بهرام اردبیلی از شاعران برجسته آوانگارد در دهه چهل ایران است که در طول زندگی و در پروسه شعری اش یکه و غریب بود. شعرهای محدودی از او در نشریات آن دوره منتشر شده است که کتاب حاضر شامل این شعرهاست.
مثل اين است كه بالاي شبي. اين چنين داشته باشي به كنار. و زرد گلوبند تو را نداشته باشي. ناداني و بانوي بلندي كه مرا دوست ميداشت. و هميشه درآمد شد شب. مينشست و سايههاي مرا ميجست. و من با سن كوتاهم از او شرم عشق ميآموختم. و آنچه آسان است. رسيدن شب بود به خانه ما. كشيده ميشدم آنگاه. بانو دل رميدهيي داشت.
وی در سن ۲۲ سالگی اولین شعرش را در مجله فردوسی چاپ کرد. در این دوران بود که اردبیلی با شاعرانی که بعدها به گروه شعر حجم معروف شدند، آشنا شد. شعر حجم از سالهای ۴۶ و ۴۷ رسماً موجودیت خود را اعلام کرد و اردبیلی و تنی چند از شاعران در آن سالها بیانیه شعر حجم را امضا کردند. (و همچنین یدالله رویایی از تئوریسین های مهم این گروه به تاثیرپذیرفتن از اردبیلی اعتراف دارد و همچنین این خصیصه در شعر او نیز مشخص است.)
وی در ابتدای دهه پنجاه به واسطه فریدون رهنما در اداره رادیو و تلویزیون مشغول به کار شد و در اواسط آن دهه به هند مسافرت کرد و ده سال در آنجا زندگی را گذراند. او در هند به یوگا و موسیقی روی آورد. (و همچنین از دلایل مسافرت او به هند علاقه به عرفان های کهن شرق و همچنین تمایلات عرفانی دیگر او بود.) اردبیلی سپس به اسپانیا رفت و بیست سال پایانی عمر خود را در جزایر قناری سکنی گزید. و البته در تمام این سالهای سفر هیچ چیز ننوشت و در یک سکوت طولانی گذراند تا سال ۱۳۸۴ که در ایران سرود دوست داشتنی اش (مرگ) را سرود.
شاید دمیدن نفسی در استوانه های غمگین رسیدن بهاری را ناباورانه مکرر کند...! ______________________________________ و مرا پنهان کنی ای همخوابه ی نجیب مهارجه در «ساری»یِ بلند اندامت ______________________________________ در بهار امشب جنبش دستی را به ساقه ی خشکی پیوند خواهم زد تا روزهای باقیمانده ی جهان را پاسخ سلام پاییز بدانم ______________________________________ ای شعر! پس کی می توانم خشونت واژه هایت را به شدت ببارم؟ ______________________________________ این بار از تارهای گسسته ی حنجره تو می نویسم ______________________________________ و زمستانِ همیشه ی نامم می گفتم: و از زنان و مردانی که شقیقه و گونه ای به گونه ی کوه دارند پشیمانم پرا که: چله ی این ماه نژاد قطبی من خواب تاریخ را دوباره خواهد تاراند و این بناهای سنگی را که از شانه ی برادر باستانیت قد کشیده اند ویران خواهد کرد __________________________________ برهما گفت: خاطره هایم، شناکنان به کناره ی ذهنم بازگشتند __________________________________ رها کن! این بنفشِ براق، این پیراهنِ عثمان را که عشق تو را باران کرد و بر خاک نشاند __________________________________ گویی مدام در حال دویدن زندگی کرده ایم
در همهمه ی سوگوار شب خانه ی بی سقف شمایل ها سنت فراموش شده ای را بیدار می کند و پرنده ی گمشده ای در قلب شیشه ای شاخه ای آواز تنهایی می خواند __________________________________ ای رهگذر! اگر آواز بخوانی چندان خواهم گریست که تشنگی بهار میوه ی رسیده ی تابستان باشد ___________________________________ اگر در تو آسمانی بود می توانستم شهاب دستانت را به تو بازگردانم
مرا تنهاتر بگذار ای برهنه ی آلوده این ویران را نه هوای نگین قدم هاست و نه سودای دهلیزهای لایه دار که سوختن آرام مشعل ها را به تماشا بنشیند _________________________________ در زوایای این بعدازظهر کسی مرا بنام می خواند _________________________________ روزی که به هیات شمشادی درآمدم گم می شونم در ازدحام میدان و در میان فاتحین تاریخ ـ با لهجه های گوناگون ـ تا خون مرجانی من لطافت لب هایت را در خشونت تصمیم سرداری پنهان می کند __________________________________ آسمان وطنم از زخمی خونین است کهمی توانی با ذره های آن گونه هایت را دوست بداری __________________________________ :جدایی
هنگامی که نفس های باکره ات در مدار روح گلوله مخدوش می شود
بیاد آر که: قلب سنگی من در اققای فریاد تو می تپد ___________________________________ آواز سبز دستت بهار را بیدار کرده است تا من در ابدیت زنبق ها از چشم های تاریکت عبور کنم ___________________________________ : کجا می بری خون مرا ای بستر آشفته ای ارس!
ای خجسته ی گذرا! من از آرامش چهناور درختان می آیم آنجا که تبرها نیز رویای سبز دارند ____________________________________ گلوگاهم را ببوس آوازی که واپسین نفسش برنیامد ____________________________________ سپیده دم است نشسته ام مرگ را معماری می کنم دورتر ـ آنجا جمجمه ای می شکافد با سرانگشتان نقره ای باد لاشخوران بیهوده به سوی فلق بال می زنند ____________________________________ بی گمان، تو برای مداوای انزوای من مرگ را باید در استوایی تریم قاره ی آفتاب که مشرق نوبنیادش را از تکان کتف های گندمگون من خواهد شناخت از عزیمت خود شرمگین کنی _____________________________________ نه، نه، نه تو تنها اقاقیای یادبود منی که به خاطر مزار نروییده ای _____________________________________ تابوتی از مفرغ که در باران ها زنگ نمی زند بر شانه ها به سبکی ستاره ی ستوانی روستازاده است در فرصتِ این شمشاد تشییع می شود و با صفیرِ خاموش چشمی مثلث تنهایی ام به هم می ریزد ______________________________________ الامان ای جوخه ماشه را نچکان هنوز اندکی شب است ______________________________________ پلک بر هم بگذار و در این دقیقه ی آخر که ماه در کمین عقربه می خرامد نگاهم کن و نفسم را بیامرز ______________________________________ گیسو به باد پیچیده بانوی قیس شفا میطلبد از درِ درهای بادیه. یائسه میگذرد شبق از گیسوش عشق، در حجلهگاه خلیفه کاسه در کاسه صف کشیده به دریوزگی که هلاهل در مطبخ بازرگان. شانهٔ انگشت به شن میکشد شاخه به شاخه زیتونی رنگ. هان ای کمند تافته قد بیفراز تا کجاوهٔ اول. ____________________________________ عشق در قبیلهٔ من خنکای برف است و شعور ضمنی آب. هفت دروازهٔ آسمان از آنِ هفت پیکر ناظم من اگر کفنی داشتم نگاهِ لیلی میکردم و می مردم _____________________________________ شبانه ی لیلی به بازخوانی قیس: می خواهمت ای زخم سیاه! _____________________________________ حرامی بازآمدن ای مرگ آخرینم عبور کن از شام غریبان دامنم ای آذرخش نباتی خمیده بشکن در خم نارنجی ______________________________________ دریچه ی ماتم گشوده به ایوان شرقی قبیله در آتش خیال دمیدن مقابل من _______________________________________ شب تلخی ست ماهِ تلخ کمان پذیرفتنی! سلام به انحنای کشیده ات _______________________________________ تیر می کشد زخم سیاهم به آرامی کلام ناظم را درهم کن و نامم را بنشین _______________________________________ مژه گانش درازمدت و مسموم و به انحنای پلک کشته ی سهراب _______________________________________ چنگ می زنم به آهنگ تاری از مژه گانش تا بافه ی کفنم باشد یا ماه بنی هاشم _______________________________________ آب ها راز بزرگ ما و تو در گلوی آب خفته می میری _______________________________________ می شود که بگوییم سال ها خاموش خواهیم بود و به لبخندی خیره می شویم
می شود که بگوییم سنگ های رنگ به باد داده معنای ما را دارند ________________________________________ نورهای قرمز پایان گرفته اند و معنا ندارد طرح لبانش می رود آهسته و لرزان ________________________________________ اینگونه که تو می مردی کرکسی نشسته بر لاشه ی همزاد ________________________________________ و به نزدیک ترین فاله گم گشت یادگار ________________________________________ آرام تر بخوان در این مصب مصیبت ________________________________________ نادانی و بانوی بلندی که مرا دوست می داشت و همیشه در آمدشدِ شب می نشست و سایه های مرا می جست و من با سنُ کوتاهم از او شرم عشق می آموختم
و آنچه آسان است رسیدن شب بود به خانه ی ما کشیده می شدم آنگاه بانو دل رمیده ای داشت _________________________________________ هراس در گفتگوی ما روزانه ست وقتی که تو می مرگی و من بر آبم همین. _________________________________________ گورستانی انباشته از گل های هلال کمانه می زنم بر این ویرانی _________________________________________ از دو چشم رو به فلق مقصود تویی هنگامی تاری پلک هام _________________________________________ آن که میسوخت آبگیر مهیا آن که سبزیش شعله گرفته بود تازه و تر با صخره حسی کشیده میشد از سکوی پیدایی ِ نور از آن که زبانهی نم در تن چوب ماجرایی بود از آن که پیکرش را به تبر میزدم از مچهاش جرقه نبود تراشهی چوب ِ تری بود که هر چه تبر میزدم به مچهاش سفیدتر میزد از بلندیهاش هوای خود را به سقوط چه سهل میکرد و تن از من به رفتارِ سنگِ مرده میمانست در بلندترین حلقهی آتش نم که پشنگ میزد تیغه بر مچش میپیچید تا من از استواریاش دانستم خواهد افتاد گرفتار به مرگی از مرگهای هزاران سنگ افتاده به ساحلِ ناگوارِ آب و تلاطم پس شعله پشنگ میزند از نم و خرچنگها که طلسمشان دَوَرانِ سرگیجهست بر منفذهای آبلهگونِ سنگهای مرده- افتاده به ساحلِ آب و تلاطم
*
مرا میبایدم جدا افتاد با برگهای سبزِ به هم مانند تراشههایی که بایدم شعله زند به خاکستری سبک از گُر گرفتنم
عین نیمرخ افتاده باشد برگی از درخت و نیمرخی که به معراج میرود به رخسارهی باد که مجال افتادنش در طلسم سنگ سیاه چه سهل میافتد زبانه به گودیِ آبلهها جا نمیشود از تقصیر و درین دیدن از همه دیدنیها سنگِ مرده- افتاده شعلهیی کشیده بر تراشهی بران
* و آن که شنیده میشود از نیمرخش دانه دانه آبله میگیرد آن که خطی دیگر بر خاک میافتد با لهجهی آسودهی افتادن وسینهی بازِ آسمان که معنا ندارد در آبگیری تنگ. ___________________________________ چار شعر با سه نقطه
...
سر بر در شبی به همین رنگ نظاره میکُنم بدر بیبدنت را ماه که میگردی به غفلت مردگان
چرا گریه مرا در نمیبَرَد به من بگو تویی که مردمکی برای پرهیز از عشق رنگهای همنشینِ لبانت در افسونِ آخرین اجاق میسوزد من که کورهیی سرد برزَبَر دارم دشت را میخواهم تفته در آهوی نافهی تو که بستنِ دهانِ گُلی در مُشت گفتگوی بیهودهست
عشق جذر و مدی ندارد نه سمندری در آب نه ماهیان در آتشِ شن تو را میخواهم و لبخند تو را در قدیم خُتَن مکانِ مرغی چون ابراهیم را که خاموشی از آن سنگِ رایگان است تا پگاه مشت بسته بر سینه بکوبد و عکس هفت هیولای بیبدن در چشمه بیفتد از سر تقصیر.
...
پسِ مرگِ ما چونست که حسی تباه میبابد این دلِ رؤیا به رسمِ جامهدران!
نیلوفری برهنه و سست است این درِ وامانده بر فتوح این مرغزارِ منادیهای خزان که مرا و تو را صید میکند هیچ نمانده به بیشهی تَر دامن هیچ نَجُنبَد جلالِ دریاییش مگر سامانی از گل سرخِ زمین آتشِ ارکانِ غولها که با خصمِ دُهل چه کلاهی چه برجِ شمشیری؟
...
از آن راهِ نامیده به سرگردانی زمانی بادِ بهشت میگذرد وز پی ما جانِ عریانِ گلهای یخ با رویش نارنجی که آن جا در سایهگیر تپهی جانورانِ حفرهیی سرخ میزنند و مخملِ یکدست و پیش روی دخترکان گمان نمیکنم آن لب و بستن
در آن دامنه او خیمه زده او که خیلِ آزادی مهلکی را پُشته میکند و خارِ جانش به هرزهی باد میخُلد
همگان پراکندهاند خیلیش در ابدیتی وحشی در سر آشیانها و حفرهی گامِ جانوران دسته ییش پُشته به دوشِ دخترِ نارنجی او که پیاده وجین میکند پیاده فرو میرود در مخمل سرخ
دراز زمانی از گذشتنِ باد میگذرد همگان فراهم آمادهاند و گاهوارهی شیپوی غروب در پشتِ منظمِ دخترک میجنبد.
...
آهِخته بر جوانی یک پیکر از بیمناکِ عمر تمثالِ این همه مرغ
موج مخوف با سایهیی از پَرپَر یگانه رشادتش میشکند و تنی چند شمردنی آیین دفن آنها را در خامهی شاعران مینشانند موج به اعماق میکشد میان پشیمانش را و کاتب از ظفر میماند. _____________________________________ از بس که ساده بود برایش فریب مرگ
پینوشت: نسخهی الکترونیکِ قابل خریداریای از این کتاب در طاقچه موجوده البته و درست نمیدونم وقتی بوتیماری وجود نداره، سودِ فروش قراره به کدام شخص و کدام جا برسه.
بیگمان، تو برای مداوای انزوای من مرگ را باید در استواییترین قارهٔ آفتاب که مشرق نوبنیادش را از تکانِ کتفهای گندمگونِ من خواهد شناخت از عزیمت خود شرمگین کنی.
شعر هایی که باید با حوصله خواند بهرام اردبیلی جزء گرایی خوب است تا شاعری تمام و کمال و جزیره های خوشی دارد تا شعر هایی زیبا شعرهای خوش آهنگ و خوش کلام و البته کم گیرایی که در هیچ دستگاه موسیقیایی الا شعر خوانی قابل زیبا نمایی نیست
اگر این ستارهها نشان از ارزش شعر بهرام اردبیلی باشد من جز پنج ستاره بر هر دوشش چیزی نمیبینم. اما آن یک ستاره که از ستارههای این کتاب افتاده از بابت کوشش ِ [بسیار قابل تقدیرِ] میثم ریاحیست. آنطور که داریوش اسدی کیارس در چاپ اخیر «کتاب بهرام اردبیلی» متذکر شده عموم کسانی که شعر «ذوذنبی بر خاک» را به گونهای منتشر کردهاند به پیروی از ایرادی در چاپ اول آن کتاب، در ثبتشان از این شعر نوشتهاند «شیهه میکشد و بیمرکوب» در حالی که با مراجعه به چاپ اصلی شعر به راحتی میشد ایراد را بر طرف کرد و نوشت«شیهه میکشد و نبی مرکوب». ایراد از میثم ریاحیست در اینجا که وظیفهش در پژوهش را درست بهجا نیاورده. با این حال آنچه کرده همچنان ستودنیست.
▪️رهگُذری در خوابِ پروانهها؛ بهرامِ اردبیلی ... شايد دميدن نفسی در استوانههایِ غمگين رسيدن ِبهاری را ناباورانه مكرر كند! ~ اگر هوای گريستن داری با من در اين بهار به بدرقهی نيلوفران بيا! ~ بهار امشب جنبش دستی را به ساقهی خشكی پيوند خواهم زد تا روزهای باقيماندهی جهان را پاسخ سلام پاييز بدانم. ~ ای شعر! پس كی میتوانم خشونت واژههايت را به شدت ببارم؟ ~ شب به آرامی در كتریِ ماه تبخير میشود. ~ چرا كه : چلهی اين ماه نژاد قطبی ِمن خواب تاريخ را دوباره خواهد تاراند ~ و شيار سبز مرطوبی كه تویی ~ کفشهای ما در آستانهی بهار کج شد ~ رها كن! اين بنفش ِبراق، اين پيراهن ِعثمان را كه عشق ِتو را باران كرد و بر خاك نشاند ~ پنجره، تيرگی را قی ميیكند و حرير آسمان با حسادت عاشقانه بر دريچه آويخته است ~ ای رهگذر! اگر آواز بخوانی چندان خواهم گريست كه تشنگی بِهار ميوهی رسيدهی تابستان باشد. ~ فَصلی را که گُم شُد در خوابِ پروانهها باید جُست ~ شب قطبی بيدار است تا تو را بخواباند. ~ اگر در تو آسمانی بود میتوانستم شهاب دستانت را به تو بازگردانم ~ در زوايای اين بعدازظهر كسی مرا بنام ميخواند. ~ مرا بخوابان در گاهوارهی قايقت كه ديگر در قلب سنگينم حسرت مرگ قو را به تيشهها بسپارم. ~ آسمان وطنم از زخمی خونين است كه میتوانی با ذرههای آن گونههايت را دوست بداری ~ بياد آر كه: قلب سنگی ِمن در اقصای فرياد تو میتپد ~ آواز سبز دستت بهار را بيدار كرده است تا من در ابديت زنبقها از چشمهایِ تاريكت عبور كنم. ~ ای خجستهی گذرا ! من از آرامش پهناور درختان میآیَم آنجا كه تبرها نيز رؤيایِ سبز دارند ~ كجا میبری خون مرا ای بستر آشفته ~ گلوگاهم را ببوس آوازی که واپسین نفسش برنیامد. ~ سپیدهدم است نشستهام و مرگ را معماری میکنم ~ بيگمان ، تو برای مداوای انزوای من مرگ را بايد در استوايیترين قارهی آفتاب كه مشرق نوبنيادش را از تكان ِكتفهاي گندمگون ِمن خواهد شناخت از عزیمتِ خود خود شرمگين كنی ~ نه، نه، نه، ِمنی تو تنها اقاقيای يادبود كه به خاطر مزار نرویيدهای ~ ِ خاموش چشمی و با صفير مثلث تنهايیام به هم میريزد ~ ارديبهشت است قتّالترين ماه ِمنظومهی شمسی ~ الامان ای جوخه ماشه را نچکان هنوز اندکی شب است... ~ بازو بگشا ای فيروزه بر چشمهای تاريکم ~ قلب قيس يورتمه ميرود به دنبال آهو ~ پلک بر هم بگذار و در اين دقيقهی آخر که ماه در کمين عقرب میخرامد نگاهم کن و نَفَسم را بيامُرز ~ عشق در قبيلهی من خنکای برف است و شعور ضمنی آب ~ من اگر کفنی داشتم ِنگاه ِلیلا میکردم و میمردم ~ ميخواهمت ای زخم سياه! ~ ای مرگ آخرينم عبور کن از شام غريبان دامنم ~ شب تلخی است ماهِ تلخ کمان پذيرفتنی! سَلام به انحنای کشيدهات ~ تير میکشد زخم ِسياهم به آرامی کلامِ ناظم را درهم کن و نامم را بنشين ~ هميشه رازی بزرگ در بشقابی سپيد به ما تعارف میشود ~ آبها راز بزرگ ما و تو در گلویِ آب خفته میميری ~ زنانگی آشكار َست در قيامت ِماه ~ مثل اين است كه بالای شبی اين چنين داشته باشی به كنار و زردِ گلوبندِ تو را نداشته باشد نادانی و بانوی بلندی كه مرا دوست ميداشت ~ و همیشه در آمد ُ شد ِ شب مینشست و سايههای مرا ميجست ُ و من با سنّ كوتاهم از او شرم عشق ميآموختم و آنچه آسان است رسيدن شب بود به خانهی ما كشيده میشدم آن گاه بانو دل رميدهيی داشت. ~ هراس در گفتوگوی ما روزانهست وقتی كه تو میمرگی يا من بر آبم همين ~ گورستانی انباشته از گلهای هلال کمانه می زنم بر این ویرانی ~ بالهای بیبامش پیمانهی صبحگاهی طولی نکشید پر کشید آواز ذوالجناح ~ که هر گاه هوا بر دلی میدمد هر دم جزیرهای میترکد. ~ طالع سبز چشم مست بین گیاهان آبزی کم بودی تا ریشه در تو بیاویزند آنان که تاب ندارند ~ پذیرفتن ِشَهد فقط بوسههای تو را خوار میکند ~ از دو چشم رو به فلق مقصود تویی هنگام ِتاری ِپلکهام ~ آن كه خطی ديگر بر خاك مياُفتد با لهجهی آسودهی افتادن و سينهی باز آسمان كه معنا ندارد در آبگيری تنگ ~ و تَن از من به رفتارِ سنگِ مُرده میمانِست ~ چِرا گریه مَرا به دَر نمیبَرَد ~ تو را ميخواهم و لَبخند ِ تو را در قدیم ِ خُتَن ~ پَس ِ مرگِ ما چونَست که خسّی تَباه مییابَد این دلِ رؤیا به رسمِ جامهدران ~ از آن راهِ نامیده به سرگردانی زَمانی بادِ بهشت میگذرد ~ از بَسکه بال شد از بَسکه آسمان، آبی کشیده شد به پرنده، آبی رسید در نظر برگزیدهاش توران ِتیرگی ~
همسرم ! این دعا و قسم را که سخت ناخواناست به گردن ِاسبی بیاویز که بر اجساد سربازان و ما خواهد گذشت . اسبی به هیأت ِانسان به هیبت بهمنی در سهند . اردیبهشت است قتال ترین ماه ِمنظومه ی شمسی فرو بند درها را ای بیوه ی سی ساله اسب ِنبی در قریبان شیهه می کشد و بی مرکوب ، در کمند ِسواره نظام است . شام ، دیگران را فطیر و کلم بده برای بهرام پونه بجوشان . ماه ِدرشت ِخوب دری که به لطف ِ باد _باز و بسته می شود . الامان ای جوخه ماشه را نچکان هنوز اندکی شب است ... برنوی روسی سکوت ِقریبان را نشانه میگیرد و نبی در ذهن ِشاعر نشسته بر باد و بر ارس می تازد..