Μυθοπλαστία όλες οι θρησκείες της οικουμένης

by Κυριάκος Σιμόπουλος

Όλες οι θρησκείες θεμελιώνονται σε κοσμογονικούς μύθους που αποτελούν απάντηση στα ερωτήματα: Πως δημιουργήθηκε το Σύμπαν; Γιατί έχει αυτή και όχι άλλη μορφή; Οι απαντήσεις ταυτίζονται συχνά με μερικές παραλλαγές που οφείλονται στη φαντασία των μυθογράφων, που συνήθως επιδιώκουν την ενδυνάμωση των εξουσιών με την ευθυγράμμιση γήινων αρχόντων και "θεϊκών δυνάμεων"!
Πριν από χιλιάδες χρόνια οι άνθρωποι, αγνοώντας ολότελα, εξαιτίας της απουσίας των επιστημών, τη λειτουργία του φυσικού περιβάλλοντος, τρομοκρατημένοι από τους κινδύνους που αντιμετώπιζαν -θύελλες, καταιγίδες, κεραυνοί, τρικυμίες, θερμοκρασία τρομακτική, ψύχος θανάσιμο- και απορώντας για τα φυσικά φαινόμενα στο στερέωμα -ήλιος, σελήνη, άστρα, γαλαξίας, φως και σκότος- απέδιδαν σε "θεότητες" τη δημιουργία και τη λειτουργία του Σύμπαντος! Εμφανίσθηκαν τότε οι κοσμογονικοί μύθοι. Πρόκειται για φαντασιώσεις που κυριαρχούσαν πριν από την εμφάνιση και ανάπτυξη της επιστήμης και της υψηλής τεχνολογίας. Επιβάλλεται, επομένως, έρευνα για την καταγωγή και εμφάνιση των θρησκειών που θεμελιώνονται με μύθους και "θαύματα", χωρίς καμία επιβεβαίωση από την ιστορία και την επιστήμη. Επιβάλλεται απομυθοποίηση των θρησκευτικών φαντασιώσεων για εξυγίανση των κοινωνιών της οικουμένης. Αναγκαία η επιστημονική έρευνα σε όλους τους μύθους που συγκροτούν τα θεολογικά κείμενα.
Στην προϊστορική περίοδο ο άνθρωπος αναρωτιόταν για τις σχέσεις του με τον περίγυρο και τα φυσικά φαινόμενα, αντικρίζοντάς τα ως μυστηριώδη και υπερφυσικά. Η "θρησκευτικότητα" αποτελούσε ένα παγκόσμιο φαινόμενο κατά την προϊστορική εποχή εξαιτίας του πρωτογονισμού και της αμάθειας. Ήταν η πρώτη μυθολογική προσπάθεια ερμηνείας της ζωής και του φυσικού περιβάλλοντος.
Υπάρχουν δύο μορφές εξηγήσεων για τη δημιουργία του Σύμπαντος. Οι μυθολογίες και οι τερατολογίες των θρησκειών. Η σωστή απάντηση δίδεται από την επιστήμη. Από τις επιστημονικές έρευνες προκύπτει ότι ο άνθρωπος αποτελεί στοιχείο του φυσικού κόσμου από τον οποίο προήλθε.

Genres: Nonfiction

296 pages, Paperback

First published January 1, 1999

About the author

Ο Κυριάκος Σιμόπουλος γεννήθηκε στις 31 Δεκεμβρίου του 1921 στο Καστανοχώρι Μεγαλόπολης (Κραμποβό). Σπούδασε στη Νομική Αθηνών. Στη διάρκεια της γερμανικής κατοχής συμμετείχε ενεργά στην Εθνική Αντίσταση και έγραφε με το ψευδώνυμο "Αχιλλέας" στον παράνομο Τύπο της Εθνικής Αντίστασης από το όρος Ελικώνα. Το 1947, και ενώ υπηρετούσε τη στρατιωτική του θητεία, εξορίστηκε στη Μακρόνησο όπου έμεινε μέχρι το 1950.

Μετά την απελευθέρωση ασχολήθηκε με τη δημοσιογραφία για 35 χρόνια συνεργαζόμενος με πολλές εφημερίδες όπως τη "Δημοκρατική Αλλαγή", "Βήμα" (επί εννέα χρόνια σαν διευθυντής σύνταξης), "Ανεξάρτητος Τύπος", "Σημερινά" και τέλος "Βραδυνή" απ' όπου συνταξιοδοτήθηκε το 1985. Στα άρθρα του υπέγραφε με το μυθικό ψευδώνυμο Ανταίος. Από το 1961 επιμελούνταν, στο ραδιόφωνο του Ε.Ι.Ρ, την εκπομπή Ο κόσμος του βιβλίου, μέχρι το 1967.

Πέθανε στις 14 Οκτωβρίου του 2001 στην Αθήνα.

Reviews

[Ypatios Varelas · Rating 4 out of 5]

Ένα βιβλίο αφοριστικό ως προς τους μύθους των θρησκειών και κυρίως ως προς το παράδοξο, την ανηθικότητα, τη βία και την αντιγραφή των μύθων από θρησκεία σε θρησκεία. Συγκεκριμένων μύθων όπως η κοσμογονία που περιστρέφεται γύρω από κάποια θεότητα ή θεότητες, η παρθενογένεση των ηρώων και σημαντικών προσώπων, η μετά θάνατο κρίση και ζωή με διάφορες μορφές παραδείσου και κόλασης, κ.λπ.

Αφοριστικό επίσης ως προς τις συνδέσεις των επίσημων εκπροσώπων των θρησκειών με την εξουσία, αλλά και σκληρών εθυμοτυπικών και τελετουργικών όπως οι θυσίες ζώων αλλά και ανθρωποθυσίες και της βαρβαρότητας που επιδεικνύεται στον προσυλιτισμό και στην επιβολή του θρησκεύματος σε αλλόθρησκους (κυρίως από την καθολική εκκλησία).

Για όσους ασχολούνται με θρησκειολογία ή/και με μελέτη ιστορίας, τα περισσότερα από αυτά ίσως είναι γνωστά, αλλά συγκεντρώνονται με αρκετά πυκνό τρόπο σε 295 σελίδες, συμπεριλαμβανομένης της εξαιρετικά εκτεταμένης και αναλυτικής βιβλιογραφίας. Όσοι δεν ασχολούνται μπορεί ακόμα και να σοκαριστούν από λεπτομέρειες που η ιστορία και τα θρησκευτικά που μαθαίνουμε στο σχολείο έχουν επιμελώς αποκρύψει.

Η αλήθεια είναι ότι ο συγγραφέας έχει ένα αρκετά επιθετικό ύφος, που περιλαμβάνει άπειρα θαυμαστικά (νομίζω ότι σχεδόν μία στις δύο προτάσεις τελειώνει με θαυμαστικό), τα οποία εκφράζουν πιθανώς την αγανάκτησή του όμως δεν έχουν θέση σε ένα τέτοιο βιβλίο. Ευτυχώς τα προσωπικά σχόλια είναι αρκετά περιορισμένα και η ανάπτυξη των ιστορικών στοιχείων είναι αρκετά καθαρή, παρά το αναγνωρισμένο μένος του συγγραφέα.

Είναι ωραίο, αν δεν είσαι φανατικός θρησκευόμενος και έχεις έστω και λίγη αντικειμενικότητα, να διαβάζεις ποιες παραδόσεις και μύθους "μοιράζονται" π.χ. ο χριστιανισμός με τον ελληνικό πολυθεϊσμό αλλά και τις αιγυπτιακές θρησκευτικές παραδόσεις. Είναι συχνό και αναμενόμενο φαινόμενο στοιχεία να μεταφέρονται από μία θρησκεία ή θρησκευτική παράδοση σε άλλη και το βιβλίο αυτό επισημαίνει τέτοιους "δανεισμούς". Ξέρω ότι πολλοί θρησκευόμενοι θα αντιδρούσαν αν διάβαζαν π.χ. πώς η παρθενογένεση του Χριστού ενσωματώθηκε ως βασική ιδέα στον χριστιανισμό και από πού, αλλά το βιβλίο σε καμία περίπτωση δεν απευθύνεται σε αυτούς. Απευθύνεται σε όποιον είναι κατά βάση αγνωστικιστής ή άθεος, ή σε όποιον θρησκευόμενο έχει την ανοχή και την αντοχή να δεχθεί μία ιστορικά (και όχι φιλοσοφικά) τεκμηριωμένη αμφισβήτηση των πεποιθήσεών του.

Τι θα ήθελα για να βάλω πέντε αστέρια στο βιβλίο; Θα ήθελα έναν καλύτερο πρόλογο, έναν επίλογο, καθόλου θαυμαστικά και λίγο καλύτερη δομή και ροή του περιεχομένου. Κατά τα άλλα, είναι πολύ χρήσιμο και κέρδισε μία μόνιμη θέση στη βιβλιοθήκη μου.

[Alexander Theofanidis · Rating 3 out of 5]

Το βιβλίο επιχειρεί μια συγκριτική προσέγγιση όλων των θρησκειών μέσα από την οπτική των κοσμογονικών μυθοπλασιών — δηλαδή του πώς οι άνθρωποι, παλιότερα, προσπάθησαν να αποδώσουν με μύθο τα φυσικά φαινόμενα και να εξηγήσουν την ύπαρξη (και φυσικά έλεγαν τερατώδεις μαλακίες αφέλειες και παραλογισμούς). Σαν εγχείρημα, σίγουρα μπορεί να φέρει τον αναγνώστη σε προβληματισμό για το κοινό ουσιαστικό στοιχείο των θρησκειών συν την λειτουργία τους ως αργυρώνητο δεκανίκι των εξουσιών. Σχετικά με το χώρο των μυθικών αφηγήσεων ο Σιμόπουλος καθώς απευθύνεται σε ευρύ κοινό και όχι σε κάποια κλειστή σέχτα μυημένων στον παραλογισμό των θρησκειών, προβαίνει σε ανάλυση και εξηγήσεις που είναι κατανοητές και δεν απαιτούν βαθιά θεολογική ή φιλοσοφική κατάρτιση. Έτσι, ο μη-ειδικός δύναται να εισέλθει σε ζητήματα συγκριτικής θρησκειολογίας.

Το βιβλίο προσφέρει καλές αναφορές στην ιστορική εξέλιξη της θρησκευτικής σκέψης, ειδικά στα πρώτα στάδια πριν από την ανάπτυξη των επιστημών — π.χ. πώς οι απαρχές της αντίληψης του κόσμου βασίστηκαν σε φυσικές παρατηρήσεις αλλά με μυθολογική θεώρηση, βλέπε πώς κατέληξε ο κεραυνός στο χέρι του Δία (αλλά και πώς αυτό το χέρι δεν άφησε κώλο που να μη χουφτώσει γυναίκα -και εφήβους, βλ. Γανυμήδη- σε ησυχία).

Ωστόσο, παρά το ότι η ιδέα της σύγκρισης είναι ισχυρή, δεν αντιμετωπίζονται όλες οι θρησκείες με την ίδια λεπτομέρεια. Κάποιες καλύπτονται πιο επιφανειακά, με αποτέλεσμα η ανάλυση να μένει σε γενικά στοιχεία και να μην ικανοποιεί αναγνώστες που θα ήθελαν να πέσουν με τα μούτρα και να κάνουν θρησκειολογικό λουτρό ου μην και κλύσμα εις βάθος μελέτη.

Ακόμη, κάποιοι μπορεί να αισθανθούν ότι συχνά η θεώρηση των μυθοπλασιών ως «φαντασιώσεις πριν τις επιστήμες» μπορεί να εκληφθεί ως υποτίμηση τηνς πνευματικής, φιλοσοφικής ή ηθικής διάστασης των θρησκειών. Δεν είναι κακό, αφοδεύουμε πάνω δείχνουμε δυσπιστία και έλειψη ανοχής σε κάθε παράλογη μυθοπλασία που ταλαιπωρεί τον άνθρωπο και μετά από χιλιετίες, οι καιροί μας το επιτρέπουν. Εάν ο αναγνώστης έχει θρησκευτική συνείδηση ή ενδιαφέρεται για την εσωτερική εμπειρία, ίσως αισθανθεί ότι δεν λαμβάνεται επαρκώς υπόψη η σημασία της πίστης πέραν της μυθολογίας. Βέβαια, αυτός ο αναγνώστης πολύ δύσκολα θα στραφεί σε ένα τέτοιο ανάγνωσμα και ακόμη δυσκολότερα θα ξεπεράσει την ιδεοληψία ότι ένας παππούς στα σύννεφα κρατάει λογαριασμό πότε αυνανίζεται ή δεν πλένει τα χέρια του μετά το χέσιμο μένει στο δρόμο της αρετής και πότε παρεκκλίνει. Δεν υπάρχει τίποτε καλύτερο από μια θρησκεία για να σε μετατρέψει σε πουτανάκι του υπερεγώ ενοχικό θύμα της ίδιας σου της αυταπάτης.

Σε γενικές γραμμές, υπάρχουν ενότητες που παρουσιάζονται πιο «ξερά», με αναφορές και ιστορικά δεδομένα χωρίς ιδιαίτερη αφήγηση ή παραδείγματα που να ζωντανεύουν το θέμα. Αυτό μπορεί να μειώσει τη ροή και να κουράσει τον αναγνώστη, ειδικά σε πιο θεωρητικά ή “μυθικά” κομμάτια. Είπα «μπορεί», κάποιοι διαβάζουν Χάρι Πότερ και τους παίρνει ο ύπνος και άλλοι αντέχουν αναγνωστική κακοποίηση επιπέδου «μακροπερίοδος λόγος του Ιμάνουελ Καντ».

Για να το λήγουμε σιγά σιγά, το παρόν είναι ένα ενδιαφέρον βιβλίο που επιχειρεί να ενώσει τη μυθική συνείδηση πολλών θρησκειών υπό τον κοινό τόπο των κοσμογονικών μύθων. Ωστόσο, δεν καταφέρνει πάντα να φτάσει το βάθος ή τη λεπτότητα που θα ήθελε κάποιος που ενδιαφέρεται πολύ για το πεδίο της συγκριτικής θρησκειολογίας ή της φιλοσοφίας της θρησκείας. Προτείνεται ως ενδεχομένως «καλό ξεκίνημα για όποιον θέλει να εισαχθεί στο θέμα και να προβληματιστεί», αλλά όχι ως τελικό σημείο αναφοράς για εις βάθος μελέτη.

Υ.Γ. Και μην ξεχνάτε τη λαϊκή ρήση «Λαό που τον ξέχασε ο θεός, τον διαφεντεύουν οι παπάδες».