عرفان و عارف نمایان

by Mulla Sadra, محسن بیدارفر (مترجم)

سال نشر: 1371

ترجمه ی کتاب "کسر اصنام الجاهلیه" - اثر فیلسوف شهیر مسلمان، ملاصدرا - در حمله به صوفی نمایان

172 pages, Unknown Binding

First published January 1, 1992

About the author

Ṣadr ad-Dīn Muḥammad Shīrāzī, also called Mulla Sadrā (Persian: ملا صدرا‎; also spelt Molla Sadra, Mollasadra or Sadr-ol-Mote'allehin; Arabic: صدرالمتألهین‎) (c. 1572–1635), was an Iranian Shia Islamic philosopher, theologian and ‘Ālim who led the Iranian cultural renaissance in the 17th century. According to Oliver Leaman, Mulla Sadra is arguably the single most important and influential philosopher in the Muslim world in the last four hundred years.

Though not its founder, he is considered the master of the Illuminationist (or, Ishraghi or Ishraqi) school of Philosophy, a seminal figure who synthesized the many tracts of the Islamic Golden Age philosophies into what he called the Transcendent Theosophy or al-hikmah al-muta’liyah.

Mulla Sadra brought "a new philosophical insight in dealing with the nature of reality" and created "a major transition from essentialism to existentialism" in Islamic philosophy, although his existentialism should not be too readily compared to Western existentialism. His was a question of existentialist cosmology as it pertained to Allah, and thus differs considerably from the individual, moral, and/or social, questions at the heart of Russian, French, German, or American Existentialism.

Mulla Sadra's philosophy ambitiously synthesized Avicennism, Shahab al-Din Suhrawardi's Illuminationist philosophy, Ibn Arabi's Sufi metaphysics, and the theology of the Ash'ari school and Twelvers.

his main work is The Transcendent theosophy in the Four Journeys of the intellect, or simply Four Journeys.

Reviews

[Mohammad Ali Shamekhi · Rating 2 out of 5]

کتاب حمله ای است به صوفی نمایان و حکیم نمایان و متکلمین. این حمله نه در قالب حملات مستقیم بلکه در قالب ذکر صفات افراد شایسته است. در ادامه گزارشی در مورد محتوای هر بخش داده ام. برای دیدن هر بخش روی اسپویلر کلیک کنید

چنانکه مترجم گفته ترجمه دو فصل را کم دارد. من که فهرست را با عربی تطبیق دادم فهمیدم فصل چهارم و پنجم از گفتار چهارم ترجمه نشده است - فصل چهارم نقل چند پند از فیثاغورث منقول از رساله ی ذهبیه است و فصل پنجم نتایجی از سخن حکما - که سرجمع در نسخه ی عربی از صفحه ی 201 آغاز و در صفحه ی 216 پایان می بایند

مقدمه ی مترجم



توضیحاتی که در مورد چاپ ها و ترجمه های آثار ملاصدرا داده هر چند کم اما مفید است. مترجم اذعان دارد که ترجمه تحت اللفظی نیست و چنانکه گفتیم همچنین متذکر می شود که دو فصل از کتاب ترجمه نشده

در مقدمه شرح حالی مختصر از ملاصدرا نگاشته ی رفیعی قزوینی، از فلاسفه ی پساصدرایی، آمده است که از آن نکاتی چند قابل ذکر است: اینکه می گوید در الهیات و معرفت نفس ملاصدرا از شیخ بهتر است. می گوید بزرگترین فضیلت او جمع عرفان و فلسفه است. می گوید بر خلاف اهل زمان خود کتبش را به حکام و وزراء تقدیم نمی کند. اما در عین حال معتقد است که ملاصدرا طبعی ساده داشت و از همین رو بسیاری حرف های خطرناک را به صراحت و بی دشواری می نوشت و برای خود دردسر درست می کرد. دیگر اینکه مشهور است فیاض لاهیجی شاگرد و داماد ملاصدرا مشائی بوده اما به قرینه ای به نظر می رسد این کار در واقع تدبیری عملی بوده برای احتراز از مشکلات. در نهایت رفیعی قزوینی صراحة می گوید که نظریه ی معاد ملاصدرا را قبول ندارد



درآمد خود کتاب



ملاصدرا در اینجا و در چند مورد دیگر به مذمت ترک اعمال ظاهری می پردازد؛ مثلا شیوخ صوفی نمای زمان خود را مذمت می کند که مردم را از کشاورزی - که خدمت به هم نوعان است - بازداشته اند و به بیکارگی کشانده اند. او به همنشینی صوفی نمایان با کودکان و امردان و نادانان و همچنین گوش دادن به لهو لعب و غنا می تازد و از اینکه اینگونه افراد سران صوفیه شمرده می شوند خشمگین است. افسوس می خورد که صاحبان حرف و پیشه وران کار را ول کرده اند و به این جمع های پرمفسده پیوسته اند. می گوید در این افراد و حلقات سه چیز غایب است: دانشی انتظام بخش، قلبی مراقب و کرداری تطهیرکننده. آنها را نکوهش می کند که می پندارند پرداختن به شهوات بر آنها تأثیری نمی گذارد. ملاصدرا بر عکس بر این تأکید می کند که آدمی بدون یاری خداوند اصولا گمراه است

می گوید برای برخی از جاهلان تقلید بهتر از اینگونه گمراهی ها است زیرا عقل هاشان ضعیف است. این پندارها از آن ناشی شده است که ایشان عقلشان را صرفا به صورت های خیالی عادت داده اند. برخی از ایشان بدون داشتن علم به صرف انجام ریاضت های نفسانی مدعی عرفان شده اند و عده ای هم مشغول خوارق عادات و شعبده اند - و بدین وسیله مردم را به خود می خوانند. دسته ی اول میان کفار هند و راهبان بیشتر دیده می شوند. اما ملاصدرا بیشتر به کسانی توجه دارد که بویی از زهد نبرده اند و مشغول شهواتند و در عین حال مدعی هستند



مقدمه



هر دانشی والا نیست؛ مثلا حرفه ها و فنون از دانش های والا نیستند. علم الهی و علم به نفس و ... دانش والا است. کسب این گونه علوم منوط به مجاهدت و ریاضت است. اما عبادت صرف، بدون توجه به معرفت ناقص است - حتی اگر زنگاری بر قلب نباشد. اما اگر قلب زنگار نداشته باشد و توجه به معرفت باشد باز همه چیز کامل نیست بلکه همچنان حجاب تقلید باقی است. ملاصدرا تأکید می کند که هر قلبی فطرتا توان درک حقایق را دارد. حال اگر زنگار قلب و حجاب تقلید رفت و توجه به معرفت بود، باز به امری دیگر نیاز است: تفکر

او به برخی دعاوی و افعال ساده لوحانه ی صوفی نمایان همچون تکلم با خدا، اسقاط تکالیف برای اهل باطن، شطحیات و ذکر ها و خواب های لاطائل می تازد

او تأکید می کند که علم انبیاء از جنس حدس است - به معنای منطقی آن و نه به معنای لفظی؛ زیرا علم اساسا از طریق علم به علت است حتی علم انبیاء. تفاوت در سرعت یافتن علت ها است. حکمایند که به تفکر تدریجی نیازمندند



گفتار اول



برترین جزء آدمی قلب حقیقی اوست که امری است بسیط. ویژگی این قلب معرفت است و والاترین سنخ معرفت معرفت باری. این علم از آن عارفان است و علمی است بیان ناپذیر و تلاش برای گفتنش حرام. عبادت سه مرحله است: بدنی - شریعت - ، ذاتی - معرفت به خدا و نفس و ... - و سه فعل عبادی - ترک غیر خدا به کمک زهد، به کارگیری درست قوای نفس با کمک استماع موعظه ی متألهین و صیقلی کردن درون با کمک فکری لطیف و عشقی عفیف. چنانکه پیدا است عبادت بدنی مقدمه ی عبادت ذاتی است یعنی بدون شریعت نمی توان وارد دومی شد. پس شرایع برخلاف ادعای اباهیون تعطیلی بردار نیستند. رها کردنشان صرفا به معنای تسلیم شدن به توهمات و خیالات است

ملاصدرا به کسانی که به علم و علما وقعی نمی دهند و می گویند اینها ما را به حقیقت نمی رساند، حمله می کند. ملاصدرا تأکید می کند که بزرگترین مرض نفوس نادانی است و علم والاترین غایت بشر. اصولا ذکر خالی برای کسی سودی ندارد. او می گوید به از سه جهت این ادعای صوفی نمایان غلط است: شرع و عقل و برهان کشفی. او عامه ی صوفیان را به شعر نسبت می دهد و آیه قرآن در گمراهی پیروان شعر را در نقد آنها می آورد. می گوید نقل مجالس اینان شعرهایی در وصف زیبارویان و در فرق لذت وصال است؛ اشعاری که جز تحریک شهوات پنهان برای مردمان عامی حاصلی ندارد. اصولا سماع صرفا درون فرد را در بیرون نشان می دهد - یعنی اگر کسی شهوتی در خود داشته باشد سماع صرفا نمایش آن است

او آنگاه به شطحیات می پردازد و آنها را دو دسته می داند: 1) دعاوی اتحاد و سقوط تکلیف و ... - که نه تنها باطل بلکه چه بسا کشتن گوینده به از رخصت دادن به مردن دل مردمان باشد - ؛ 2) دعاوی بی معنا و مطنطن که صرفا برای گیج کردن مردم و افسون کردنشان به کار می روند. گاهی هم با طامات روبروئیم که تفسیر به رأی هایی اند از آیات و الفاظ شرعی - که چنین کاری حرام است. ملاصدرا معتقد است هم ظاهرپرستان و هم باطنیان هر دو در درک حقایق یک چشم دارند. او معتقد است تفسیر بدون قرینه به معنای مرگ لفظ است

او بزرگترین حجاب درک حقیقت را این می داند: حب جاه و ریاست و شهرت. او به صوفی نمایان - که اهل لهو و شکم و سماعند - و شیخ نمایان و فقیه نمایان - که بنا به مصلحت حکام فتوا می دهند و کلاه شرعی فراهم می کنند - و حکیم نمایان - که در واقع صرفا طبیب و شاعر و منجم یا حتی طاس گردان راه نشین هستند - حمله می برد. در اینجا همچون موارد دیگر تذکر می دهد که اصولا فقه در زمان پیامبر به معنای دانش استدلال فروع احکام نبوده بلکه به معنای دانش اخرت و سعادت نفس و ... بوده. این فقه است که واجب عینی است وگر دانش فقه صرفا واجب کفایی است - یعنی لازم نیست همه بیافتن دنبال فقیه شدن

او از سه تن سخن می گوید: عالم، حکیم و بزرگ. اولی احکام را می داند اما توجه به خدا ندارد - ذکرش زبانی و ترسش از خلق است. دومی خدا را می شناسد و احکام را نمی داند - ذکرش قلبی و ترسی برآمده از امید است و نه ترسی از معصیت. سومی جامع این دو شناخت است - او آموزگار مسلمین است و بی نیاز از آنها

ملاصدرا در ادامه به ذکر نام چند حکیم می پردازد: 1) لقمان: همزمان با داوود و به قولی استاد امپدکلس و ساکن شام بوده است؛ در این حرف نکته ی جالبی هست که من جای دیگری هم در موردش چیزی گفته بودم و آن پیوند لقمان - نماد حکمت - با یونان است. در توضیح کتاب زیر در این مورد چند خطی گفته ام



2) فیثاغورث: زمانی از شام به مصر رفت و اصحاب سلیمان را ملاقات کرد. هندسه را از مصریان، و علوم طبیعی و الهی را یاران سلیمان آموخت. هر سه علم را به یونان برد و مدعی شد که از طریق نبوت آنها را بدست آورده؛ 3) سقراط: از فیثاغورت حکمت را گرفت اما به حکمت الهی بسنده کرد. مخالف دین یونانی بود. مردم از فرماندار مرگش را خواستند و او موجب شد زهرش دادند - این گونه نادیده گرفتن دادگاه و ... نشان می دهد این مفاهیم در سنت ما جا نیفتاده بوده؛ 4) افلاطون: نسبی شریف و متشخص داشت. مثل سقراط از فیثاغورت حکمت را آموخت اما به الهیات بسنده نکرد. در نوشته هایش رمزهایی بود. اواخر زندگی حوزه ی درسیش را رها کرد و عزلت گزید. همچنین داستانی هم نقل می کند: زمان او در یونان وبا آمد، مردمان به درگاه خدا دعا کردند و به یکی از انبیاء بنی اسرائیل متوسل شدند. وحی آمد که مذبحی که به شکل مربع دارند باید مضاعف کنند. آنها هم رفتند و مذبح دیگری اضافه کردند. اما وبا برطرف نشد. دوباره وحی آمد که این تضعیف - دوبرابر کردن - مکعب نیست. سراغ افلاطون رفتند. او این اتفاق را تنبهی از جانب خدا دانست تا مردم را به سمت هندسه و حکمت الهی فرابخواند؛ 5) ارسطو: استاد ذوالقرنین - منظور اسکندر - بود و 20 سال ملازمت افلاطون را کرد. در جوانی از غایت هوش، روحانی می خواندنش و افلاطون به او عقل می گفت. ملاصدرا مدعی است شرک در زمان شاگرد او یعنی اسکندر از یونان رخت بربست

ملاصدرا می گوید این 5 تن حکیم خوانده شده اند و بقیه خود را صاحب فن خواندند مثل بقراط طبیب، امیروس شاعر، ارشمیدس مهندس، ذیمقراطیس طبیعی و ... - ملاصدرا اینجا طوری صحبت می کند که انگار مثلا هومر بعدتر آمده؛ نمی دانم هواس پرتی است یا بی خبری. وقتی هم جالینوس خواست خود را حکیم بخواند به سخره اش خواندند. خلاصه آنکه حکیم وصفی والا و انحصاری بود. اما ملاصدرا بعد از این تذکر به زمان خود اشاره می کند که هر کس و ناکسی خود را حکیم می خواند.او برای شناخت ویژگی ها حکیم به رساله ی سیاست افلاطون ارجاع می دهد

او همچنین تأکید می کند که عارف و حکیم واقعی حقایق الهی را به یقین و برهان می دانند - آن طور که شکی در آن راه نیابد. چنین کسی زاهد حقیقی است و شایسته ی سروری آدمیان. البته اگر آدمیان نشناسندش از مقام او چیزی کم نمی شود



گفتار دوم



برترین دست یافت، علم الهی و شناخت هستی است - این دو برای ملاصدرا عجینند. از همین رو است که حکیم الهی سرور همگان هم هست. او به سه منبع مقامات دینی اشاره می کند: علوم، احوال و افعال. ظاهربینان گمان می کنند علوم به غایت احوال است و احوال به غایت افعال. اما صاحبان خمیره ی نورانی برعکس معتقدند افعال برای احوال و احوال برای علوم است. هدف غایی درک حضوری صورت چیزی است - چه آن چیز محسوس باشد چه موهوم چه معقول. ما دو علم داریم علم الهی - یا علوم مکاشفات؛ چون با مکاشفه حاصل می آیند - و علم عملی - یا علوم معاملات. علوم عملی غایتشان عمل است پس مادون از عملند. در علوم مکاشفه ای معرفت خدا برترین بخش است. بقیه ی علوم در قیاس با دوری و نزدیکی ای که با این علم والا دارند سنجیده می شوند - مثلا علم نفس از علم طبیعت والاتر است. البته معیار دیگری هم برای سنجش علوم هست و آن یقینی بودن براهین و والا بودن موضوع است - از این دو جهت هم علم الهی همچنان والاترین است

لذت تابع امر لذیذ است. پس لذت از شناخت خدا والاترین لذت است. انسان غریزه ی عقلی و علم طلب دارد. در دنیا والاترین لذت لذت ریاست و سلطه است - زیرا تا حدی غیرجسمانی تر است. البته این مراتب برای کسی است که از حیوانیت و کودکی گذشته باشد. انسانی که لذت معرفت خدا را بچشد آن را ترجیح می دهد. صوفیان مدعی چون نچشیده اند اینگونه گرفتار ریاستند

ملاصدرا به صوف نمایان حمله می کند که آنها هم صحبتی خلق را اتخاذ کرده اند حال آنکه عارف از خلق دوری می کند و در پی عزلت و تنهایی با پروردگار است. ملاصدرا به برخی برچسب هایی که به عرفا می زدند اشاره می کند و از آنها ابراز ناراحتی می کند القابی همچون بخت برگشته یا خیال زده. او در رد این برچسب ها داستان نوح و سخره های مردمان را نقل می کند

ملاصدرا در تعریف "احوال"، آنها را ملکات نفسانی می داند و افعال را علت پدید آیی آنها می شمارد. احوال بر پاکی قلب تأثیر می گذارند. گناه چیزی نیست جز حجاب نفس و و کدوت قلب و طاعت جز پاکی آنها. اینکه کدام افعال اولویت دارند به فرد بستگی دارد - مثلا برای یکی صدقه بهتر است از شب زنده داری. البته ملاصدرا تأکید دارد که ملکات نفسانی و احوال قلبی در تحلیل نهایی افاضه ی حقند و حوزه ی اختیار ما صرفا در حوزه ی افعال است

ملاصدرا مثل همیشه بر محوریت جنبه ی نظرورزانه ی حیات آدمی تأکید می کند و غرض خلقت را عالم ربانی می شمارد. در عین حال دوباره برحیثیت کشفی شناخت والا از یک سو و تعالی خداوند از سوی دیگر تأکید می کند و می گوید بسیاری از صفاتی که به خدا نسبت می دهیم از ضرورت مکالمه اند و نه اوصاف واقعی

او بر نقش قضا و قدر تأکید دارد و مغضوب علیه و محبوب و کفران و شکر را به مشیت سابقه ی الهی نسبت می دهد. مراتب خلقت ایجاب می کند که برخی مادون باشند و برخی مافوق. البته زشتی به تبع جمال پدید آمده ملاصدرا بر حیث فردی معرفت تأکید دارد و معتقد است آدمی با بال همت و شوق می تواند بدون نیاز به دیگران به حقیقت برسد. همچنین بر این امر تأکید دارد که اعتقاد نادرست موجب بدعاقبتی است و زهد و صلاح هم نمی تواند بدعاقبتی حاصل از اعتقاد نادرست را برطرف کند. اعتقاد نادرست ایمان ثابت را از بین می برد و در لحظه مرگ تردید را موجب می شود. البته مردمان ساده لوح و عامی از آنجا که اولا وارد این مقولات نمی شوند و ایمانی مداوم دارند، در معرض این مشکل نیستند. ایمان ثابت عطیه ای است الهی. متفکرین از آنجا که به صرف استدلال های عقلی اکتفا کرده اند و از آنجا که این استدلال ها در مورد خدا متعارض است، به ورطه ی شک می افتند یا خواهند افتاد. اگر مکاشفه ای نباشد گریز از شک در هنگام مرگ ممکن نیست

ملاصدرا بر نسبت میان محبت و معرفت تأکید می کند اگر معرفت کم شود محبت هم کم می شود

او در ادامه به نشانه های دوست داران خدا می پردازد و در اینجا لب و هسته ی کتاب خود را که نوعی حمله به صوفی نمایان است به نمایش می گذارد: 1) مرگ دوستی - و دوری از دنیا و اجتناب از انس با مردم و بی اعتنایی به رسوم، مثلا رسم حشر و نشر با سلاطین؛ همچنین اجتناب از نشست و برخاست با جوانان و کم سالان؛ 2) عزلت طلبی و میل به تنهایی و توجه به مناجات با خدا - خصوصا مناجات شبانه. ملاصدرا در اینجا حدیثی نقل می کند در مورد عابدی به نام برخ - که در آن خداوند تنها عیب برخ را آن می داند که از گذر باد از میان شاخه های درختان آرامش می یابد؛ 3) توجه به نوافل و وسائل قرب. ملاصدرا تذکر می دهد که گناه اصل محبت را نابود نمی کند - مگر آنکه در آن غرق شویم - بلکه صرفا جلوی پیشرفت آن را می گیرد؛ 4) محبت به علم و علما. ملاصدرا علم سماوی - علم به مدارج هستی - و علم نفس را نردبان ترقی می شمارد. بدون علم محبتی هم نخواهد بود؛ 5) محبت نسبت به خلق خدا و دشمنی با کفار - و این ملازم دشمنی با هواهای نفسانی هم هست؛ 6) مقهور هیبت الهی بودن؛ ملاصدرا خوف را با محبت قابل جمع می داند وقتی که به معنای مقهور بودن در قبال عظمت و جلال باشد؛ 6) احتراز از جار زدن محبت خود. زیرا غیرت اجازه نمی دهد محبت را جار بزنیم. اینکه کسی میل داشته باشد بقیه خبر داشته باشند شرک در دوستی است؛ 7) علم به تفاوت های خواطر و وساوس. او تأکید می کند که در ابتدای سلوک باید از سیل های بنیان افکن درونی اجتناب کرد

خواطر پنج دسته اند: الف - خاطر حق ( خود دو دسته: یکی در بیداری رخ می دهد بدون اضطراب و با ثبات، و دیگری الهام است یعنی علمی افاضه شده در قلب )، ب- خاطر قلب: بعد از رهایی از شیاطین و نفس خود را نشان می دهد و نبود ضدیت درونی نشانه ی آن است؛ ج -خاطر ملکی: عجین با آرامش؛ د- خاطر شیطانی؛ ه- خاطر نفس: مثل دیوانه یا کودک هر چه ببیند می خواهد. این آخری خیلی خطرناک است چون بر آدمی مسلط است و بر نیک و بد ناآگاه. البته باید توجه داشت که آرامش برای ملاصدرا گاهی ابزاری است برای اینکه فرد از پیشرفت بماند و به کبر دچار شود - یعنی فتنه ی الهی است

ملاصدرا چون از نظر فلسفی به وحدت نفس قائل است نفس را امری واحد اما دارای مدارج می داند: اول نفس اماره؛ بعد در صورت یاری خدا، نفس لوامه و بعد نفس مطمئنه. در این مرحله حقایق یقینی بر او آشکار می شود و نفس به مرحله ی قلب می رسد. بعد از قلب، مرحله ی روح قرار دارد. سرانجام با دیدن حقایق عقلی و معارف الهی نفس مبدل به نفس ملهمه می گردد

ملاصدرا تأکید می کند که این مطالب منقول از عرفا است



گفتار سوم



او به انتقاد از متکلمین می پردازد که به عشق الهی باور ندارند. او البته به خودکفایی انسان قائل نیست؛ او می گوید آدمی برخلاف حیوانات و .. از آنجا که رانه های متضاد درونی دارد لاجرم نیازمند امری بیرونی است تا هدایتش کند. این فرد همان نبی است

او از سه مرتبه سخن می گوید: شریعت ظاهری - همان مرتبه ی شریعت -، شریعت عملی باطنی - همان مرتبه ی طریقت - ، شریعت علمی باطنی - همان حقیقت. در هر یک از این مراتب افعال و اندیشه های ما پنج قسمتند: واجب و مستحب و مباح و مکروه و حرام. ما در سطح شریعت، برای شناخت اینکه چه عملی در کدام گروه است به پیامبر نیازمندیم زیرا فکر ادمیان از درک ابعاد اعمال قاصر است. در حقیقت - همان جنبه ی باطنی علمی - این پنج گروه از واجب به حرام به این ترتیبند: برهان، خطابه، جدل، شعر و سفسطه

ملاصدرا معتقد است از آنجا که غایت دین تقرب به علم الهی است نباید میان اصول ادیان اختلافی باشد و اختلافات در اصول ناشی از اشتباهات علما است

او در ادامه ی حمله به متکلمین آنها را اسیر میل آقایی و سروری می داند. او فتنه ی مال را ضعیف تر از فتنه ی سروری و ریاست می داند و آن را را ضعیف تر از شهوت ریاست علمی می شمارد. معتقد است دعواهای متکلمین و شکوک اذهان در زمانه ی او ذهن طالبان علم را مغشوش کرده است

او دوباره بر اینکه کمال آدمی در معرفت است تأکید می کند. نطق فصل آدمی است و فصل نشانگر کمال هر چیز. خود این نطق مراتب دارد: الف- فنون و صنایع و اینگونه علوم اکتسابی، ب - علوم عقلی و یقینی، و ج - در نهایت علم کشفی از عقل فعال. دانش عملی با مرگ زائل می شود اما حیث نظری باقی می ماند

او از زمانه ی خود شاکی است. تیرگی های مادی دل مردمان را تیره کرده. این بیماری دل از بیماری تن بدتر است: زیرا بیمار نمی داند که بیمار است؛ زیرا آثار بیماری در این دنیا خود را نشان نمی دهد؛ زیرا طبیب کم است و طبیبان مدعی خود بیمارند. مردمان در پی سفسطه گری و تقلید از بزرگانند. پیروان هم نمی دانند که اهل عرفان اصولا پنهان اند و معرفت خود را جار نمی زنند



گفتار چهار



تکرار اینکه معنای اصلی فقه علم آخرت است و نه این علم رایج در باب احکام. در این گفتار ملاصدرا به نقل احادیث و گفتار حکما در مذمت دنیا پرداخته است که خود به جای خود خواندنی است



انجام



هوی و هوس و نبود استاد موجب شده که مردمان در حقایق نیاندیشند، و این خود عدم ایمان را منجر گشته و از آن عدم اراده پدید آمده. و بدون اراده هم سلوک آغاز نخواهد شد. ملاصدرا به حجاب های چهارگانه اشاره می کند: مال و مقام و تقلید و معصیت. بعد از ر��ع این حجاب ها باید در پی استاد رفت و بعد از آن پنج کار را دنبال کرد: صمت و جوع و عزلت و سهر و ذکر مدام

[Ashkan Vajed · Rating 4 out of 5]

متن زیر خلاصه ایست از کتاب عرفان و عارف نمایان که ترجمه ی کتاب کسر اصنام الجاهلیه اثر صدر المتألهین ملاصدرای شیرازی می باشد ، مترجم کتاب محسن بیدار فر در سال 1405 قمری در قم مقدمه ای بر این ترجمه توشتار نموده و از پس آن شرح حالی از ملاصدرا توسط ابولحسن حسینی قزوینی نگارش گردیده است.
حکیم ربانی فیلسوف الهی ، عارف متأله ، فقیه متبحر صدرالدین محمد بین ابراهیم القوامی شیرازی در سال 979 قمری متولد گردیده و در سال 1045 وفات یافته است . او پس از گذرندان تحصیلات مقدماتی و بعضی از سطوح فقه و اصول به شهر اصفهان عزیمت نمود و دروس فقه، علوم حدیث و تفسیر را از شیخ بهایی، همچنین حکمت الهی ، حکمت شرق و غرب را از میرداماد و علم ملل و نحل را از میرفندرسکی آموخت.
بزرگترین فضیلت علمی ملاصدرا تطبیق قواعد حکمت الهی با قواعد عرفان و طریقه عرفاء عنوان نموده اند .

پیش سخن مولف :
در این زمان که تاریکی های نادانی در شهرها پراکنده است، گروه هایی را می بینم که با تمام توان خویش در عقاید و گفتار به هذیان گرائیده اند و بر فساد گری در کردار اصرار می ورزند. سبب گرفتاری های اینان نداشتن دانشی نظم بخش و قلبی مراقب و کرداری پاکساز است. چرا که خداوند نشانه هایی را به آنان نموده است لیکن آنان با دیدگان وهم و حس به آن نگریسته اند و به آنان، برهان عرشی که قلبهای صاف و متجلی به نور دین و طائت شریعت بینند نشان داده نشده است.
چون دیدم دفع این شر کاری خطیر و رفع این شبه از قلب دانش پژوهان و دیگر مبتدیان کاری سترگ می باشد ، از خداوند خیر جویی نموده و شروع در ازاله ی وسوسه ها و رفع شبهات و باطل کردن یاوه ها و باز نمودن گره های بسته اینان نمودم. بدین نیّت که به پروردگارمتعال تقرب جویم و به اولیا شریعت حقه و روسای عصمت و طهارت توسّل نموده باشند.

مقدمه: ذکر نکاتی که برای شناخت افراد لازم است
ذات انسان از دو گوهر نورانی (نفس) و ظلمانی (جسد) ساخته شده است،حصول کمال برای انسان بسته به دانش و عمل به اقتضای آن دارد و منظور از این دانش هر دانشی نیست . چنین کمال علمی جز از راه ریاضتها و مجاهدتهای شرعی و علمی و با رعایت شرایط مخصوص حاصل نمی شود. نفس انسان در درک حق همچون آینه ای می ماند که در برابر صور معلومات قرار دارد و از پنج حالت خارج نمی باشد:
اول: هنوز ذات نفس ناقص است مانند نفوس کودکان و آینه به صورت کامل خود در نیامده است. دوم: رویه ی قلب را چرکها ، کدورتهای گناهان، زیادی شهوتها و اقدام به خطایا پوشانده و آینه را چرکین و زنگین نموده است. سوم: قلب در جهت حقیق مورد نظر نمی باشد گو این که صاف و بی زنگار است اما رو به سوی حق نمی باشد مانند آینه ای که پشت به صور معلوم قرار گرفته باشد.چهارم: وجود حجاب که بخاطر باورداشتی باطل میان او و حقیقت جدایی افکنده است به مانند پرده ای میان آینه و صور قرار گرفته است. پنجم: ندانستن سویی ست که از آن بر مطلوب آگاهی توان یافت ، به مانند آنکه سویی که صور آنجاست گم کشته و پیدا نمی گردد تا آینه را رو به آنسو نمود.
پس نفس آنگاه به کمال مطلوب و معارف ربّانی راه تواند یافت که گوهرش پاک و ذاتش صاف باشد همچنین دارای گرایش صحیح بوده و عقاید باطل اورا منحرف نکرده باشند. پس از آن دارای قدرت فکر و تعقّل و تامّل کافی برای بدست آوردن مبادی و مقدمات یقینی باشد ، در این هنگام است که صور اشیاء روحانی در آینه ذاتش دیده شوند.
بزرگترین حجاب نفس از پروردگارعدم شناخت گوهر خویش و عالم و مبداء و معاد خود است . و نادانی او از گرفتگی و زنگاری که ذات او را در بر گرفته ناشی می گردد که در اثر کارهای زشت و ناپسند ، اخلاق و ملکات پست در گوهر او نفوذ و رسوخ کرده : كَلَّا بَلْ رانَ عَلى‌ قُلُوبِهِمْ ما كانُوا يَكْسِبُونَ ( مطففین – 14 ) نه چنين است بلكه آنچه مرتكب مى ‏شدند زنگار بر دلهايشان بسته است.
و آن هنگام نفس از شهوات وخطایا دوری گزیند و بی اعتنا گردد درهای آسمانی بر او گشوده گردد و صور شریف و لطیف و دلخواه او در آیند: وَفِيهَا مَا تَشْتَهِيهِ الْأَنْفُسُ وَتَلَذُّ الْأَعْيُنُ وَأَنْتُمْ فِيهَا خَالِدُونَ ( زخرف 71) در آن است آنچه نفسها در خواهش آنند و چشمها از آن لذت برند و شما در آن جاودانه اید.

گفتار نخستین: بیان اینکه بر ترین مقام ، شناخت ذات و صفات و افعال خداوند است.و اینکه مرد اگر هست جز عارف ربانی نیست
برترین جزء انسان قلب حقیقی اوست که خود غیر قابل انقسام است و کمال آن جز به علم و معرفت نیست و بی هیچ شبه برترین چیزی که علم بدان تعلق گیرد حضرت باری - جل ذکره – است.
فصل اول: آنکه پیش از اکمال معرفت و محکم ساختن آن بوسیله عبادات شرعیه شروع در مجاهدت و ریاضت کند گمراه و گمراه کننده است.
شیخ یعقوب کلینی در کتاب کافی از قول حضرت صادق (ع) نقل کرده است که پیامبر فرمود :آنکه بدون داشتن علم به عمل پردازد فساد گریش از اصلاحش بیشتر باشد.
عبادت چند طرق است : بدنی ، قلبی ، آشکارا و پنهان
نخستین پیروی از قوانین شریعت است و پیروی از صاحب شریعت. دوم عبادت ذاتی است و بندگی حکیمانه شناخت حق و شناخت مقربین و پیامبران و اوصیای پاک و شناخت نفس انسانی و دریافت معارف معاد. و پس از آن پرداختن به اعمال و عبادتی که بر مبنای این معارف انجام گیرد . ازینرو جهت به سوی سه هدف خواهد بود: اول- ترک توجه به هر چه جز حق است. دوم- بکارگیری قوای نفسی و بدن در راهی که این قوا بخاطر آن خلق شده اند، سوم- صیقلی کردن نهانگاه انسات تا قابل تجلیات شود.
همچنین از کلماتی که چون دارای معانی متعددی است و موجب مغالطه کاری گشته ذکر و تذکیر است. هدف از ذکر، شناخت حق و آگاهی به حقیقت نفس و عیبهای آن و آفتهای اعمال و آنچه که موجب فسادشان شود ، شناخت الهامات حق و چگونگی جذب آنها است.
فصل دوم: بطلان شطحیات متصوفه و زیان آن برای مسلمین:
از نمونه این بطلان ها یکی ادعاهای بلند پروازانه که در باره عشق با خدا و وصال او کنند به طوری که گویا آنان را از پرداختن به اعمال ظاهری و عبادات بدنی بی نیاز کرده است. دوم گونه از شطحیات اینان سخنانی بی مغز و بی معنی ست که با ظاهری فریبا و عبارتی مطنطن که در پس آن ها چیزی نهفته نباشد جز اینکه دلها را به تشویش افکند و عقلها را به دهشت اندازند و ذهن ها را گیج سازند.
فصل سوم: چه کسی نظر در حقایق اشیا تواند کرد و صوفی و حکیم کیست؟
دانسته باش که چون خداوند آسمانها و زمین و ستارگان و خلایق را آفرید و افلاک را نظام بخشید مقتضی گشت که گروهی از بندگان را برگزیند و آنان را پاکیزه نموده ، قربشان بخشوده و با آنان مناجات کند و نهفته های علم و اسرار غیب خود را بر آنان آشکار سازد ، آنگاه آنان را به سوی بندگان خود فرستاد تا مردمان را به سوی خداوند خوانند و از اسرار نهفته شان آگاه سازند. تا از خواب نادانی و چرت غفلت بیدار شوند و چنین بیداری کسی را دست ندهد ، تا آن هنگام که نفس را بوسیله ی ریاضت های شرعی و مجاهدتهاورزیده نساخته باشد، ریاضتهای چون نماز و روزه و پرهیز و عبادتها و زهد حقیقی و از لذتهای دنیوی و مشتهیات دون پایه تا آماده دریافت حقایق و فهم معارف گردد. و بزرگترین حجاب از درک حقیقتن حب جاه و مقام و نداشتن نزد دیگران و میل به ریاست و شهرت و نفوذ داشتن در بلاد و برتری بر مردم است.
ازینرو علما بر سه گونه اند:
عالمی خداشناس که در مورد احکام و دستورات خداوند شناختی ندارد. عالمی که دستورات خداوند را می شناسد ولی خود اورا نمی شناسد . عالمی خداشناس که شناخت احکام و دستورات او را دارد. پس این سومین نفر چون آفتاب است که نه فزونی گیرد و نه کاستی پذیرد، دومین چون ماه گاهی به بدر و گاهی به محاق است و نخستین چون چراغی است که خود می سوزد و دیگران روشنایی گیرند.
این سخنان را نقل کردیم تا هر کس دریابد که عارف و حکیم گشتن برتر از آن ست که بدان تواند رسید ، بدون اینکه در تمام طول زندگی خود بدان همت گذارد و از تمامی امیال و خواهش های دنیوی دوری گزیند و فطرتی صاف و ذهنی پاک بر گزیند.و پس از اینهمه می باید در برابر رنجهای ناشی از آموزش صابر بود فطرتاً دوستار راستی و راستداران و حکمت و حکیمان بود و فردی لجباز و عصیانگر برای هوس های خود نبود و در زمره پرخواران و پر نوشان نبود.و عارف و حکیم راستین کسی است که هر مقدار حالات و احوال گوناگون برو پدیدآید،حقایق الهی و معالم ربوبی را به یقین و برهان بداند.

گفتار دوم: برترین هدف از عبادات بدنی و ریاضتهای نفسانی بدست آوردن معارف الهی است که نادانی آنها سوء عاقبت هلاکت ابدی به بار آورد.
فصل اول: هدف حقیقی هستی انسان کدام دانش است؟
برترین نتیجه کردار و حرکات انسان شناخت هستی است و برترین دانش که همه دانش ها در خدمت او در آیند و به مانند شاخه های آن می باشدعلم الهی است که سرور همه علوم می باشد
فصل دوم: فایده تمام صفات کمالیه همان استعدادهای است که جهت سرشار شدن از منبع عارف شخص را منزه می گرداند.
منبع پیدایش هر مقامی در دین و هر ملکه ی نفسانی که از فضایل به شمار آید مانند شجاعت ، صبر ، شکر ، کرم و بردباری و ... سه چیز است : علوم ، احوال ، کردارها. در سنجش اینها و در نظر ظاهر بینان چنین به نظرمی آید که علوم مقدمه احوالند و احوال مقدمه کردارند و بدین جهت کردار در نظر آنان برتری دارد، چرا که هدف آخرین است. اما آنان که بینشی ژرف خمیره ای نورانی دارند امر را به عکس این می دانند. آنها حرکات را مقدمه ای برای صفات و احوال خواهند و اینها را برای علوم و معارف پس هنگام سنجش علوم برتر از احوال و احوال برتر از اعمالند.
ازینرو علوم عملی را بمناسبت اینکه معامله با حق و یا خلق مربوط می شوند علوم معاملات می نامند همچنان که علوم دسته اول را عاوم مکاشفات می نامند چون جز از راه الهام از حق و کشف قدسی حاصل نگردد
فصل سوم:در سنجش میان علوم مکاشفه ای معرفت الله برترین است.
از آنچه گفته شد روشن گردید که نتیجه عبادات و ریاضات و اعمال صالح ، اصلاح حال قلب است تا رویش نورانی حاصل گردد و نتیجه اصلاح قلب و تصفیه و نورانی کردن آن انکشاف حلال ذات و صفات و افعال خدایی در آن است. و هر علمی به مقدار نزدیکتر بودنش به معرفت الله فضیلت بیشتری دارد و از این راه توان سنجید که علم منطق برتر از علم لغت و نحو است و ازین دیدگاه شناخت نفس برتر از شناخت طبیعت است.و بالاترین و تمام ترین لذتها شناخت حق و نظر به وجه کریم اوست و عارف به یقین و از راه کشف می داند که لذت معرفت و نظر بر صفات و افعال و نظام مملکت الهی برتر از تمامی لذتهای دنیاست. نور او آشکارتر از آنست که پی جویی شود و بارزتر از آن است که پنهان ماند و پس از تزکیه دلها چیزی جزشدت و درخشش آن و ضعف دیدگان بینندگان جلودار غرقه شدن در نور این جمال نتوان بود.
فصل پنجم: سنجش احوال
غرض از احوال،اخلاق و ملکات فاضله ی انسانی ست که با رسوخ خود در تصفیه ی روح یا همان قلب حقیقی اثر می گذارند و در پاکسازی آن از آلودگی های دنیایی به مقدار کم یا زیاد کارگرند. و چون قلب پاک گردد و صافی پذیرد حقیقت قلب بر او واضح گردد، ازینرو رفتار انسان ملکات اخلاقی را بجای نهد چرا که گفته ها به همراه نیت های صادق تکرار شوند و ملکات از آنها پدیدار شوند و از ادامه ی تکرار آنها کیفیت هایی در نفس رسوب کند و روح گوینده را صفا دهد .
چنان چه هر عملی یکی از این دو اثر را خواهد داشت یا حالتی برای قلب پیش می آورد که مانع از مکاشفه خواهد بود و موجب حجاب برای نفس و دوری از رحمت الهی می گردد و یا موجب صفای نفس و اماده کردن آن برای مکاشفات حقّه می گردد ، اعمال بخش اول را گناه و بخش دوم را طاعات می نامند. ازین رو برترین مقصود و آخرین هدف مکاشفه وجه حق و شناخت خداست و رسیدن به این مقصود بر اساس حالات و اوقات اشخاص مختلف متفاوت است مثلا ممکن است شب خیزی برای یک نفر بیش از صدقه دادن اثر داشته باشد.
فصل هفتم : غرض از خلقت
غرض از خلقت عالِم ربانی است و مخلوقات دیگر یا وسایلی برای آماده سازی وجود اویند.خداوند متعال در مقام جلال و کبریای خود صفتی است که نور رحمت و بخشش خود را در تکوین و اختراع بر خلق افاضه فرمود . ازین صفت بعنوان قدرت یاد می شود ، قدری بخود جرات داده ایم تا از پستگاه عالم الفاظ برای ملاحظه قله ی جلال و عظمت این صفت جمله ای بسازیم: خداوند دارای صفتی است که خلق کردن از آن صادر می گردد. افعالی که از قدرت صادر می شوند به دو بخش تقسیم می گردند: بخشی که به فراترین مرتبه و آخرین هدف از خلقت خود می رسند و بخشی دیگر در مراتب پایین تر متوقف می شوند. محبوب و مغضوبان علیه.
فصل هشتم: سبب مغضوب بودن و بد عافیتی چیست
نخستین سبب، فراگیری اعتقادات تعصبی ست قلب را.اعتقادی که نه از راه کشف و برهان یقینی بلکه از روی تقلید حاصل آمده باشد و دومین سبب، دنیا دوستی و مقام جویی و مرتبت داشتن نزد دیگران است.
فصل نهم: نشانه های دوستداران خداوند
از جمله آنها دوست داشتن مرگ است چرا که راه وصول به لقای حبیب می باشد چرا که وقتی مشاهده و لقاء جز با رفتن به منزلگاه دائمی امکان ندارد شوق مرگ درو پیدا می گردد.دیگر از نشانه ها تنهایی جویی و انس گیری با مناجات خداوند است، همچنین توجه و غنیمت شمردن شب و صفایی که در آن با بریده شدن انسان از مشاغل دست می دهد . و دیگر نشانه ها دائما در راه او بودند و بوسیله نوافل تقرب به او جستن است.دیگر دوست داشتن علم و علماست چرا که می توان احوال دوست از آنان پرسید و صفات و کارهای اورا استسفار کرد. از دیگر نشانه ها دوست داشتن علوم سماوی ست و دریافتن اینکه سیر نزولی اسباب به چه سان است و عظائم امور الهیه مانند عقول و نفوس کلیه به چه سانند و همچنین علم نفس آدمیست که گفته اند آن که نفس را بشناسد حق را بشناسد.و دیگر از نشانه ها مهربان بودن با خلق خدا و بندگان اوست و دشمنی با دشمنان خدا .وانگهی محبین را ترس هاییست ویژه که در دیگران نباشد از آن جمله است ترس از دوری، حجاب، عتاب و روی گردانی.
دیگر از نشانه های پر ارج آنان شناخت فرق میان خواطر و وسوسه های شیطان است چرا که این شناخت بس پیچیده و باریک است و جز اهل ولایت و حکمت را میسر نباشد. اول خواطر خاطری است که از طرف حق تعالی ست که پیش از خود علتی نداشته باشد و بدون سابقه در قلب خطور کند و خاطر حقش گوییم و بر دو نوع است : نوعی خواطر که در بیداری به دل وارد می گردنند و مضطربش نمی گردانند و لرزه نمی افکنند و از جا نمی جنبانند و از میان نمی برند بلکه همیشه در قلب ثابت می مانند . نوع دوم که آنرا الهام می نامند و حقیقت آن علمی ست که خداوند در قلب افاضه فرماید.
گروه دوم از خواطر خاطر قلب است و آنگاه خطور کند که قلب از زیر سلطه شیاطین بیرون آید و به مشاهده ملکوت و حقایق معارف تهذیب گردد و از خصائل ناپسند و پست و گناهانی که بر قلبهای کافران و گنهکاران زنگار ایجاد می کند خالص شود . نشانه های خاطر قلبی آن ست که ضد آن بر قلب و یا بر اعضا ظاهر نشوند.
سومین خاطر ، خاطر ملکی است و همراه آن آرانش بر قلبهای مومنان نازل گردد تا ایمان بیشتری بر ایمانشان افزون گردد.
چهارمین خاطر ، شیطانی ست که بسوی گمرهی می خوانند و در اون هنرهای بسیار ظریفی است.
پنجمین خاطر خاطر نفس است که دیوانه ی بی عقل را ماند و بلکه چون کودکی ست که عقل و بینش ندارد و هر چه می طلبد جز با بدست آوردن آن آرام نگیرد. و این خاطر مریدان را از همه سخت تر است چرا که نفس چون سلطانیست در داخل مملکت انسانی که به خودی خود توانایی بینش را ندارد. دراینجاست که آدمی می بیند که ساختمان آدمی پر است از خوکهای حرص و دشمنی سگ و پلنگ غضب و شهوت خران و گرسنگی گاوان و حیلتهای شیطان در این جاست که نفس لوامه می گردد و خویشتن را در آرامش مصون نگه داشتن از این دشمنان لوامه می گرداند ، گو اینکه ما قبل از آن ، که تن به افسار گریختگی این دشمنان داده بود نفس اماره بود و حال نفس لوامه گردیده است. پس ازآن در بیرون راندن این دشمنان از خویش طرحها افکند و چون ازین تخلیه فارغ شود و خانه را از ناپاکی ها پاک سازد وادی را ایمن و مطمان یابد . چنین نفسی نفس مطمئنه می شود. ارْجِعِي‌ إِلَى‌ رَبِّکِ‌ رَاضِيَةً مَرْضِيَّةً ( فجر 28 ). به سوی پروردگارت بازگرد در حالی که هم تو از او خشنودی و هم او از تو خشنود است،.در این حالت نفس استقامت یافته و استوار می گردد و وقتی که آفتبی یقین بر می آید مرتبه قلب نامیده می شود که بعد از آن مرتبه روح است همان مرتبه ای که دیدن حقایق عقلی و مشاهده ی معارف الهی است. در این حالت است که آن را نفس ملهمه می نامند.

گفتار سوم: صفات نیکان و اهل عمل که کم مرتبه تر از مقربیننند
پایه اولین بر تهذیب اخلاق و استحکام ملکه هاست و بنای دومین بر رسوم بندگی و ادای شکر نعمتهای ربوبی و عطایای خداوندی و بنای سوم بر ترک چیزهایی ست که با آن انس گرفته ایم و دور افکندن لذتخواهی هاست.
فصل اول: چگونه به این منازل توان رسید
این سه راه هیچکدام به تنهایی امکان صورت نگیرد بلکه هر کدام جز با سلوک در دو راه دیگر امکان نپذیرد.
فصل دوم: عشق شو ق چگونه اند
مبدا همه حرکتها و سکونها در اجسام عالی و سافل و آسمانی و زمینی، همان عشق واحد احد است و شوق به معبود صمد. هدف از بوجود آمدن کائنات و نتیجه ی وجود ممکنات جزشناخت حق تعالی نیست عقل و نقل بر این معنی گواهند و هر موجودی چون نسبت بدین مقاصد سنجیده شود درجه ای از درجات قوت و ضعف را نسبت به آنها داراست ، زیرا که این شناخت در طبع همه جاگیر است گو اینکه بسیاری از خلایق متوجه آن نباشند. و هر چیزی خواه ناقص خواه کامل با اراده یا بی اراده دارای عشقی جبلی و شوقی غریزی و حرکتی ذاتی به طلب حق است و غایت این سیر و ثبات جز بسوی او نزدیک گشتن نیست. که با آنان فرمود: ثُمَ‌ اسْتَوَى‌ إِلَى‌ السَّمَاءِ وَ هِيَ‌ دُخَانٌ‌ فَقَالَ‌ لَهَا وَ لِلْأَرْضِ‌ ائْتِيَا طَوْعاً أَوْ کَرْهاً قَالَتَا أَتَيْنَا طَائِعِينَ‌.(فصلت 11) پس به آن و به زمين فرمود: «خواه يا ناخواه بياييد.» آن دو گفتند: «فرمان‌پذير آمديم.»
فصل سوم: مبدا اعمال صالحه عشق به باری تعالی و شوق لقای اوست
این طلب لقا ء در هر موجودی ایجاب می کند که خود را به موجود برتر نزدیک گرداند و این نظم و ترتیب میان عالی و سافل و شریف و خسیس وجود دارد، مثلا جماد گواینکه طالب حق تعالی ست لکن درین راه به سمت روییدن حرکت می کند و و روییدنی ها به سمت حیوان گشتن و حیوان به سوی انسان و انسان ناقص بدنبال انسان کامل شدن است.ازینرو عمل صالح آن است که مقصود بدان و در آن حق سبحانه باشد و هر حرکت و عبادتی که عشق باری تعالی بر انگیزنده او نباشد ناقص است به هدف نهایی نمی رسد بلکه هدف از ان یا چیزی ست وهمی یا خیالی یا ظنّی که هیچ یک انسان را از حق بی نیاز نتوان ساخت: وَ ما يَتَّبِعُ أَكْثَرُهُمْ إِلاَّ ظَنًّا إِنَّ الظَّنَّ لا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئاً إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِما يَفْعَلُونَ (یونس 10) و بيشترشان جز پندار را پیرو نیستند و پندار چیزی را از حق بینیاز نگرداند..
فصل چهارم: تنها عارف است که خداوند را عبادت می کند
به جهان خرم از آنم که جهان خرم از اوست عاشقم بر همه عالم که همه عالم از اوست
فصل پنجم:عبادات جاذب سودهای روحانی و چاره گر امراض نفسانی اند
همچنان که اشاره شد پروردگار علیم قدیر ساختار انسان را از دو بخش قرار داده است : جسم و روح، همانطور که بدن انسان دارای حالتی ترکیبی ست که چون از اعتدال خارج نشود و از راستی به کژی نگراید تندرستیش بر جای ماند و قوا و اعضای وی به امر پروردگار به کارهای خود مشغول باشندو چون از اعتدال بیرون شود به مرض و فساد و استیصال کشیده شود . روح انسانی نیز دارای چنین وضعیتی ست.
خوردنیها و نوشیدنی ها و داروها و دواهایی که انسان برای ادامه حیات مصرف می کند به طور کلی پنج بخشند: یا مفیدند و خوردنشان ضروریست و نخوردنشان منجر به ضرر زیان است . یا مفید است اما نخوردنشان موجب به زیان نمی گردد. یا اینکه مضر است و دوری از آنها ضروریست چرا که موجب به هلاکت و نابودی می شوند . یا مضر است اما مصرف آنها موجب مرگ نمی شود در صورتی که مصرفشان خالی از ضرر نیست . و آخر اینکه نه مفید است و نه مضرّ.
همین ترتیب می باشد مصروفات روحی که دسته اول را واجب و دسته دوم را مستحب و دسته سوم را حرام و دسته چهارم را مکروه و دسته پنجم را مباح می نامیم ازاینرو علت اینکه در شریعت قوانین مقرر گشت واقعیت نفس الامری آنهاست و هرگز جنبه ی قرار دادی در آن نمی باشد.
فصل هفتم: هدف از اعمال انسانی و عبادت شرعی
انسان نیز از میان تمامی اقسام کائنات دارای خصوصیت و مبداء فصلی است که او را از دیگران ممتاز می گرداند و آن قوه ی نطق است و آثاری که به این قوه اختصاص دارد همان ادراک معقولات و تصرّ�� به مقتضای فکر و درایت در صنایع و شناختن خیر از شر و پسندیده از ناپسند است. در اصطلاح پیشینیان و صحابه و کسانی که به عهد آنان نزدیک بوده عالِم به کسی گفته می شد که همت خویش در بدست آوردن معارف الهی به کار گیرد و به دقت در چگونگی خلقت وایجاد فرحناک باشد و با اطلاع به معرفت مبداء و معاد ذوق زده شود و برترین خوشی ها و نهایت سعادت های او شناخت حق بود و ملاحظه دقایق ربوبی و مطالعه ی حضرت الهی نماید. همانطور که تردیدی نیست که برترین معقولات وشریفترین ذات همان ذات حق است وهمو لذیذترین اشیا نزد عقل خواهد بود.
فصل هشتم :چرا کردار زشت موجبات شقاوت اخروی است.
نفس انسانی با وحدت و تجردی که دارد خود سر منشاء تمامی افعال و تحریکات بدنی و حیوانی وطبیعی است جذب و دفع های طبیعی ازو صادر می شود همچنان که تمامی کارهای عقلی ازو صادرمی شوند و قوا وآلات در تاثیرات نفس اثری جز زمینه سازی ندارند. و این نفس است که پایین آمده و در مرتبه قوه منشا اثری می گردد و نوعی اتحاد با آلات خود پیدا می کند پس او بحسب هر گفتار و کرداری به مرتبه ی آلت و وسیله آن گفتار و کردار در می آید.به هنگام دیدن قوه ی بینایی می گردد و به هنگام شنیدن قوه ی شنوایی می گردد و زمان شهوت حیوان و هنگام غضب درنده می گردد و زمان ادراک معقولات ملکی عقلانی و هنگام تحریک قوه ی عملی در کارهای نیک ملکی عملی می گردد.
گفتار چهارم: مواعظی حکیمانه که صاحبدلان را سود دهد و آنان را که چون حشرات و حیوانات میدرند بی ثمر باشد.
خداوند پیامبر خود را از خیره شدن به متاع دنیا و زیبایی های زندگی فانی آن نهی می فرماید با این که قوت یقین او در بالاترین حد ممکن بود و چیزی او را از یاد خدا باز نتوانست داشت
گفت حق بارها به پیغمبر که بدنیا و اهل آن منگر
خاتمه:
و آنکه در بخشهای مختلف این رساله نیکو نگرد در او کششی قوی برای ژرف دیدن در معارف حقه ی الهی پدید آید. روشن است که اگر کسی پستی و فنای دنیا و بزرگی و بقای آخرت را تشخیص دهد بناچار خواهان سلوک راه آخرت خواهد بود. و بازدارنده از رسیدن عدم سلوک است و مانع از عدم سلوک عدم اراده است و مانع از عدم اراده عدم ایمان است و آنچه عدم ایمان را ببار آورد نداشتن قوه ی اندیشه بر حقایق امور است بخاطر فراگیری هوا و شهوتها و تراکم حجب و تا��کی ها و نبودن راهنمایان که احوال مبدا و معاد را بیاد افکنند و عالمان بالله و رهنمایان به راه یقین و کسانی که پستی وانقراض دنیا و عظمت امر آخرت را گوشزد نمایند.
و حجابها چهارند:مال و مقام و تقلید بی تحقیق و معصیت که حجاب اول را باید به بخشش از خود دور نماید مگر آن مقدار که بران نیاز است تا دلش بدان مشغول نگردد. و چاره ی حجاب دوم دوری جستن از موقعیت های آن است و تواضع نمودن ، و از آنچه شهرت ایجاب می کند دور بودن. و چاره ی سومین حجاب این است که حقیقت امر با مجاهدت و نه با مجادله بدست آرد. و چهارمین را به توبه تدارک می باید کرد و رفع مظالم خود.
در اینجاست که نیاز به رهبری پیشوا دارد و استادی که تا دنبال او رود و به راه راست هدایت شود. و باید که چون نابینائی که بر ساحل دریا خود را به راهنمایی می سپارد دنبال او رود و در ورود و خروج مخالفتی با او نکند چرا که حتی نفع اشتباه استاد بیشتر از فایده ثواب خود اوست.
وَاللَّهُ يَقُولُ الْحَقَّ وَهُوَ يَهْدِي السَّبِيلَ
زمستان 1395

[Sajjad Ziaenezhad · Rating 4 out of 5]

خلاف آنچه در مقدمه مترجم و حتی عنوان کتاب سعی در کمرنگ جلوه دادن آن شده.، کتاب هم زمان و به همان شدت که در نقد تصوف نگاشته شده، به همان نسبت منتقد فقه و فقیهان مصطلح نیز هست و در جای جای کتاب سعی در بازگرداندن معنای فقه و فقاهت به معنای اولیه و راستین خود، یعنی معنایی نزدیک به حکیم یا عارف دارد.

[امیرمحمد حیدری · Rating 5 out of 5]

از ملاصدرا خوشم نمی‌آید (در اصل از مسیر فکری او) اما این کتاب که ترجمه و تالیفی از محسن بیدارفر در رابطه با نوشته‌های ملاصدرا راجع به عرفان و ارج و قرب آن است، اطلاعاتی بی‌نظیر راجع به عرفان به اشخاصی مانند من که دانشی نسبت به عرفان ایرانی ندارند می‌دهد.