(عرفی شدن دین در سپهر سیاست)از شاهد قدسی تا شاهد بازاری

by سعید حجاریان

356 pages, Paperback

First published January 1, 2002

Reviews

[آزاده شریفی · Rating 4 out of 5]

فقط می تونم بگم خیلی سخت بود
...

[Iman Sohrabi · Rating 2 out of 5]

پا در رکاب مرکب عرفی/ دل در کمند شاهد قدسی
طی کردن دوران آموزشی خدمت وظیفه عمومی در پادگان نظامی احمد بن موسی(ع) در فاصله 15 کیلومتری دشت های اطراف شیراز مصادف شد با حضور در کتابخانه نمازخانه و یافتن دوباره این کتاب و موارد متعدد خواندنی های جذاب دیگر. از میان همه انتخاب ها ترجیحم تعمقی دوباره بود در شاهد قدسی و شاهد بازاری. پادگان -به زعم من- از موقعیت های بس تاثیرگذار است در عرفی کردن امر قدسی؛ نه فقط پادگان که شاید ساختار و سیستم نظامی. با نگاهی کلی، شاید عرفی شدن معلول باشد برای عللی همچون مصلحت، اجبار یا اضطرار. «از شاهد قدسی تا شاهد بازاری» بر علت اول تاکید مضاعفی دارد. حجاریان به بهانه نظریه ولایت فقیه آیت الله خمینی ورود می کند به تعبیه عنصر مصلحت در دل نظریه و آن را مهم ترین عامل قلمداد می کند در یکی از مصادیق به ملموس عرفی شدن امر قدسی. به عبارت دیگر تن دادن به مصلحت را مرادف می داند با تن دادن به عرف. فارغ از نظریه ولایت فقیه امام و صرف نظر از سپهر سیاست، باید دانست نه تنها سیاست و مصلحت و نه فقط اجبار و اضطرار که مهم ترین عامل در عرفی شدن همان انسان است.
با وام گرفتن از گفته های دوستی عزیز و واکاوی یک مثال ساده این موضوع بیش از این تبیین می شود: گویا فردی متدین و معتقد به احکام فقهی مراجعه می کند به یکی از مراجع تقلید و اظهار می کند بر عدم انجام تکلیف روزه در طول عمر؛ حالا مثلا برای 50 سال یا 60 سال. آن دوست عزیز بر اساس رویکرد احکام فقهی همان مراجع 3 راه حل را عنوان کرد. فرد مکلف متخلف 1- یا باید فلسطین را آزاد کند 2- یا آفریقا را غذا دهد 3- یا عمر نوح را روزه بگیرد آن هم به صورت پیاپی. این مثال به روشنی درماندگی فقه را نشان می دهد برای پاسخ دادن منطقی- و نه میلی و سلیقه ای- یا عملی- و نه آرمانی- نسبت به مسائلی از این دست. مکلف متخلف مثال بدون تردید قادر نخواهد بود به هیچ یک از 3 راه حل بالا عمل کند. پس ناگزیر است از مراجعه به عقل شخصی یا اتکا به عقل غیر- همان مرجع تقلید.
به پادگان برگردم و واگویه مثال های عینی از همین دست. موارد بسیار می توان برشمرد از سربازان بسیار- با تاکید بسیار- معتقد به احکام فقهی که به واسطه کمبود وقت از استحمام سرباز زدند و تیمم کردند بدل از غسل جنابت(اجبار) یا علی رغم در دسترس بودن آب از وضو سرباز زدند به دلیل برودت هوا(اضطرار)-و بسیار مواردی که شاید بازگویه کردن آن ها به جا نباشد- همه در حالی که روحانیون و متشرعان صاحب کرسی آن موقعیت حکم می کردند به وضو و غسل و حتی نماز اجباری. انسان دیندار نسل امروز ناگزیر خواهد بود از عمل به احکامی غیر فقهی- آن گونه که جمهوری اسلامی در نظریه ولایت فقیه ناگزیر شد. نه فقط سیاست و مصلحت و نه اجبار و اضطرار که همانا مهم ترین عامل عرفی شدن امر قدسی تنها همان فاعل است: انسان.

[Ali · Rating 3 out of 5]

کتاب به لحاظ محتوایی آشفته است، برخلاف کتابِ جمهوریت؛ افسون زدایی از قدرت و انتظاری که بعد از خواندن آن داشتم، حجاریان در این کتاب تقریباً از هر دری سخنی گفته است، کتاب نه تنها انسجام لازم را ندارد که برخی ادعاهایش نیز به نظر بسیار قابل مناقشه هست، در دو مقاله اول گریزی به روند سکولاریزاسیون در سنت مسیحیت زده است، پس از آن طی چند مقاله عرفی شدن فقه شیعه را توسط عنصری به نام مصلحت بازگویی کرده ( نقطه قوت کم رنگ کتاب)، باقیمانده مقالات کتاب تقریباً چندان ارتباطی با عنوان کتاب ندارند؛ تحلیل جامعه شناختی گروه های روشنفکری معاصر، نسبت عدالت و توسعه در اسلام، خواستگاه های مشروعیت در نظام های سیاسی و...
مجموعه مقالاتی که در طول سالهای اولیه و میانی دهه هفتاد و عمدتا هم در نشریه کیان؛ ارگان جریان روشنفکری دینی چاپ شده اند و چند عنوان آن هم در پاسخ به نظریات عبدالکریم سروش نوشته شده اند، اما چیزی که بعد از خواندن کتاب میشود فهمید این است که تلاشهای نویسنده برای قلم فرسایی در حوزه نواندیشی دینی و بحثهایی با صبغه الهیاتی، به هیچ وجه با دقت بحثهای او در کتاب جمهوریت در مقام تءوریسن یک جریان سیاسیِ دموکراسی خواه
نسبتی ندارد.
این هم نقدهای حاتم قادری و حسین کچویان در جلسه نقد و بررسی کتاب است :
http://www.isa.org.ir/گزارش-نشست-ها/3...