O Γουόρμπαρτον στο (καλομεταφρασμένο) βιβλίο του παρουσιάζει τριάντα δύο σημαντικά φιλοσοφικά έργα, από την Πολιτεία του Πλάτωνα έως τη Θεωρία της δικαιοσύνηςτου Ρολς (John Rawls), συμπληρώνοντας αυτό που έχει δοκιμάσει σε άλλα φιλοσοφικά εισαγωγικά βιβλία του υψηλής εκλαΐκευσης (όπως: Φιλοσοφία. Τα βασικά (Αρσενίδης 2010) και Μικρή ιστορία της φιλοσοφίας (Πατάκης 2012). Έχει γράψει και άλλα, αμετάφραστα ακόμη, πάντως αυτά τα τρία αποτελούν μια καλή τριλογία εισαγωγής στη φιλοσοφία για το ευρύ κοινό.
Ποια είναι τα θετικά του βιβλίου: η σαφήνεια και το απλό ύφος, η προσπάθειά του να εξηγήσει τις φιλοσοφικές έννοιες που χρησιμοποιεί με παραδείγματα, η εστίαση στις πιο σημαντικές θεματικές του κάθε έργου που παρουσιάζει (δεν επιχειρεί απλώς μια ‘περίληψη’), η συνοπτική έκθεση κριτικών που ασκήθηκαν στο κάθε έργο. Έτσι οι αναγνώστες, με προσεκτική βέβαια ανάγνωση, αποκτούν μια ξεκάθαρη ιδέα για πολύ σημαντικά φιλοσοφικά κείμενα από όλη την ιστορία της φιλοσοφίας.
Ποια είναι τα αρνητικά του βιβλίου: το πρώτο αμφιλεγόμενο σε τέτοιες προσπάθειες είναι η επιλογή των τίτλων, γιατί αυτά τα 32 και όχι περισσότερα, και όχι άλλα, γιατί Τα δικαιώματα του ανθρώπου του Πέην και όχι το Συμπόσιον του Πλάτωνα ή η Φαινομενολογία του Πνεύματος του Χέγκελ ή το Είναι και χρόνος του Χάιντεγκερ; Ο Γουόρμπαρτον εν μέρει δικαιολογεί τις επιλογές του: π.χ. τα δύο τελευταία, που αναμφισβήτητα είναι από τα πλέον ‘επιδραστικά’ στη φιλοσοφία, τα παρέλειψε υποχρεωτικά παρότι «θεωρούνται αριστουργήματα» επειδή είναι «υπερβολικά και ασκόπως δυσνόητα». Όταν ο Σαρτρ αντιπροσωπεύεται και από το Είναι και το μηδέν και το δοκίμιο Ο υπαρξισμός είναι ένας ανθρωπισμός;
Κατανοητή, επίσης, η αγγλοσαξωνική προοπτική και οι προτιμήσεις του συγγραφέα –αυτά είναι βιβλία που υπάρχει περίπτωση να διδαχθούν σε ένα αγγλοσαξωνικό (ή τέτοιας επιρροής) πανεπιστήμιο. Έστω μόνο η Πολιτεία και τα αριστοτελικά Ηθικά Νικομάχεια από ολόκληρη την αρχαία φιλοσοφία (μην είμαστε και «ελληνοκεντρικοί» και αρχαιολάτρες), αλλά από 1.500 χρόνια μεσαιωνικής φιλοσοφίας μόνο η Παραμυθία της φιλοσοφίας του Βοήθιου; Give us a break:) Μπορεί κανείς να περάσει έστω έξω από το καφέ της φιλοσοφίας χωρίς μια τζούρα Αυγουστίνο ή Ακινάτη, που τα κείμενά τους καθόρισαν επί αιώνες τον τρόπο που γινόταν η φιλοσοφία και διαβάζονταν και επηρεάζουν και σήμερα; Και αντ’ αυτών οι Αρχές της τέχνης του Κόλλινγουντ, που δεν παύει να είναι σημαντικό μόνο για μία πτυχή ενός ρεύματος της αισθητικής του 20ου αιώνα; (Της αισθητικής που σε ολόκληρο το βιβλίο αντιπροσωπεύεται μόνον από αυτό το έργο). Αλλά, όπως θα έλεγε και ο Γουόρμπαρτον, αυτά είναι προσωπικές επιλογές. Και, σε κάθε περίπτωση, εννοείται πως και τα τριάντα δύο έργα πρέπει να διαβαστούν, εν καιρώ, από τους εραστές της φιλοσοφίας.
Σε τέτοιες προσπάθειες σαν του Γουόρμπαρτον, το δεύτερο, όχι αρνητικό, αλλά υπό συζήτηση αφορά το κατά πόσο η εικόνα που μας δίνει για κάθε έργο είναι ευκρινής και πλήρη. Όπως είπα ο Γουόρμπαρτον σωστά κάνει και δεν δίνει απλώς μια περίληψη του κάθε έργου. Επιλέγει τις θεματικές που κρίνει ότι έχουν ενδιαφέρον φιλοσοφικό και σήμερα. Αλλά για το ίσως σημαντικότερο έργο πολιτικής φιλοσοφίας του 20ου αιώνα, τη Θεωρία της δικαιοσύνηςτου Ρολς, πιστεύω ότι θα άξιζε να γράψει περισσότερες από εννιά σελίδες.
Συνολικά, είναι ένα πολύ χρήσιμο βιβλίο, για φοιτητές φιλοσοφίας και για το ευρύ κοινό. Ο βασικός κίνδυνος: να μείνει κανείς (κι εδώ εννοώ όσους μελετούν φιλοσοφία) στη γνώση αυτή περί των έργων και να θεωρεί ότι μπορεί να μιλήσει για αυτά, και γενικότερα για τη φιλοσοφία. Τι πιο γρήγορο; Σε δέκα σελίδες μαθαίνω για τον Λεβιάθαν του Χομπς ή την Ηθική του Σπινόζα και καθαρίζω. Το βασικό κέρδος: αυτές οι δέκα σελίδες μπορούν να μου ανοίξουν την όρεξη και να προστρέξω στο πιο καίριο, στο ίδιο το κείμενο, και ν’ αρχίσω να διαβάζω τους Μεταφυσικούς στοχασμούς του Ντεκάρτ, από την επιστολή αφιέρωσης έως το κλείσιμό τους.
-----
Βοηθητικά γράφω τα έργα που αναλύονται, επειδή είναι ένας κατάλογος βασικών έργων φιλοσοφίας:
Πλάτων, Πολιτεία
Αριστοτέλης, Ηθικά Νικομάχεια
Βοήθιος, Παραμυθία της φιλοσοφίας
Μακιαβέλλι, Ηγεμόνας
Μονταίν, Δοκίμια
Ντεκάρτ, Μεταφυσικοί στοχασμοί
Χομπς, Λεβιάθαν
Σπινόζα, Ηθική
Λοκ, Δοκίμιο για την ανθρώπινη νόηση – Δεύτερη πραγματεία περί κυβερνήσεως
Χιουμ, Έρευνα για την ανθρώπινη νόηση – Διάλογοι για τη φυσική θρησκεία
Ρουσσώ, Κοινωνικό συμβόλαιο
Καντ, Κριτική του καθαρού λόγου – Τα Θεμέλια της μεταφυσικής των ηθών
Πέιν, Τα δικαιώματα του ανθρώπου
Σοπενχάουερ, Ο κόσμος ως βούληση και ως παράσταση
Μιλ, Περί ελευθερίας – Ωφελιμισμός
Κίρκεγκωρ, Είτε/Είτε
Μάρξ & Ένγκελς, Γερμανική ιδεολογία
Νίτσε, Πέρα από το καλό και το κακό – Γενεαλογία της ηθικής
Ράσσελ, Τα προβλήματα της φιλοσοφίας
Έιρ, Γλώσσα, αλήθεια και λογική
Κόλλινγουντ, Αρχές της τέχνης
Σαρτρ, Το είναι και το μηδέν –Ο υπαρξισμός είναι ένας ανθρωπισμός
Πόππερ, Η ανοιχτή κοινωνία και οι εχθροί της