Van hier de laatste groeten: Briefkaarten uit de trein 1940-1945

by Lucas Ligtenberg

Duizenden gedeporteerden gooiden tijdens de Tweede Wereldoorlog briefjes uit de treinen die hen naar de kampen in Oost-Europa voerden. Opgepakte Joden, gijzelaars en dwangarbeiders probeerden uit alle macht nog iets te laten weten aan de achterblijvers. Deze berichten belandden in sloten, tuinen en langs het spoor, de meeste op de route van Westerbork naar de Duitse grens. Dankzij mensen die de briefkaarten vonden en ze tot ergernis van de Duitsers postten, zijn er honderden bewaard gebleven. In Van hier de laatste groeten onderzoekt Lucas Ligtenberg deze briefkaarten, vaak laatste levenstekens. Wat wisten de schrijvers van hun bestemming, waar hoopten ze op? En wat dachten de omstanders die de kaarten opraapten en op de bus deden? Door ooggetuigen aan het woord te laten over hun treinreis naar het onbekende vormt dit boek een waardevolle aanvulling op geschiedschrijving over de Holocaust. Het werpt een nieuw licht op wat er in hen omging: ze nemen afscheid van geliefden, bedanken de buren en zijn beurtelings somber, dapper of optimistisch. Van hier de laatste groeten is een indrukwekkend relaas van menselijke veerkracht in onmenselijke omstandigheden - een spiegel voor alle tijden.

329 pages, Kindle Edition

Published May 1, 2026

About the author

Lucas Ligtenberg is neerlandicus en journalist. Hij was jarenlang correspondent voor NRC Handelsblad in New York en publiceerde eerder onder meer De nieuwe wereld van Peter Stuyvesant.

Reviews

[Bub Donders · Rating 3 out of 5]

Interessant en intrigerend onderwerp en heel vaak aangrijpend. Vooral de passage over Sara Davidson-Vet liet me achter met een brok in de keel: ‘haar dochter Dini, zo vertellen nabestaanden, had nog de hoop dat haar moeder ooit terug zou komen en heeft haar leven lang de achterdeur ‘s-nachts niet op slot gedaan’.

Hoewel het boek fijn leest was de structuur niet optimaal. Er was veel herhaling en meerdere citaten komen vaker voor. Ook de thematische opdelingen voelden vaak wat geforceerd. Ik zou niet weten hoe het op een andere manier zou moeten. Het gaf wel inspiratie hoe om te gaan met een veelvoud aan primaire bronnen en veel diverse biografische informatie.

Wellicht dat een boek voor de reikwijdte van dit onderzoek niet de meest ideale publicatievorm is. Waarom is van dit ‘onderzoeksproject’ niet een bredere toegankelijke website gemaakt in samenwerking met bijvoorbeeld Oorlogsbronnen. De auteur heeft alle informatie digitaal, waarom deze niet ontsluiten? Het zou fijn zijn de citaten in hun oorspronkelijke context te lezen en niet vanuit het geforceerde thematische perspectief gekozen door de auteur.

[Peter Altena · Rating 5 out of 5]

Geweldig boek, waarin wreedheid en menselijkheid elkaar afwisselen. Knap om vanuit een ogenschijnlijke bijzaak licht te werpen op het grote verhaal van oorlog en de mens.