Qua câu chuyện về những người bảo vệ cùng những người lao động ngoại tỉnh, tác giả đặt ra những vấn đề rộng hơn như nỗi lo về an ninh đô thị, khoảng cách giai cấp ngày càng tăng giữa những người lao động thuộc tầng lớp thấp và cư dân đô thị thuộc tầng lớp trung-thượng lưu, sự phân tầng không gian và đặc biệt là phản ánh tâm lý bất an cùng khủng hoảng niềm tin trong đời sống đô thị Trung Quốc hiện nay.
Hà Mạt Bì gọi cuốn sách này là một dân tộc chí của nghề bảo vệ dân cư tại Trung Quốc. Quả đúng như vậy.
"Người lạ trước cổng" là nghiên cứu xã hội của một Tiến sĩ Nhân chủng học, đồng thời cũng là một nhà văn, thế nên cả cuốn sách dài hơn 300 trang này tuy có cấu trúc chặt chẽ của một nghiên cứu nhưng vẫn dễ đọc và lôi cuốn như tiểu thuyết.
Để hoàn thành luận văn tiến sĩ lấy đề tài nghề bảo vệ dân cư, trong hai năm 2017-2018, Hà Mạt Bì đã đích thân tham gia vào đội ngũ nhân viên của một công ty quản lý bất động sản ở Đại Địa, chung sống, làm việc thân cận với dân cư cũng như đội ngũ bảo vệ ở khu nhà ở phức tạp và có mật độ đông đúc bậc nhất Thượng Hải này. Vì thế, cô đã có được những quan sát và phân tích “sát sườn” nhất về đời sống sinh hoạt và nhiệm vụ của những bảo vệ ở đây, chỉ ra được những vấn đề mang tính hệ thống.Qua 9 chương sách, chúng ta sẽ được:
ngược dòng trở về quá khứ để tìm hiểu nguồn gốc ra đời của nghề bảo vệ dân cư và cách dòng chảy xã hội – lịch sử đã thay đổi cán cân địa vị của bảo vệ với những người họ phải “bảo vệ”;
biết về điều kiện tuyển dụng và tính chất công việc của bảo vệ dân cư ngày nay (bạn có bao giờ thắc mắc vì sao chúng ta hay gặp những bác bảo vệ cao tuổi, sức khỏe không quá tốt, nhưng lại đang làm một công việc đòi hỏi cao về sức khỏe và tuổi tác không?);
nhìn sâu vào mâu thuẫn kéo dài của một bộ phận cư dân và ban quản lý dân cư, hiểu được tại sao trong tình huống đó đội ngũ bảo vệ lại bị kẹp ở giữa và nghiễm nhiên trở thành “bao cát trút giận” cho hai bên;
khơi mở nguyên nhân khiến những người bảo vệ ở đây chịu đựng uất ức, bất công, mặc cho quyền lợi người lao động của mình bị xâm phạm, tìm kiếm lời đáp cho câu hỏi “làm sao họ lại chấp nhận làm cái nghề được cho là thấp kém và bị gạt ra bên lề đô thị như bảo vệ?”;
biết vì sao tầng lớp trung lưu thuê nhà ở đây lại mặc định xếp bảo vệ ngoại tỉnh vào tầng lớp có địa vị kinh tế – xã hội thấp kém nhất, là “nhóm người nguy hiểm” nhưng lại mong muốn đội ngũ này cùng với tường bao, có thể bảo vệ mình khỏi những nguy cơ an ninh đang rình rập, chực chờ đe dọa mình;
hiểu về căn nguyên “nỗi sợ” của những người thuê nhà cùng “ám ảnh” của họ về độ tuổi và ngoại hình của bảo vệ, từ đó mở rộng ra phân tích hiện tượng tiêu dùng phô trương trong “một xã hội đang mất dần sự gắn kết và một nền kinh tế ngày càng bất bình đẳng” (cá nhân mình rất thích phần phân tích này);
và cuối cùng là phần khiến “bài nghiên cứu được đóng thành sách” này có được sự gần gũi, tạo cảm giác dễ đọc, dễ thấu cảm đến thế – bạn tưởng như chính mình đang ở giữa khu dân cư Đại Địa, cùng sinh hoạt trong ký túc xá chật chội, cùng đi trực ca đêm, cùng tham gia vào đội đột kích những căn hộ thuê ghép trái quy định… khi đọc những đoạn phỏng vấn, ghi chép của tác giả về cuộc đời những bảo vệ ở đây.
Đó là một anh Lý Vân từng ở những đỉnh cao của cuộc đời, nhưng rồi biến cố ập đến khiến một người đàn ông gầy gò, thấp bé như anh phải dấn thân làm nghề bảo vệ. (Tác giả đã cập nhật tình hình của Lý Vân đến năm 2024, nhưng thật lòng mong rằng lúc mình gõ những dòng này, anh và vợ đã có cuộc sống ổn định, đã mở được một quán vịt quay.)
Đó là một A Đức, người đội trưởng luôn được anh em bảo vệ kính nể, quý mến vì tính tình thân thiện, dễ chịu, là người biết xử lý mâu thuẫn theo hướng thấu tình đạt lý nhất và luôn tìm mọi cách để đồng nghiệp của mình có điều kiện làm việc bớt khắc nghiệt hơn một chút.
Đó là một ông Ngô Vũ quyết tâm từ bỏ nghề giáo để vì “Tôi muốn có tiền”, để rồi sau khi rẽ hướng thất bại ê chề, phải lên Thượng Hải trốn nợ rồi xin vào một chân làm bảo vệ ở Đại Địa.
Đó là một anh Hoàng Giai Quốc nhanh nhạy, lạc quan, người từng nhận được tới ba lá cờ cho gương bảo vệ tiêu biểu.
Đó là một Tiểu Lượng xuất thân từ gia đình trung lưu ở dưới quê, ngoại hình cao ráo sáng sủa, nhưng sau khi không giữ được chân làm tiếp viên hộp đêm ở thành phố, cậu bèn xin làm bảo vệ, nào ngờ lại thích công việc ở đây hơn, dù tự nhận không thấy tương lai ở nghề này, cậu vẫn tiếp tục làm bảo vệ ở nơi khác sau khi rời Đại Địa. Trái ngược với Tiểu Lượng là một Hàng Tĩnh cũng còn trẻ khỏe nhưng không muốn an phận làm bảo vệ, quyết tâm bức ra khỏi quỹ đạo đang trượt dốc ấy, nhưng rồi cuộc đời của Hàng Tĩnh cũng phải chịu ảnh hưởng của “chiến lược không gian đô thị”, để cuối cùng cậu lại cúi đầu trước thực tế mà quay về với nghề bảo vệ.
Những lát cắt muôn màu muôn vẻ đó khiến ta nhận ra, đằng sau bộ đồng phục ấy là những con người cũng có ước mơ, hoài bão, có trăn trở, bất an cùng nỗi sợ riêng, nhưng trong không gian đô thị, khi chênh lệch giàu nghèo ngày càng lớn, nhu cầu tiêu dùng phô trương ngày càng cao, thì nỗi sợ của họ lại càng bị gạt đi.
“Họ có thể là một bảo vệ thích trốn việc, hay gà gật trong mắt các cư dân thành phố, cũng có thể là một tấm gương yêu nghề kính nghiệp, nhưng bộ đồng phục trên người không thể giúp họ biến thành anh hùng, họ cũng giống như bạn hay tôi, chỉ là những con người bình thường có nỗi sợ hãi, niềm băn khoăn và khao khát của riêng mình. Họ có cống hiến cho sự phát triển của thành phố, nhưng số phận định sẵn họ sẽ chỉ là những vị khách ngang qua không gian đô thị.”
Một cuốn sách, một công trình nghiên cứu mà mình không biết mình cần cho đến khi đọc được nó. Mình bắt đầu đọc "Người lạ trước cổng" với những câu hỏi cần lời giải đáp, cuối cùng thì cuốn sách cũng trả lời được những câu hỏi đó và thật hay là, nó còn cho mình nhiều hơn những gì mình đã mong đợi.
Một nghiên cứu nhân học và xã hội học tương đối thú vị, được viết khá easy-reading, đọc như tiểu thuyết. Qua đó Hà Mạt Bì (vâng, đúng cái cô hay viết trinh thám, thriller ấy) đã truy ngược về lịch sử, tìm hiểu về nghề bảo vệ; cũng như tập trung vào hiện tại, lý giải các câu hỏi như vì sao số bảo vệ ngày càng tăng dẫu đời sống đã an toàn hơn; họ phải chịu đựng những vấn đề gì trong công việc; vì sao bảo vệ càng trẻ càng hiếm và càng có giá... Qua đó họa nên 1 xã hội TQ có nhiều giao thoa với đời sống VN hiện nay. Đọc khá thú vị, 1 góc nhìn nhỏ nhưng rất sát sườn thực tế.
Một cuốn nghiên cứu xã hội khá dễ đọc, tác giả sẽ dẫn bạn đi tham quan cả một xã hội thu nhỏ, nghề bảo vệ hiện lên với đủ áp lực, định kiến và những tình huống khó xử. Hóa ra giữ cổng đã mệt, giữ cho vừa lòng tất cả mọi người còn khó hơn nhiều ~~.
Có một bài báo mình mong nó được viết – một bài ghi nhận cũng được, chưa cần đến tầm phóng sự – về những người bảo vệ không giống như những đòi hỏi ngầm của công việc này: sức khỏe, vóc dáng, gương mặt. Trái lại chỉ là các cụ già, dắt xe đôi khi còn lọng cọng, thường ngồi 12 tiếng, có chỗ ngủ gà gật bất kể giờ giấc
Nhưng nếu có ai đó đến hỏi han, hay cùng họ trực một vài ca đêm, ta sẽ nghe được gì?
Những thứ ta thắc mắc nhưng chưa bao giờ hỏi, hoặc có hỏi cũng không đủ. Cần cả 1 cuốn sách để trả lời, bao quát hơn và chân thật hơn. Người lạ trước cổng là một cuốn sách như thế.
Tác giả là một tiến sĩ nhân học và quyển sách phi hư cấu này là một công trình nghiên cứu xã hội học, vượt cả mong đợi của mình về một phóng sự đơn thuần về nghề bảo vệ.
Mình đã ghi lại những câu hỏi trước khi đọc sách:
- Vì sao bảo vệ toàn là người già? - Vì sao lâu lâu vẫn thấy có thanh niên làm bảo vệ, và nhanh chóng biến mất, thay vào những người có tuổi khác? - Bảo vệ, nhất là ca đêm, làm gì cho hết 12 tiếng đằng đẵng? Sau mỗi ca làm việc trở về, họ sẽ làm gì? - Đời sống, gia đình họ thế nào mà mình gặp họ đúng 365 ngày - không lễ tết nào vắng mặt? - Cư dân chung cư coi họ như chân sai vặt, cái gì cũng kêu, cái gì cũng nhờ. Tiền lương có đủ bù đắp tổn hại tinh thần cho họ? Họ còn sống nhờ cái gì?
Đọc xong, có ngay câu trả lời - hay đúng hơn là xác nhận lại những gì mình đã ngờ ngợ trước đây.
Bảo vệ không phải là một nghề hấp dẫn, tất nhiên rồi, nhưng với nhiều người, nó là một cách ổn định để kiếm sống. Những người quá tuổi, không đủ năng lực, trình độ và sức khỏe để tham gia thị trường lao động trong cách lãnh vực khác, có thể chọn lấy công việc này.
Và tự điều đó cũng đã trả lời cho câu hỏi về những lao động trẻ cho nghề bảo vệ: một bến đỗ tạm thời, một bước đệm khi lần đầu rời quê lên thành phố lớn tìm việc. Sau một thời gian, quen thuộc đường đi lối lại, họ sẽ sớm rời đi tìm chỗ tốt hơn.
Điều bất ngờ: trẻ mà làm bảo vệ thì cũng không yên - một bên sẽ đánh giá, thanh niên sức dài vai rộng không làm gì khác đi; một bên lại gật gù, tốt tốt, trẻ khỏe (cao ráo) thế kia mới bảo vệ được cho chúng tôi chứ.
Đây là một trong những điều mình vỡ lẽ sau khi đọc quyển này.