Tegen het Westen: In gesprek met onze vijanden

by Frédéric Martel‏, Alexander van Kesteren (Translator), Jan Pieter van der Sterre (Translator)

Onderzoeker en journalist Frédéric Martel besloot met onze zelfverklaarde vijanden in gesprek te gaan. Hij reisde de wereld rond en sprak meer dan tweeduizend politieke en strategische sleutelfiguren.

We zitten midden in een wereldoorlog van ideeën. Van Rusland tot de Verenigde Staten, van China tot Iran, van het Midden-Oosten tot het mondiale Zuiden vallen mensen ‘het Westen’ aan. Ze proberen Europa uit elkaar te spelen en willen de bestaande wereldorde vernietigen.

Maar wat is het Westen in hun ogen precies? Wat zijn de grieven ertegen en wie zijn deze mensen? Onderzoeker en journalist Frédéric Martel besloot met onze zelfverklaarde vijanden in gesprek te gaan. Hij reisde de wereld rond en sprak meer dan tweeduizend politieke en strategische sleutelfiguren. Zo ontmoette hij de ideologen achter Xi Jinping, de intellectuelen rond Poetin, de kring van Bolsonaro en de propagandisten van Hamas. Hij interviewde de adviseurs van Orbán, Erdoğan, Maduro en anderen, en hij sprak de mensen rond Donald Trump, onder wie Steve Bannon.

Voor ieder van hen bleek het Westen iets anders te betekenen. Sommigen vinden Europa te kapitalistisch, anderen noemen ons te woke, of juist te liberaal, imperialistisch, hypocriet, dictatoriaal. Maar wat hen allemaal dwarszit is onze democratie, de open samenleving die Europa wil zijn met universele, verlichte waarden als mensenrechten, pluralisme en vrijheid van meningsuiting. De westerse democratieën zijn zeker niet perfect, erkent ook Martel in dit unieke, mee slepende en onthullende meesterwerk, maar het is cruciaal om ze te blijven verdedigen. Nu meer dan ooit.

Genres: Nonfiction

672 pages, Paperback

Published May 26, 2026

About the author

Frédéric Martel holds a PhD in social sciences and several graduate degrees in philosophy, political science and law. After being project manager for the French Embassy in Romania (1990–1992) and the French ministry of culture (1992); and being advisor to the former Prime Minister Michel Rocard (1993–1994), he served the Minister of Labor and Social Affairs, deputy-Prime minister Martine Aubry, as one of her political senior advisors (1997–2000). From 2001 to 2005 he was cultural attaché for the French embassy in the US. He has been a visiting scholar at Harvard University and New York University (2004–2006). He wrote, or currently writes, for numerous publications (including Magazine Littéraire, L'Express, Dissent, The Nation and Slate) and produces its own radio show, "Soft Power", a weekly live talk show on the entertainment, the medias and "the internets" for the French national public radio station France Culture. He is also editor in chief of the Internet-based cultural magazine nonfiction.fr and a columnist at Slate.

Additionally, he has had high-level academic activities by giving conferences in major American universities (such as Harvard, Stanford, Yale, Princeton, Berkeley and the MIT), universities in Mexico, Argentina, Brazil, Hong Kong, China, Japan, India, Egypt (and dozens others countries) and by teaching, from 2005 to 2014, at the Institut d'Études Politiques de Paris (also known as Sciences Po Paris) and at the Ecole des Hautes Etudes Commerciales de Paris (also known as HEC Paris). In 2008–2010 he was a researcher for the French Foreign Affairs' Analysis and Forecasting Centre and he founded the research web site of the Institut National de l'Audiovisuel concerning creative industries and medias around the world.

From 2012 to 2013, he was a senior researcher at IRIS, Institut de Relations Internationales & Stratégiques. Since 2014, he is a senior researcher on culture and the internet at ZHdK University in Zurich (Switzerland).

Reviews

[Fons Mariën · Rating 5 out of 5]

In ‘Tegen het Westen’ gaat auteur Frédéric Martel op zoek naar opposanten van dat Westen in verschillende culturen om aldus ook een beter beeld te krijgen van wat onder het Westen wordt verstaan. Hij was met dit project acht jaar bezig, interviewde ervoor zowat 1900 mensen in totaal 52 landen. Dit werk heeft een kanjer van een boek opgeleverd, dat meer dan gewoon interessant mag genoemd worden.
De auteur, Frédéric Martel, is niet de eerste de beste. Hij is geboren in Frankrijk in 1967, heeft meerdere diploma’s en een curriculum om U tegen te zeggen. Momenteel is hij professor creatieve economieën aan de universiteit van Zurich. Hij werkt ook als journalist en presenteert het wekelijkse radioprogramma Soft power voor Radio France, over media, cultuur en digitale technologieën. Hij schreef verschillende boeken waaronder de bestseller Sodoma over homonetwerken in het Vaticaan als bekendste boek.
Het is van belang hem even te duiden omdat dit vooral een boek over ideeën is en het van belang is zijn uitgangspositie te kennen. In de proloog omschrijft hij zich kort als “democraat en pluralist” en verder als “een linkse Franse schrijver en Europese liberaal”. Dit is immers een boek over ideeën, over ideologieën, narratieven en waar het Westen voor staat. Hij stelt vast dat het Westen geen geografische aanduiding kan zijn. Volgens hem gaat het begrip het Westen vooral terug op de periode van de koude oorlog waarbij een aantal Oost-Europese landen tot de invloedssfeer van de Sovjetunie behoorden. Het Westen bestond dan uit de West-Europese landen en de VS.
Omdat het Westen meer een begrip dan een goed omschreven geografische realiteit is, gaat hij op zoek naar een precieze omschrijving van waar dat Westen voor staat. Hij doet dit door te praten met de vijanden van het Westen om aldus te begrijpen wat hun bezwaren zijn. “Bovenal vind ik geen houvast meer in deze ‘ideeënwerelden’. Hebben de Chinezen een punt met hun kritiek op ons, ‘westerlingen’? En de Arabieren als ze ons arrogantie verwijten? Zijn de argumenten die de Russen inbrengen tegen ons politieke model en onze ideeën terecht? Is het Westen een schurk die terecht verwijten krijgt van de deugdzamere ‘rest van de wereld’?” (p. 21)
Martel behandelt vooral de hedendaagse kritiek, maar gaat soms terug in het recente verleden, van de laatste zestig jaar, wanneer hij regimes behandelt die het Westen niet goed gezind zijn. Het verst in verleden gaat hij wanneer hij de conferentie van Bandung (1955) in herinnering brengt, een conferentie waaruit de beweging van niet Gebonden Landen ontsproot.
Hij bezocht voor dit project talrijke landen en regio’s verspreid over de hele wereld: Rusland, Hong Kong en China, Taiwan, Egypte, Libanon, Algerije, Israël en de Palestijnse gebieden, Cuba, Venezuela, Nicaragua, Brazilië, Zuid-Afrika en de VS om slechts de belangrijkste te noemen. “Ik ben ervan overtuigd dat ik – en met mij de lezer – de huidige chaos en verwarring alleen kan begrijpen door ter plekke de ideologen en intellectuelen uit ‘de rest van de wereld’ te ontmoeten en te interviewen.” (p.23-24). Frédéric Martel laat ook zien dat thema's als geschiedenis, cultuur, religie, economie en geopolitiek met elkaar verbonden zijn. Hij besteedt dus niet alleen aandacht aan de staatsvorm van landen, maar ook aan andere thema’s.
Dat doet hij dan in afzonderlijke hoofdstukken die telkens een gebied behandelen. Zo schrijft hij over het Rusland van Poetin en spreekt hij met iemand als de ideoloog Aleksandr Doegin die zeer duidelijk anti-westers is en de invasie in Oekraïne verdedigt. Vooral het liberalisme van het Westen moet het in diens ogen ontgelden. Voor dat Rusland is het Westen decadent en moet vooral de Europese Unie ondermijnd worden. In een hoofdstuk over China, Hongkong en Taiwan leert Martel dat de Chinezen zich omschrijven als “een democratie die werkt”, de economie heeft dan weer “Chinese karakteristieken”. Maar wat dat precies inhoudt is moeilijk te omschrijven, behalve dat ze zich afzetten tegen de liberale democratieën, de mensenrechten, de rechtsstaat. Ik kan in deze bespreking niet op elk hoofdstuk ingaan: ze verdienen alle als het ware een eigen bespreking.
In het bijzonder is Martel ook kritisch voor de uiterst linkse flank, die het communisme aanhangt. Hij bespreekt Cuba, dat zich als een alternatief voor het Westen presenteert. Maar van de legende van ‘commandante’ Che Guevara en de ‘lider maximo’ Fidel Castro blijft na lezing van dit hoofdstuk niets over. Hij is kritisch over het eenpartijsysteem, het gebrek aan vrije meningsuiting, de talrijke dissidenten die in de gevangenis belanden. Ook het gratis onderwijs en de gratis gezondheidszorg, twee zaken waarmee het regime graag uitpakt, zijn in zijn ogen slechts schijn. Er blijft geen spaander heel van deze mythe, die zoveel (ook westerse) intelligentsia koesteren. Ook over het Chavisme en het regime van Maduro in Venezuela is Martel niet te spreken. Deze regimes vormen in zijn ogen geen alternatief voor het Westen. Volgens hem stemmen de mensen ‘met hun voeten’: zij verlaten deze landen en masse als het maar mogelijk is.
In dit boek komen vele namen ter sprake. Martel heeft het onder meer over Aleksandr Solzjenitsyn en zijn beruchte Harvard-lezing (1978) waarin hij de VS (waar hij toen leefde) bekritiseeerde, verder over Steve Bannon, Jawaharlar Nehru (oud-premier van India), Franz Fanon, Edward Said, Mao en de andere Chinese leiders uit die tijd, Nasser, Che Guevara en Fidel Castro, Allende, Pinochet, Chavez en Maduro (het boek is zo actueel dat zelfs de arrestatie van Maduro door de VS van januari 2026 wordt vermeld). Edward Saids boek Orientalism (1978) wordt uitgebreid besproken omdat de Palestijnse-Amerikaanse auteur hierin een kritiek op het westers denken over de Oriënt weergaf. Ook besteedt Martel veel aandacht aan de kritieken op dat boek. In zekere zin was het ook een inspiratiebron voor Martels boek: “Het idee voor dit boek heb ik voor een deel te danken aan Edward Said. Door zijn werken te lezen en langdurig een groot aantal hedendaagse tegenstanders van het Westen te ontmoeten, heb ik zoveel vooroordelen en clichés ontdekt, zoveel gemeenplaatsen, scheefgetrokken, verdraaide voorstellingen, ideologische constructies waarbij zinsbegoocheling en illusie niet ver weg zijn, dat ik het plan opvatte om zelf een Occidentalisme te schrijven. Die hersenspinsels en karikaturen brachten me op het idee om ter plaatse te gaan luisteren naar het narratief van Hamas en Hezbollah, van Chinese autoriteiten, van Poetins propagandisten, van castroïsten en van talloze andere ‘occidentalisten’, om vervolgens nader onderzoek te kunnen doen en de kloof tussen hun woorden en de westerse realiteit in te schatten.” (p. 459-460).
Martel merkt tevens de toenadering van de extremen op: uiterst rechts en uiterst links bestrijden elkaar op nationale thema’s maar hebben vaak dezelfde standpunten over internationale zaken, zoals de steun aan het regime van Poetin of de afkeer van de Europese Unie. Hij noemt dit de U-bocht: sommige extreem linksen worden extreem rechts. Zijn stelling is verwant met de theorie van het hoefijzer: de extremen neigen naar elkaar toe.
De auteur onderscheidt verder twee soorten van kritiek op het Westen en noemt die het Westen-plus en het Westen-min. In het eerste geval, bijvoorbeeld bij iemand als Steve Bannon, gaat het om het streven naar meer Westen. Steve Bannon wil het Westen redden. Daar tegenover staan diegenen die minder van het Westen willen. Het is vooral die laatste groep die in het boek aan bod komt: zij die zich afzetten tegen de westerse democratie en vrijheden, tegen de ‘open’ samenleving (om de term van Karl Popper even te gebruiken).
Tegen het Westen is een uiterst interessant boek. Het is van groot belang om dit te lezen om iets meer te begrijpen van de geopolitiek van deze tijd en van de verschillende ideologieën die daarmee gepaard gaan. Het boek is vooral interessant voor lezers die meer willen begrijpen van internationale politiek en de verhouding tussen westerse en niet-westerse landen. Je hoeft het niet met alle analyses van Martel eens te zijn om iets aan het boek te hebben: het geeft vooral aanleiding om na te denken over de plaats van Europa en het Westen in een veranderende wereld. Ik zou haast zeggen: het is een boek dat je moet gelezen hebben.

[Richard Odier · Rating 5 out of 5]

S’il y a un livre à lire cette année c’est celui ci.
Une analyse précise , documentée , fouillée de toute ceux qui cherchent à détruire ; pour leur propre profit et leurs intérêts le rêve de la déclaration des droits de l’homme .

Léninistes, sandinisyes ,pro Chavez pro Xi, pro Poutine , islamistes … Frederic Martel nous emmène sur une planète politique bien abîmée par ceux qui veulent détruire les libertés , l’égalité homme femme , les libres penseurs …

600 pages à apprendre .

Un livre à faire lire et à offrir !

[SjoerdKeij · Rating 5 out of 5]

Erg leuk en leerzaam. Zo nog een keer lezen.

[Bertus Tichelaar · Rating 4 out of 5]

Blog n.a.v. ‘Tegen het westen’ van Frederic Martel
Het Westen wordt bekritiseerd, en vaak zelfs gehaat. Waar komt dat vandaan? En waar richt die kritiek zich op? De Franse journalist en onderzoeker Frederic Martel deed letterlijk en figuurlijk wereldwijd onderzoek. Het is een interessante ideeënreis geworden, waarbij het verleden, in elk geval de afgelopen honderd jaar, volop meedoet.
Frederic Martel zelf wordt meer en meer een verdediger van het Westen, van democratische waarden. Bijna vergenoegd toont hij aan dat uit veel landen waar luide kritiek vandaag komt, ook veel mensen vertrekken – naar het Westen.
Wat mij opviel tijdens het lezen:
“Hebben de Chinezen een punt met hun kritiek op ons, ‘westerlingen’? En de Arabieren als ze ons arrogantie verwijten? Zijn de argumenten die de Russen inbrengen tegen ons politieke model en onze ideeën terecht Is het Westen een schurk die terecht verwijten krijgt van de deugdzamere ‘rest van de wereld’?”
“Ik zal op zoek gaan naar mensen wier ideeën het verst af staan van de mijne, hen geduldig aanhoren en hen serieus nemen – om hun ideeën vervolgens te onderwerpen aan de toets der kritiek. (…) Ik zal de inventaris opmaken van de antiwesterse doctrines en de kruising van de ideeën van uiterst rechts en uiterst links die – en dat is mijn hypothese – samenkomen in de kritiek op ‘het Westen’.”
Rusland
“Als er in dit boek een waarlijke antiwesterse tem klinkt, dan is het die van Aleksandr Doegin. (…) Hij stelt voor om het orthodoxe geloof, nazisme en communisme samen te brengen in het offensief tegen de moderniteit. (…) Hoe moeten we duiden dat de ideeën uit het Kremlin zo’n wijdverbreide, zelfs wereldwijde invloed hebben en zo sterk terugkomen bij uiterst rechts in al zijn mondiale gedaanten? (…) Het is tijd om af te rekenen, zoals Poetin het zegt, met ‘het collectieve Westen’. (…) Het Westen wordt voorgesteld als de grote vijand. Dit symbolische blok, dat in de kern eerder ideologisch dan geografisch is, wordt steevast aangeduid met de korte Russische term: Zapad (‘het Westen’). (…) Volgens poetinistische journalisten is democratie een permanente bron van instabiliteit, electorale wanorde, onbeteugelbare migratiestromen en gewelddadige rellen. (…) De boodschap is glashelder: we zijn getuige van de onherroepelijke neergang van het Westen. Democratie leidt tot chaos. (…) De westerse waarden gaan teloor als gevolg van vier ‘usual suspects’: de geglobaliseerde elite, Brusselse bureaucratie, migranten en lhbti’ers. (…) Poetin gebruikt de Russische orthodoxie. (…) Voor Poetin gaan belangen boven ideeën. (…) Zijn antiwesterse perspectief is opportunistisch: hij zet deze karikaturale waanbeelden in wanneer het zo uitkomt.”
Niet-gebonden landen
“De derde wereld is nog steeds een westers idee. (…) In Bandung kreeg de strijd tegen het kolonialisme een andere dimensie en ontstond de groep van Niet-Gebonden Landen. (…) Een goed bewaard geheim: het echte ‘brein’ achter Bandung heet Zhou Enlai (…) Het mag dan ‘niet-gebonden’ heten, het solidariteitsgevoel met de derde wereld was oorspronkelijk niet minder pro-Chinees. Dat is het vandaag, ruim zeventig jaar later, nog steeds. (…) Enlai’s agenda was duidelijk: het westerse imperialisme aan de kaak stellen, de Verenigde Staten buitenspel zetten en ernaar streven dat de derde wereld zich onder het mom van ‘neutraliteit’ zou aansluiten bij communistisch China, en de twee andere blokken afwijzen. (…) Democratie en mensenrechten zullen het blinde aspect blijven van de conferentie in Bandung, net zoals ze later de blinde vlek blijven van de Niet-Gebonden Landen. (…) Hoe konden de internationalisten van Bandung chronische nationalisten en soms ook neokolonialisten worden? (…) Door de westerse democratische traditie en de rechtsstaat te verwerpen, hebben de deelnemers aan Bandung zich vergist in hun strijd – en in hun tijdperk.”
China
“Xi Jinping legt de nadruk op de ‘democratie die werkt’, een utopie van een rechtvaardige orde gebaseerd op verdienste. (…) Het is meer een slogan om het Westen te bekritiseren dan een concrete realiteit. (…) Kritiek op de westerse democratieën is de belangrijkste pijler van het buitenlands beleid van communistisch China. (…) “Het Westen denkt dat de wereld zijn model moet volgen. Maar democratie en individuele rechten zijn de rest van de wereld vreemd.”
Che Guevara / Cuba
“Hoe valt de fascinatie te verklaren van de westerse jeugd voor deze baardige revolutie, die haar legitimiteit ontleende aan haat jegens het Westen? (…) Che Guevara, de romantische idealist veranderde in een beul.”
Secularisme / Arabische landen
“Nasser was een van de belangrijkste figuren van de naoorlogse periode en een van de leiders die het meest vijandig tegenover het Westen stonden. Juist de antidemocratische Arabische geschiedenis en de vijandigheid tegenover het Westen heeft hij helpen beschrijven. (…) Het antisemitisme van Nasser is welbekend: vanaf 1956 onteigende en verbande hij de Egyptische Joden massaal. (…) En hij streed tegen het islamisme. (…) De Egyptische Moslimbroederschap stelt dat de islam de Arabische wereld beschermt tegen de decadentie van het Westen op het gebied van de rechtsstaat en secularisatie. (…) De OIC, organisatie van islamitische staten, is eensgezind gekant tegen het Westen. (…) Samen met de afwijzing van godslastering, afvalligheid en secularisme werd de veroordeling van homoseksualiteit zo een sterk ideologisch item.”
Israël
“Als er een onderwerp is waarbij het Westen en zijn tegenstanders lijnrecht tegenover elkaar staan, is het wel Israël sinds 1948. (…) Europa draagt zeker een grote verantwoordelijkheid voor de crises in de Arabische wereld, maar het lijkt een beetje kort door de bocht om de despoten van het Nabije en Midden-Oosten systematisch schoon te wassen. (…) De koloniale interpretatie van het conflict, die centraal staat in de Palestijnse strijd, maakt in feite een diepgaande kritiek op het Westen mogelijk. (…) Israël bij de ‘westerse’ wereld denken, is niet vanzelfsprekend meer. (…) De Israëlische samenleving is veranderd: religie heeft de overhand gekregen, nationalisme bloeit, suprematisme en racisme tasten alles aan, zeer rechtse partijen zijn prominent aanwezig, we zijn illiberaal geworden.”
Slot - Chaos in de wereld
“Al mijn gesprekspartners erkenden het einde van de consensus van Washington, dat wil zeggen het Anglo-Amerikaanse liberale model dat na de oorlog is ontstaan. (…) De Zuid-Afrikaanse president Cyril Ramaphosa maakt inmiddels een duidelijke keuze: hij wil dicht bij het China van Xi Jinping en het Rusland van Poetin staan – die hij waardevolle vrienden noemt. Zijn land is een actief lid van de BRICS en voert, in samenwerking met die vrienden, een ware culturele oorlog tegen het Westen. Zonder zich erom te bekommeren dat zijn bondgenoten het nieuwe kolonialisme van onze tijd belichamen. (…) Wat zijn de tien belangrijkste landen waaruit mensen wegtrekken? India, China, Mexico, Venezuela, Syrië, Oekraïne, Afghanistan, Bangladesh, Rusland en Pakistan. (…) En wat zijn de tien belangrijkste landen waar mensen hun toevlucht zoeken? De Verenigde Staten, Duitsland, Saoedi-Arabië, Rusland, het Verenigd Koninkrijk, Spanje, Frankrijk, de Verenigde Arabische Emiraten, Canada en Australië. We zien dus dat de meerderheid van de migranten uit het ‘Zuiden’ vertrekt om naar het ‘Westen’ te gaan. (…) Dit is een onweerlegbare indicator die, beter dan welk discours ook, de werkelijke waarden, vrijheid en economie van een land weergeeft – en niet te vergeten de (im)populariteit van het staatsmodel. De migratiestromen en de gevolgde routes tekenen de kaart van de vrijheid.”
Epiloog
“Hoe kan het dat het Westen op vijf continenten wordt vervloekt en als vijand wordt beschouwd, terwijl dat concept eigenlijk helemaal niet bestaat, het in werkelijkheid een metafoor of allegaartje is, en de meerderheid van dissidenten en migranten van onze tijd toch echt bij het Westen wil horen? (…) Voortaan zouden we in plaats van ‘het Westen’ de uitdrukking ‘democratische beschaving’ of ‘democratische samenlevingen’ kunnen gebruiken. (…) Radicaal-rechts en radicaal-links vinden elkaar in hun felle kritiek op de Europese Unie, het pluralisme, de elite en het politieke liberalisme. (…) Landen die voorheen kolonisatoren waren maar dat inmiddels niet meer zijn, worden nog altijd als kolonialistisch aangeduid. Ondertussen zijn de landen die met de beschuldigende vinger wijzen juist de landen die tegenwoordig imperialistisch handelen. (…) Het is cruciaal om duidelijk te maken dat we de alternatieve mondiale visie van China niet – nooit – zullen accepteren.”

[Iskariot · Rating 4 out of 5]

Great deep dive in global thinking about the west, until the last chapter. I think that’s the point where Martel’s framework starts eating its own tail, when he becomes a bit to liberal with lumping thinkers critical of political and societal behaviour in the west are lumped together with anti western thinkers.

I fully understand why Zizek would fit his category, but Martel loses me when he puts thinkers like Naomi Klein, Yanis Varoufakis and Noam Chomsky in the anti-democratic camp. They are deeply critical of mainstream liberalism, but the direction of travel is usually toward more democratic control, more participation, more accountability and less concentrated power. More of our 'western values'. We do not call Verhofstadt anti-democratic for example when he argues in his latest work that the current liberal-democratic model has failed and needs to evolve, so I find it strange to treat radical critics who argue from within those same democratic values as if they belong in the same category as Dugin, Putinist ideologues, Castro- Trotsk- or Maoist or explicit authoritarian anti-liberals. In the final chapter, Martel almost sweeps the rug out from under his own argument.

[Eric Maree · Rating 5 out of 5]

Travail remarquable par l'ampleur des enquetes et entretiens de terrain et l'analyse systématique de multiples sources, tout ceci sur une très longue periode. Où l'on comprend mieux que la critique acerbe de l'impérialisme occidental et du colonialisme européen permet à tous les tyrans de la planete de rejeter ( ou de pervertir) aussi les valeurs démocratiques et de respect de l'homme . Où l'on comprend mieux aussi que cette attaque des valeurs vient aussi de l'intérieur des pays occidentaux, par les deux extrêmes politiques. Ce livre nous montre , si c'etait encore necessaire, a quel point il faut se battre pour protéger et préserver ces valeurs.
Un livre reference, ecrit par un véritable intellectuel ( c'est a dire de terrain , factuel), qui fera date.

[Daniel · Rating 5 out of 5]

Une enquête journalistique qui couvre plusieurs aspects des réactions agressives envers les démocraties par les régimes qui recherchent un adversaire pour détourner l'attention des gens. Plusieurs constations intéressantes: les gurus idéologiques qui n'ont pour compétence que la notoriété; l'accumulation des richesses personnelles par Castro; les systèmes de gouvernance qui tendent vers la kleptocratie en Chine, en Russie, au Venezuela... Tous ont pour prétexte de leur propagande le remplacement des valeurs occidentales et l'affranchissement de leur cultures mais tout cela n'est qu'un écran de fumée pour mieux exploiter leur propre société. Une démonstration qui n'est pas académique mais qui demeure convaincante.