) en het ontbreekt aan gezag en vaderlandsliefde. Hij besluit om in de zomer van 1931 in te gaan op het aandringen van van Geelkerken om leider van een nieuwe politieke beweging te worden. Hij schrijft een programma waarin verkiezingen worden afgeschaft, solidariteit tussen alle bevokingsklassen en een krachtig nationaal belang boven groepsbelang en persoonlijk belang (blz 134). Daar legt hij zijn keuzes vast, geen democratie, geen individueel belang, nationalisme, discipline en krachtige leiding. Als je streeft naar macht met deze uitgangspunten zit daar al discriminatie en onderdrukking in besloten. Je zou bijna zeggen ‘en de rest is geschiedenis’.
Een parallel met onze tijd trekt Kok niet maar de krachteloze overheid en de machtige ambtenaren (vb toeslagschandaal) maken ook nu wel moedeloos. Het antwoord van fascisme heeft duidelijk niet gewerkt maar toch zie je partijen wel die kant opgaan. Nog even verder over denken, een paar dagen gedacht en ik denk dat de problemen zoals Mussert ze beschrijft en die we deels ook weer herkennen in deze tijd wel goed gezien zijn. Alleen aan de potentiële oplossingen zou je randvoorwaarden moeten verbinden, normen, uitgangspunten zoals de rechten van elke individu moeten gewaarborgd blijven ik zou naast deze niet meer uitgangspunten zo weten. Als de oplossing daarbinnen past zou experimenteren hiermee prima zijn zoiets. Het fascisme en Nationaal Socialisme valt dan buiten de boot want deze vinden mensen niet principieel gelijk maar zien juist principieel omderscheid en mensen (rassen) die meer of minder zijn. Wellicht is dan een soort zakenregering met experts een idee die wel verantwoding af moet leggen en die ook gecontroleerd wordt op het uitgangspunt maar die wel meer slagvaardigheid heeft en minder politieke waan van de dag. Het idee van het fascisme heeft duidelijk niet gewerkt er zijn cheks en balances noodzakelijk.

[Esther van der Krol · Rating 4 out of 5]

Ik wist eigenlijk vrij weinig over Mussert en de NSB, dus ik begon zonder veel voorkennis aan deze biografie. De auteur laat stap voor stap zien hoe Mussert steeds verder radicaliseert. Dat gebeurde snel, echt binnen een paar jaar. Bizar wat macht met een mens kan doen.

Wat ik sterk vond, is dat Mussert niet wordt neergezet als een platte slechterik. Ondanks alles laat de biograaf ook de menselijke kant zien: de enorme naïviteit van Mussert, zijn haast kinderlijk geloof in ‘het juiste’ doen (wat dat ook moge zijn, in zijn hoofd), zijn egoïsme etc. Juist dat maakt deze geschiedenis zo indrukwekkend en verontrustend.

Het leest als een film met een voice-over. Duidelijk gekleurd door de mening van de biograaf, maar dat vond ik niet storend.

[Johan van Heusden · Rating 5 out of 5]

Goed geschreven, erg interessant. En bizar wat een naïviteit en opportunisme bij deze man uit Werkendam.

[Maarten Mathijssen · Rating 5 out of 5]

Uiteraard kan de geschiedenis niets anders dan een negatief oordeel vellen over Anton Mussert. Maar zoals alles is de wereld niet zwart wit. Wat Auke Kok geslaagd doet is enkele grijstinten aanbrengen. Het verhaal hoe de patriottische Mussert de nationalistische en later fascistische kant opschuift om uiteindelijk geheel onder de invloed te komen van het ultieme kwaad; Hitler en zijn Nazisme. Wat vooral overblijft is een man van grote zelfoverschatting, te weinig realiteitszin en continu de verkeerde keuzes makend . Een man die op zijn onbeholpen en ineffectieve manier tegen de Duitsers ingaat maar uiteindelijk toch met ze meegaat. Fascinerende biografie.

[Petra De Ruiter · Rating 4 out of 5]

Ik heb deze als luisterboek gelezen. Interessant boek, goed geschreven. Je krijgt meer inzicht in de persoon en de tijd waarin het speelt. Ook de overeenkomsten tussen het fascisme van de jaren '30 en huidige trends bij extreem rechts worden helaas weer een stuk duidelijker.

[Hugo · Rating 4 out of 5]

Luisterboek.

[Bertus Tichelaar · Rating 4 out of 5]

Blog n.a.v. ‘Mussert’ van Auke Kok
Hoe een ingenieur de NSB oprichtte, dacht Nederland te kunnen leiden, zichzelf verrijkte en ook nog meende met de Duitsers te kunnen onderhandelen over een zelfstandig Nederland. Het klinkt al te wonderlijk – en dat was het ook.
Auke Kok schreef een boeiende en vlotte biografie van Anton Mussert. Natuurlijk met veel aandacht voor zijn politieke activiteiten, van aanloop naar de NSB tot zijn uiteindelijke doodstraf. Ook zijn bijzondere liefdesleven krijgt volop aandacht.
Kortom, een zeer leesbaar en interessant boek.
Wat mij opviel tijdens het lezen:
“Het streven was een zo waarachtig mogelijk portret te schetsen van de man die dacht zijn land te moeten redden met een Nationaal-Socialistische Beweging.”
“Angst en bezorgdheid hebben de geesten rijp gemaakt voor het fascisme. (…) Hij roept zijn aanhangers in Indië op tot het financieel en moreel steunen van de strijd in Nederland, terwijl zij hier in Indië gehoorzaam en passief moeten zijn.”
“Na twee jaren van talloze liefdesverklaringen over en weer (…) kan een huwelijk, hoe ongebruikelijk ook gezien de familieband, niet uitblijven. De 23-jarige Anton en de 41-jarige Rie, zijn tante.”
“In september 1925 ziet het Nationaal Comité van Actie tot wijziging van het Belgisch verdrag het licht. Aanjager Mussert wordt algemeen secretaris. (…) Ook schakelt Mussert de hoogleraar Carel Gerretson in, die hij pas heeft leren kennen. Gerretson heeft de rechts-nationalistische Nationale Unie opgericht en Mussert zelf wordt daar ook lid van. Via de Nationale Unie komt hij met nog meer blauw bloed en hoge banksaldo’s in aanraking.”
“Mussert is per 1 november 1927 benoemd tot hoofdingenieur van de provincie Utrecht. Het kan niet op. De Eerste Kamer beïnvloed, de minister van Buitenlandse Zaken tot aftreden gedwongen, het provinciehuis bewerkt, zijn meerdere tot ontslag aangezet. (… De Utrechtse hoofdingenieur manifesteert zich een jaar lang als een landelijke denker van waterstaat.”
“De hoofdingenieur wil heerser worden en nu heeft Van Geelkerken hem het leiderschap dus aangeboden van een nieuwe fascistische partij. (…) Mussert dacht eenvoudig: ik ben nationalist en socialist, dus ik noem mij ‘nationaalsocialist’. (…) Maar inherent aan het nationaalsocialisme zijn Jodenhaat en racisme, en die elementen heeft Mussert doelbewust weggelaten.”
“Mussert heeft zijn leiderschap laten vastleggen bij een notaris. Op 3 november 1932 heeft hij daar verklaard 2000 gulden ‘van zijn vermogen af te zonderen’ om daarmee de stichting De Nationaal-Socialistische Beweging in Nederland op te richten. Het bestuur wordt, aldus de stichtingsbrief, gevormd door een man: Anton Adriaan Mussert.”
“De Algemeen Leider is helemaal verrukt als Adolf Hitler tot rijkskanselier wordt benoemd. (…) Mussert prijst het ‘onnavolgbaar elan en doorzettingsvermogen’ van de nieuwe rijkskanselier.”
“De tweede landdag trekt zesduizend bezoekers, tien keer zoveel als de eerste. (…) Eind 1933 blijkt het ledenbestand enorm te zijn uitgedijd – van duizend naar twintigduizend leden.”
“De NSB belandt op de lijst met revolutionaire partijen en dat raakt de Algemeen Leider persoonlijk. Hij zal nu moeten kiezen tussen zijn functie als provinciaal ambtenaar en het lidmaatschap van zijn eigen beweging. (…) Hij is woedend. (…) Met ingang van 1 mei wordt de hoofdingenieur ontslagen. Eervol, dat wel.”
“In crisistijd je zekerheden als ambtenaar opgeven om je land van de ondergang te redden: alleen een groot leider doet zoiets! Maar (…) Mussert heeft heel goed voor zichzelf gezorgd. (…) Hij ging zijn eigen uitgeverij oprichten. (…) Hij werd de uitgever van Volk en Vaderland. Dat kon hij eenvoudig regelen, want van beiden is hij de enige eigenaar en bestuurder. (…) Daardoor kan Mussert zich per 1 mei, zijn ontslagdatum, ruim 666 gulden per maand laten uitkeren. Per jaar zal hij dan een inkomen van 8000 gulden hebben, 1000 meer dan wat hij als hoofdingenieur verdiende.”
“Organisator Mussert haalt alles uit de kast. (…) Hij heet de stemmers van alle kerkelijke gezindten welkom en verklaar plechtig dat hij in de drie-eenheid gezin-kerk-staat gelooft.”
“De NSB heeft bijna acht procent van de stemmen gekregen bij de verkiezingen voor de Provinciale Staten. (…) Dat is nog geen nieuwkomer gelukt. (…) De aanhang groeit, inmiddels zevenenveertigduizend leden, van wie liefst vierendertigduizend aanwezig op de landdag in Loosduinen.”
“De Algemeen Leider heeft zijn partij ‘onverbrekelijk verbonden’ aan de ontwikkelingen in fascistisch Italië en nazi-Duitsland. Dat was even slikken voor menig partijlid. (…) Nogal wat leden haken af. (…) Mussert rept nu openlijk van een ‘Jodenvraagstuk’. (…) Het ledenaantal begint dit voorjaar te dalen. (…) In datzelfde voorjaar doet de katholieke kerk de NSB helemaal in de ban.”
“Bij de Tweede Kamerverkiezingen op 26 mei 1937 zijn er honderdzeventigduizend stemmen over van de driehonderddertigduizend stemmen uit 1935. Bijna een halvering. (…) De synode van de Gereformeerde kerken verklaarde in oktober het lidmaatschap van de NSB onverenigbaar met Gods woord.”
“De messias is door vele van zijn discipelen in de steek gelaten. (…) Als er in de nacht van 9 op 10 november in Duitsland een pogrom woedt, die als Kristallnacht de geschiedenis in zal gaan, reageert Mussert daar ‘redelijk’ op. (…) Hij komt tot het misschien wel meest verregaande en curieuze voorstel in zijn loopbaan. Als de Joden het zo moeilijk hebben in Europa, redeneert hij, en zij almaar minder gewenst zijn, waarom verschepen we ze dan niet naar Zuid-Amerika?”
“Op deze manier isoleert de NSB zich almaar verder. (…) Het is nu vooral zaak dat het licht in eigen kring blijft branden – in afwachting van Duitse fakkels. Vrijwel alles wat Hitler nu doet wordt nu goedgepraat.”
“Het hoge woord is eruit. Mussert hoopt op een toekomst als nazileider van een ‘vrij’ Nederland onder Duitse suprematie. Een hoop, een gedachte, een hersenspinsel wellicht, waaraan hij jarenlang zal blijven vasthouden. (…) Voor de buitenwacht is er nu geen misverstand meer mogelijk: Mussert denkt als een nazi, hij wil inlijving bij Duitsland. (…) De Leider zelf ziet dat anders. Hij wil geen inlijving, wel een min of meer autonoom, nationaalsocialistisch Nederland onder Duitse heerschappij met, uiteraard, hemzelf als leider die over zijn vaderland waakt.”
Na de inval van de Duitsers in mei 1940: “Alles gaat anders dan hij had gedacht ‘en hij begint nu werkelijk bevreesd te worden voor Nederlands zelfstandigheid’. (…) Mussert ploetert voort tussen de Duitsers die hem niet lijken te willen en de Nederlanders die hem bij grote meerderheid niet willen. (…) Mussert wordt aan alle kanten genegeerd. Bovendien is nu wel duidelijk van wie de nazi’s het meest verwachten: van de ss-gezinde, fanatieke en wat Mussert betreft onbetrouwbare Rost van Tonningen.”
“Hij moet zijn beweging niet alleen in stand houden, hij moet haar zo sterk mogelijk maken, als baken tegen een volledige annexatie. (…) Minstens twintigduizend aanhangers komen met bussen en extra treinen naar de Goudsberg voor de Hagespraak der Bevrijding. Een prestatie van jewelste; de NSB telt nog geen dertigduizend leden.”
“Mussert moet zijn geloofsbrieven aan Hitler op papier zetten. (…) En hij dient een brief te schrijven waarin hij zich ‘onvoorwaardelijk’ achter de Fuhrer schaart. (…) Hij wil een spel spelen met de bezetter, maar om een plekje aan tafel te krijgen heeft hij al veel moeten slikken.”
Mussert komt eenmaal thuis tot zijn ‘definitieve conclusie’. De Fuhrer wil geen ‘uitbuiting’, geen ‘knechting’, geen ‘annexatie van Nederland’. Hitler wil alleen maar tot een ‘broederlijke verstandhouding’ komen. En dat treft: Mussert wil dat ook. (…) De ‘roeping’ van Mussert – meedoen om annexatie te voorkomen – heeft op 23 september 1940 de zegen van de machtigste man in Europa ontvangen.”
“De NSB-leider moet toestaan dat de leden van de Nederlandse SS – onderdeel van zijn beweging – een eed op de Fuhrer zouden afleggen.”
“Mede door zijn geestdrift melden zich in Nederland meer vrijwilligers voor het oostfront dan in andere bezette landen.”
“Het raakt helemaal aan tussen Mussert en zijn nichtje Marietje.”
“Mussert slikt van alles, maar het dient wel ergens toe – althans in zijn eigen voorstelling van zeken, want hij mag naar Hitler.”
Najaar 1944 “De omstandigheden verslechteren, zijn partij valt uiteen, maar de Algemeen Leider blijft energiek. Hij doet wat in zijn – slinkende – mogelijkheden ligt. (…) Mussert lijkt door alle toestanden, het gespioneer, de verdachtmakingen, de vernielingen, mentaal afstand van de Duitsers te hebben genomen.”
“Op zondag 6 mei 1945 melden zich twee rechercheurs van politie: ’s lands meest beruchte landverrader staat nu officieel onder arrest. (…) Het meest wat Mussert doet is schrijven. Hij moet, zoals hij zelf zegt, verantwoording afleggen.”
“Verdachte Mussert blijkt maar liefst vijf huizen te bezitten, waarvan de laatst vier in de oorlog zijn aangeschaft.”
“De procureur-fiscaal verzoekt het hof om Mussert tot de doodstraf te veroordelen.”
“Naast zijn vrouw vindt Mussert nog een ander bron van troost: het geloof. (…) Nadat de Bijzondere Raad van cassatie zijn beroep op 20 maart 1946 heeft verworpen, zegt Mussert dat hij zich ‘vredig’ voelt en zich aan ‘Gods wil’ wenst te onderwerpen.”
“Mussert heeft, tot verdriet van de hulpverlener, geweigerd schuld te bekennen voor zijn daden. Dat zou hij verraad vinden aan zijn trouwe volgelingen. Mussert wil God eren zonder zijn politieke overtuiging op te geven.”

[Sarah · Rating 4 out of 5]

Na dit boek lijkt Mussert in vergelijking met ander gespuis uit de oorlog een 'ganz guter Kerl'. Het voornaamste dat hem te verwijten is, is naïviteit. Maar, bedacht ik me tegen het einde aan, dat komt denk ik ook omdat voornamelijk gefocust is op de loopbaan van Mussert en een beetje op zijn persoonlijke leven. Wat ik miste, dan was het boek nog dikker geworden, was de paralel met de rest van Nederland/Europa op dat moment. De holocaust was vaak ver weg, het ging vooral over oorlog in algemene zin. Was dat gebeurt dan had ik waarschijnlijk een harder oordeel gehad. Ik dacht altijd dat Mussert een beetje een sulletje was, maar dat beeld is wel weg. Ook heb ik een beter beeld van de NSB binnen het politieke landschap en in vergelijking met bijv. de SS. Interessant, soms langdradig over politiek gesoebat. Had (nog) iets meer juice of rest van Nederland in mogen zitten, maar dat is persoonlijke voorkeur uiteraard.

[Semper · Rating 4 out of 5]

-geluisterd als audioboek-

Een goed geschreven biografie over NSB-leider Mussert. Een interessante vraag naar aanleiding is natuurlijk of de executie van Mussert uiteindelijk terecht was, of of levenslang had volstaan. Er wordt vrij correct aangestipt dat het Nederlandse volk niks anders had geaccepteerd. Iemand moest immers boeten voor het grote leed en wie anders dan de landverrader Mussert.

Een andere is: wat had Mussert moeten doen in 1940? Had hij een punt dat door middel van collaboratie erger leed voorkomen kon worden (of tenminste op dat moment was dat een redelijke aanname met de gekende feiten van dat moment)? Had hij de NSB überhaupt kunnen ontbinden of nam dan het pan-Germaanse kamp het gewoon direct over?

Natuurlijk het beste was gewoon geweest als Mussert beetje kon dimmen en zich gewoon had aangesloten bij de ARP van Colijn of bij de rechts-liberalen gebleven.

[Niké · Rating 5 out of 5]

Knap hoe de schrijver zonder zelf al teveel in te vullen toch dicht op de huid van Mussert weet te komen, met dank aan een stevig fundament van historische documenten, brieven en speeches. Het is bizar dat een man als Mussert, bij wie ik voor het lezen van dit boek alleen maar de connotaties 'NSB' en 'Slecht' had, opeens tot menselijke proporties wordt teruggebracht.

Het is bijna verwarrend maar daardoor juist zo sterk. Het grootste kwaad is vaak helemaal niet zo eendimensionaal, maar kan ook heel menselijk en 'gewoon' lijken.
En juist dat maakt mensen als Mussert extreem gevaarlijk.

[Mariska de Graaf · Rating 5 out of 5]

Niet alleen een biografie over Mussert, maar ook over de NSB. Onthutsend om te lezen hoe Mussert langzamerhand zijn land verraad om zijn eigen ambities te kunnen voltooien.

Eigenlijk ook wel onthutsend om te lezen hoeveel Nederlanders dit ooit als zoete koek slikten. En anno 2026 zijn er nog steeds mensen gevoelig voor fascistische denkbeelden.

[Esther Hegeman · Rating 4 out of 5]

Mussert is in geen nou een onderwerp dat mij interesseert laat staan een hele biografie ervan te lezen. De bespreking van het boek in de podcast ‘Historische Boekencast’ aflevering 74 heeft mij overgehaald. Eén goed geschreven boek. En ik zou bijna zeggen een pageturner ware het niet dat ik het luisterboek heb geluisterd…

[Hans Luiten · Rating 5 out of 5]

Interessant boek. Over een man niet de sukkel was zoals hij vaak werd neergezet. Wel een man die zichzelf een messianistische rol toeschreef, een zeer knap ingenieur was, hunkerde naar erkenning, collaboreerde maar tevens - vooral om zijn eigen positie te beschermen - met de Duitse bezetter streed. En ondertussen duizenden mensen opofferde, inclusief oude Joodse vrienden.

[Ian · Rating 4 out of 5]

Goed geschreven en heel interessant. Niet een typisch zwart wit verhaal over een slechterik maar genuanceerde beschrijving hoe een toch wel enigszins gefrustreerde maar zeker niet domme man in de ontwikkeling in de tijd overtuigd raakt van een volledig verkeerde koers en in die overtuiging meewerkt aan het fascisme en de gruwelen van de bezetter.

[Jeanette · Rating 5 out of 5]

Ik heb geluisterd en dat was lang. Maar een goede en duidelijke uiteenzetting over Mussert. Een compleet en goed onderbouwd verhaal. Goed te volgen.

[P R · Rating 4 out of 5]

Interessant en enorm goed onderzocht.

[Zahra Boufadiss · Rating 5 out of 5]

Geweldig boek. Dacht al een hoop te weten over mussert maar al mijn kennis was basale en karikaturale kennis. Boek leest weg als een spannend verhaal ook. Dikke aanrader.

[Maarten · Rating 4 out of 5]

Knap geschreven, vlot, naar het einde toe wordt de toon wat van hetzelfde.

[Joke · Rating 4 out of 5]

Zeer goed geschreven biografie van een intrigerende man. Helpt de actualiteit te duiden.

[Inno van Lieshout · Rating 5 out of 5]

‘Mussert’, een biografie door Auke Kok. Met veel genoegen gelezen. Niet de eerste biografie die ik over de leider van de NSB las, maar wat mij betreft wel de best leesbare.

[Bram Dingerdis · Rating 4 out of 5]

Wat een verhaal. Intrigerend, beklemmend en soms onbegrijpelijk. Je blijft je tijdens het lezen afvragen: wat bezielde die man?

[Jasper · Rating 5 out of 5]

Iemand met het profiel van Mussert wordt al snel karikatuur. Dit boek geeft hem weer een gezicht. Een mens met goede en slechte eigenschappen. Knap gedaan en heel leerzaam.