رویاروئی زن و مرد در عصر قاجار: دو رساله تأدیب النسوان و معایب الرجال

by بی‌بی‌خانم استرآبادی, Unknown Author, حسن جوادی

چاپ بهار ۱۳۷۱
نویسنده رساله‌ی تأدیب النسوان ناشناس است؛ پاسخ آن، به نام معایب الرجال، توسط بی‌بی خانم استرآبادی نگاشته شده است.
چاپ واشنگتن

Genres: Iran

206 pages

First published January 1, 1895

Reviews

[Mohammad Ali Shamekhi · Rating 3 out of 5]

به نظرم هر دو رساله خواندنی است و دلیل آن نه حملات و ... بلکه رویکرد توصیفی دو نویسنده است. مرد و زن هر دو چیزهایی دیده اند و کشیده اند که آنها را روایت می کنند. البته مرد آن کشیده ها و شنیده ها را بیشتر درقالب نباید ها و بایدها به میان می آورد و کمتر از کسی چیزی روایت می کند

مقدمه ی مصححان



مقدمه نیازمند ویرایش زبانی است. چاپ کتاب هم بدون صفحه بندی خاصی است و فونت ها هم معمولی. زیبایی ظاهری ندارد. مطلبی که برای من جالب بود مثلثی بود که مقدمه نویس[ان] به مثابه جریان های مؤثر بر مشروطیت و حقوق زنان مطرح کرده اند: لیبرالیسم، سوسیال دموکراسی و فکر بابی. البته این نیازمند توضیح است اما کلا در حد اشاره برای من جالب بود



رساله ی تأدیب النسوان



مقدمه

مرد را از زن چاره نیست. محبت به حسن رفتار و سلوک است، نه به صرف زیبایی ظاهری و نه به طلسمات و اوراد. البته چون زنان ناقص العقل اند - با نقل از نهج البلاغه - نباید چندان امید بست به حسن رفتارشان

فصل اول: در باب رفتار زن

تأکید دوباره بر اینکه رفتار مهم است نه زیبایی. گول حسن را نباید خورد. باید مطیع مرد بود و چون و چرا نکرد و گرنه کدورت پدید می آید و رابطه تیره می شود

فصل دوم: در باب حفظ زبان

نباید زخم زبان زد و سخن تلخ گفت. تأثیر این چیزها می ماند و پاک نمی شود. همچنین نباید مشکلات خانه را به بیرون از خانه منتقل کرد - مثلا در مجالس زنانه

فصل سوم: در باب گله کردن

گله کردن کدورت می آورد. نویسنده به زنانی که می گویند طبع ما تند مزاج است می تازد و تأکید می کند این امور اکتسابی اند

فصل چهارم: در باب قهر کردن

قهر هم کدورت آور است. مردی که بعد از زحمت روزانه ی کار به خانه برگشته و آرامشی را در خانه می جوید با قهر زن آشفته می شود و از خانه گریزان

فصل پنجم: در باب راه رفتن و حرکات در مجلس

زن باید آرام و نرم راه رود و سر و تن خود را زیاد نجنباند. این جنبانیدن ها برای شاهدان بازاری است. در مجلس باید چهره پاکیزه نگاه دارد. باید پهلوی شوهر بنشیند و نه روبرویش زیرا اینگونه صمیمت بیشتر است. نویسنده به آرایش صورت حمله می کند و می گوید این کار برای پیران است

فصل ششم: در باب آداب غذا خوردن

دعوا و مرافعه و مشکلات را نباید سر سفره آورد و نباید سر سفره به کودکان تاخت و اوقات مرد را تلخ کرد

فصل هفتم: در باب پاکیزگی بدن

زن نباید به خود روغن بزند - چون کثیف است و بودار. اما از آن سو استعمال عطر نیکو است. نویسنده همچون دو فصل قبل بر بهتر بودن رنگ طبیعی بدن تأکید می کند و بزک کردن غیر طبیعی را نادرست می شمارد

فصل هشتم: در باب آداب لباس

معیار خوب و بد بودن لباس رضایت مرد است نه اینکه فلان خانم این کار را کرده من هم بکنم. نباید لباس های خریده شده توسط شوهر را نپوشیده در بقچه بگذارد یا اگر هم بپوشد صرفا در مهمانی ها بپوشد - بلکه برای شوهرش هم بپوشد. نباید فشار و طعنه ها و عکس العمل های زن به نظرات مرد به آنجا برسد که مرد در ظاهر تعریف کند و در باطن تخطئه. زن نباید انتقادات مرد را اسباب دعوا کند. نباید پنداشت که محبت دائمی است و می ماند باید برایش تلاش کرد - اینکه وقتی شوهر مرد شوهر بعدی را می گیرند خود نشان می دهد که عشق همیشگی دروغ است

فصل نهم: در باب آداب خوابیدن

عمده ی مطلب در شب است. اشتباه است که زن و مرد شب ها کنار هم بخوابند. این نزدیکی به دلیل اختلافات نفوس اختلاف می آورد - مثلا یکی زود می خوابد یکی دیر، یکی سرمایی است یکی گرمایی. باید نزد هم آیند و بعد هر یک به محل خواب خود رود. شب را نباید به سخن در باب مسائل روز گذراند و همینطور برعکس روزها نباید از کارهای شب سخن گفت - خصوصا نزد بقیه مثل زن ها که دور هم جمع می شوند و از شب هایشان تعریف می کنند. خجالت و شرم در رختخواب اشتباه است. نباید برای مقاربت درگیر مقدمات شد و حرارت را با این کار فرو نشاند و مرد را سرخورده کرد

فصل دهم: در باب آداب صبح بیدار شدن

صبح نباید با سر و وضع کثیف و خواب آلود سراغ شوهر رفت. زن باید قبل از مرد بلند شود و آبی به سر و روی خود بزند. نباید پنداشت که اگر محبت باشد این حرف ها بهانه است. خوش بویی دهان و مسواک را هم نباید فراموش کرد



رساله ی معایب الرجال



در این اثر ابتدا به تک تک فصل های کتاب بالا می پردازد و به آنها نقد وارد می کند و سپس در بخش اصلی کتاب به توصیف معایب مردان می پردازد. البته نباید نقد کردن او را بدین معنا پنداشت که اصل حرف های رساله ی قبل را قبول ندارد؛ او هم به برتری مرد قائل است و زن را به شوهرداری فرا می خواند؛ اما یک قید مهم را وارد ماجرا می کند و آن هم خوش رفتار و خداترس بودن شوهر است. به عبارت دیگر درست است که مردان برتر از زنانند اما نه هر مردی - مریم و خدیجه زن بودند و نمرود و فرعون مرد. تنها آن هنگام می توان زن را سرزنش کرد که شوهرش مردی نیکو باشد

بی بی خانم مدام بر سلیقه ای بودن حرف های رساله ی تأدیب النسوان تأکید می کند و به نویسنده حمله می کند که سلیقه ی خود را معیار دانسته. او حتی قدم را پیشتر گذاشته و در جایی می گوید در این زمانه ی آشفته به قاعده درآوردن خواسته ها و کشف علل به دل نشستن ممکن نیست و امور بیشتر در گرو اتفاقند تا قاعده؛ به همین دلیل اندرزهای رساله را بیهوده می شمارد و باز به همین دلیل است که خود رساله ای در باب تأدیب رجال نمی نویسد بلکه صرفا معایب آنها را یادآوری می کند. بی بی خانم به نویسنده ی فوق می تازد که علی رغم تمام ادعای اروپایی و متمدن بودن، او از تمدن اروپایی و احترامی که به زنان می گذارند بی بهره است. از سوی دیگر او به نویسنده می تازد که تنها بخشی از ماجرا و بخش از سلایق را محل نظر قرار داده، حال آنکه تربیت به معنای لحاظ کردن و تذکر انواع گوناگون زن و مرد - چه خوب و چه بد - است

نکته ی دیگری که بی بی خانم بر آن تأکید می کند آن است که زنان به دلیل عدم دسترسی به دنیای بیرون و محدود بودن جهانشان، متأثر از شوهرانشان هستند و اگر مکر و خشونت و پرخاشی می کنند علت آن را باید در خصایص خود آن مرد جستجو کرد. از همین رو شرارت مردان عمیق تر از شرارت زنان است. او همچنین به این تلقی نویسنده که زنان را همچون کنیز و مردان را همچون سلطان ترسیم کرده، حمله می برد

دیگر آنکه بی بی خانم اندرزهای درست مرد را هم ساده بینانه می داند؛ زیرا گرفتاری های زنان از یک سو و فقر از سوی دیگر باعث می شود که آنها نتوانند این گونه اندرزها را به جای آورند - مثلا کدام آدم است که پاکیزگی را نخواهد اما وقتی هستند آدم هایی که به دلیل بی پولی ماه ها می گذرد تا پارچه ی بسترشان را عوض کنند چگونه می توانند پاکیزه بمانند

در پایان ذکر این نکته خالی از فایده نیست که بی بی خانم در این اثر خود را زنی شدیدا قائل به طبقات اجتماعی نشان می دهد و بر سنخیت زن و شوهر تأکید می کند. و شکایتش از شوهرش هم سر صیغه کردن زنی است از طبقات پایین. از همین جا است که از رفتار کنیزمأبانه ی نویسنده با همه ی زنان خشمگین می شود. از سوی دیگر گرچه بی بی خانم دائم از شرع مقدس سخن می گوید و بر آن صحه می گذارد اما ظاهرا در بعضی جاها دل خوشی از اوضاع ندارد - مثلا وقتی از این سخن می گوید که اگر شوهری زن را کشت، کشته نمی شود و خون زن هدر می رود

بی بی خانم در قسمت اصلی رساله معایب الرجال به ذکر مجالس فسق و فجور مردان می پردازد به این ترتیب: مجلس شراب، مجلس قمار، مجلس چرس و بنگ و تریاک و در نهایت مجلس اجلاس الواط و اوباش. در آخر نیز در فصلی به زن داری مردان می پردازد. نکات مهم این بخش ها در بالا مذکور شد اما آنچه بیشتر خواندنی است توصیفات ریز بی بی خانم از این مجالس فسق و فجور است که اینجا نمی توان ذکرش کرد و تنها باید به خواندنش فراخواند