“Kendisinden aşağı olana bakıp rahatlayan kimse, hakikatte yükselmemiştir.” Gazali, insanın iç dünyasını ciddiye alan bir düşünürdür. Onu önemli kılan şey, bilgiyle kurduğu ilişki kadar, insanın zaaflarını ve kendini aldatma biçimlerini bu kadar açık görebilmesidir. Gazali’ye göre bilgi vazgeçilmezdir; ama tek başına kurtarıcı değildir. Asıl soru şudur: Bilgi insanı daha uyanık ve sorumlu bir hayata mı taşır, yoksa ona sahte bir güven mi verir? Gazali iyilik, niyet, ibadet, akıl ve kalp gibi kavramların başlı başına güvenli olmadığını ifade eder. İnsan, doğru kavramlarla bile kendini aldatabilir. Onun metinlerinde dikkat çeken şey, kavramların doğruluğundan çok, insanın onlarla kurduğu ilişkinin nasıl değişebildiğidir. İnsan Nasıl Kaybeder tam da bu bakış açısından hareketle Gazali’nin metinlerini bugünün insanıyla yeniden düşünmeyi deniyor. Kaygı, erteleme, kendini aldatma, alışkanlıkların dinleşmesi, duanın ve ibadetin içinin boşalması, “iyi niyet”in bir kalkan haline gelmesi gibi modern meseleler, Gazali’nin işaret ettiği bu bozulma noktaları üzerinden ele alınıyor. Gazali’yi sloganlara sıkıştırmadan, romantize etmeden, ama onu bugüne yabancılaştırmadan okumak isteyenler için eşsiz bir kaynak.
======================= “𝙶𝚊𝚣𝚊𝚕𝚒'𝚢𝚒 𝚊𝚗𝚕𝚊𝚖𝚊𝚔 𝚒ç𝚒𝚗 𝚢𝚊𝚕𝚗ı𝚣𝚌𝚊 𝚜ö𝚢𝚕𝚎𝚍𝚒𝚔𝚕𝚎𝚛𝚒𝚗𝚎 𝚍𝚎ğ𝚒𝚕, 𝚋𝚞𝚗𝚕𝚊𝚛ı 𝚑𝚊𝚗𝚐𝚒 𝚔𝚊𝚛𝚖𝚊ş𝚊𝚗ı𝚗 𝚘𝚛𝚝𝚊𝚜ı𝚗𝚍𝚊 𝚜ö𝚢𝚕𝚎𝚍𝚒ğ𝚒𝚗𝚎 𝚋𝚊𝚔𝚖𝚊𝚔 𝚐𝚎𝚛𝚎𝚔𝚒𝚛. 𝙴ğ𝚎𝚛 𝚍ö𝚗𝚎𝚖𝚒 𝚊𝚗𝚕𝚊𝚢𝚊𝚖𝚊𝚣𝚜𝚊𝚔, ö𝚣𝚎𝚕𝚕𝚒𝚔𝚕𝚎 𝚋𝚞𝚐ü𝚗ü𝚗 𝚋𝚊𝚔ış 𝚊çı𝚜ı𝚢𝚕𝚊 𝚘 𝚍ö𝚗𝚎𝚖𝚎 𝚋𝚊𝚔𝚖𝚊𝚢𝚊 ç𝚊𝚕ışı𝚛𝚜𝚊𝚔 𝚋𝚒𝚛ç𝚘𝚔 𝚐𝚎𝚛ç𝚎ğ𝚒 ı𝚜𝚔𝚊𝚕𝚊𝚛ı𝚣 𝚟𝚎 𝚘 𝚗𝚘𝚔𝚝𝚊𝚍𝚊 𝚐ö𝚛𝚖𝚎𝚖𝚒𝚣 𝚐𝚎𝚛𝚎𝚔𝚎𝚗𝚕𝚎𝚛𝚒 𝚐ö𝚛𝚎𝚖𝚎𝚢𝚒𝚣.” (sf. 17) ======================= “NE İÇTİHAT KAPISI TEK BİR GÜNDE KAPANDI NE DE GAZALİ ÇIKIP "BEN KAPATTIM" DEDİĞİ İÇİN BİR ÇAĞ SONA ERDİ. BU ANLATI, HEM GAZALİ'YE HAKSIZLIK EDİYOR HEM DE YAŞANAN SÜRECİ FAZLASIYLA İNDİRGEMECİ BİR YERE SIKIŞTIRIYOR.” (sf. 23) =======================
Gazali, okumuş olduğum kitapları itibariyle yaklaşımını, üslubunu, konuları ele alış tarzını çok beğendiğim bir düşünür. Popülist davranmayışı, gerektiğinde İslâm'ın daha doğru anlaşılması adına Müslümanları da eleştirmekten çekinmeyişi, İslâm dünyasında içtihat yolunu kapatan bir "gerici" olmakla itham edilmesine rağmen akıl, düşünce, bilgi ve felsefenin gerçek konumunu belirlemeye çabalayışı nedeniyle düşünce dünyamda Mevlânâ ile birlikte özel bir yeri olan bir şahsiyet.
Bu müstesna şahsiyetin şimdiye kadar okuduğum eserlerinde (Abidler Yolu, Dil Belası, Kendini Aldatan İnsan, Sabredenler ve Şükredenler, Nefsin Terbiyesi ve Ahlâkın Güzelleştirilmesi) zihnimin dehlizlerinde bir şekilde yer eden ancak tanımlamakta zorlandığım hususlar açısından Mesud Topal’ın yayına hazırladığı İnsan Nasıl Kaybeder bana oldukça iyi geldi.
Aslına bakarsanız bu kitap bir Gazali kitabı olmaktan ziyade, onun tanıtıldığı bir Mesud Topal kitabı gibi geldi bana. Metin içinde dipnotlar, hayatına dair daha detaylı bilgiler ve külliyatından verilecek referanslar olsaydı muhteşem bir biyografi olabilirdi. Ama bundan hiç şikayetçi değilim. Gazali’yi daha iyi, daha doğru tanımak, kendi camiasından ve Batı dünyasından kendisine yöneltilen haksız ithamları daha net değerlendirmeler ışığında çözümleyebilmek adına bu kitabı okuduğum için gerçekten çok memnunum.
Kitap, İslâm dininin sadece hamaset içeren, şovenist bir güzellemesini yapmakla yetinmediği gibi, onun ruhunun ve özünün daha iyi anlaşılmasını sağlamak adına çabalayan Gazali’yi popülistlikten uzak bir yaklaşımla çok güzel resmetmekte; bunu yaparken de (Mesud Topal’ın kendi ifadesiyle) kesin hükümler vermek yerine doğru soruları diri tutma amacını ön plana çıkarmakta.
Gazali’nin tartışmaların odağındaki söylemleri ve duruşu salt olumlu ya da olumsuz bir ideolojik yaklaşımla değil; yaşadığı devrin realitelerinin ve konjonktürün de ışığında ele alınmakta. (Mezheplerin kendilerini ortaya çıkaran ihtiyaçların ötesinde bir ayrışma nedeni olacak şekilde kurumsallaşması, yaklaşan Moğol tehlikesi, Selçuklu Devleti’nin ve Abbasi Devleti’ni etkisi altına alan siyasi ve askeri gelişmeler, vb.)
Gazali sadece Batı’dan gelen eleştiriler açısından değil, kendisini yeterince anlayamayan kendi camiasına da “yaranamama” pahasına gösterdiği, tarafgirlikten uzak hak/hakikat-perestlik yönünden de mercek altına alınmakta.
Kitabın içeriğinde Gazali'nin öne çıkarılan bazı ifadeleri gerçekten günümüzün dünyasında sadece dışarıdan gelen hücumlar nedeniyle değil, kendi içinde yaşadığı kafa karışıklıkları nedeniyle de irili ufaklı savrulmalara, yozlaşmalara maruz kalan Müslüman toplumunun içinde debelendiği sorunlara ışık tutmakta; cesur ve samimi özeleştiriler, iç muhasebesi ve sorgulamalar içermekte:
"Gafletin tehlikesi, insanın kendini iyi zannetmesi ile artar. Gazali bu noktada özellikle uyarır: Kişi yanlış yaptığını biliyorsa, hâlâ uyanıktır. Ama yanlış yaptığını fark etmiyorsa, üstelik doğru yaptığını sanıyorsa, işte o zaman gaflet derinleşmiştir. Bu hal, insanın kendini kandırma becerisinin zirvesidir. Ve kandırma, dışarıdan değil, içeriden gelir." (sf. 72)
"Gaflet, Gazali'de en tehlikeli hallerden biridir; çünkü insana yaşıyor hissi verirken, aslında yaşamadığını gizler. İnsanı düşüren şey günah değil, gaflettir; çünkü günah fark edildiğinde tövbe mümkündür, ama gaflette farkındalık yoktur. Gazali'nin bütün uyarıları bu yüzden uyanıklık üzerinedir. Çünkü ona göre insanı kurtaran bilgi değil; bilgiyle uyanık kalabilmektir." (sf. 73)
"Gazali'ye göre gaflet yalnızca bireysel bir sorun da değildir. Toplumsal hale geldiğinde, yanlışlar meşrulaşır, hatalar sıradanlaşır." "Herkes aynı yönde yanıldığında, kimse yanıldığını fark etmez. Gaflet bu yüzden bulaşıcıdır." "İnsan başkalarının uykusunu kendi uyanıklığı zanneder." (sf. 73)
"İnsan her şeyi bilme arzusuyla hareket ettiğinde, bilgisinin kendisini amaç haline getirir." "Oysa bilgi, hakikate götüren bir yoldur varılacak yer değildir." "Yol, varılacak yer zannedildiğinde insan yolda kaybolur." (sf. 76)
"Hakikat rahatlatmaz. Hakikat insanı olduğu yerde tutmak için değil, yerini sorgulatmak için vardır. Rahatlık, çoğu zaman gafletin hediyesidir. Hakikat ise bu hediyeyi geri alır. Gazali'nin asıl uyarısı da budur: Hakikat insanı yormuyorsa, büyük ihtimalle ( o insan) henüz hakikatle karşılaşmamıştır." (sf. 80)
"Niyet, sonuçtan ve davranıştan bağımsız değildir. Kalbin temizliği sözle değil, tutarlılıkla anlaşılır. Aksi halde insan, iyi niyet perdesi altında kendini kandırır." (sf. 82)
"İnsan kendi durumunu başkalarının hataları üzerinden ölçtüğünde, kendini olduğundan iyi zannetmeye başlar. Bu da iç muhasebeyi zayıflatır." (sf. 82)
"İnsan bir işi tekrar ettikçe, o iş kalpte yerleşir; kalpte yerleşen şey ise artık sorgulanmaz hale gelir. Sorgulanmayan her şey zamanla dokunulmaz olur." (sf. 85)
"Niyet amel ile doğrulanmadıkça iddiadan ibarettir. Niyet, yaşanmıyorsa insanı kurtarmaz; aksine onu oyalayan bir savunmaya dönüşür." (sf. 127)
"İnsan kendini kaybettiğinde, kazandıklarının hiçbir değeri kalmaz. O noktadan sonra artık kaybedilen şey zaman, imkân ya da statü değil; insanın kendisidir. İnsan böyle kaybeder. Büyük bir çöküşle değil; küçük gevşemelerle. Açık inkârla değil; makul gerekçelerle. Bir anda değil; yavaş yavaş. Kaybettiğini anladığında ise iş işten çoktan geçmiştir. Bu yüzleşme anı da insanın yıkımı ile sonuçlanır." (sf. 128)
İnsan Nasıl Kaybeder, daha önce Gazali ile hiç tanışmamış bir okur için ona dair bir ön okumanın ötesinde çok fazla bir anlam belki ifade etmeyebilir. Ancak duygusal reaksiyonla yapılan güzellemeler ya da hasmâne biçimde hedefe konmalar arasında kalan 11. yüzyıl İslâm düşünürü Gazali'ye aşina olup, onun hakkında zaten bazı soruları kendi zihninde cevaplamaya çalışan okurlar için çok tanıdık ama yeterince bilinmeyen, üzerinde yeterince düşünülmeyen önemli sorulara ve analizlere yer vermekte.
Küçük hacmine rağmen, önemli ve derinlikli konulara yer veren bu çalışmanın daha büyük hacimde, Gazali’nin biyografisine, önemli alıntılarla birlikte külliyatının ve dolayısıyla düşünce dünyasının tanıtımına yer verecek şekilde yayımlanmasını bir okur olarak çok ister(d)im.
Yine Gazali ama bu sefer kisa bur kitabiyla. ilk okudugumda biraz arastirmami derinlestirdigimde farkli elestirileri de gormustum, islam'da felsefeyi bitiren, ozgur dusuncenin ve bilimsel gelismelerin onune ket vuran seklinde. Ancak Mesud Topal'in oldukca profosyonel bir bakis acisiyla Gazali analizi bence bu elestirilere de ayrica daha iyi anlasilmasina da buyuk olanak saglamis. Gazali'nin bilgiye degil aslinda fayda saglamayan ilme, felsefeye oldugu gibi degil bazi dusuncelere, dindarliga degil kalbi urpertmeyen ibadete karsi durdugu guzel bir sekilde anlatilmis. Insanin her durumda baskasi degil kendini muhasebeye cekmesi biraz rahatsiz ediyor gorunse de omrun esasinda bu temeller uzerine kurulu olmasi gercegi oldukca carpici olmus. Ozellikle gaflet uzerine dusunceleri bende yeni bir yazi olusturmama ilham olusturmus etkileyici tespitleriyle kutuphanemde onemli bir yeri almaya hak kazanmistir.