ملال‌گریز: ناصرالدین‌شاه معمار و عمارت‌هایش

by حمیدرضا پیشوایی

ملال‌گریز پرتره‌ای است از ناصرالدین‌شاه؛ شاهی که از تبعیدگاهش در کتاب‌های خشک و رسمیِ تاریخی بیرون جَسته، در چشم‌مان زل می‌زند و از ما می‌خواهد تا دوباره نگاهش کنیم. آدمی عادی با خرده‌ذوقی هنری، شیفتۀ طبیعت، گاه کودک‌خو و سرخوش، و گاه افسرده و ملول؛ کسی که در همۀ عمر از دست ملال می‌گریزد و باز به دامش می‌افتد.

ملال‌گریز با کنار هم گذاشتنِ شواهد مستند، جزئیات معمارانه و تصویرهایی از زندگی روزمره می‌کوشد تاریخ را به سطح تجربۀ انسانی برگرداند. روایتی است متفاوت از آدمی با دلبستگی‌های معمولی که مواجهۀ بازیگوشانه و سرخوشانه‌اش با جهان، به سبب جایگاهش در سلسله‌مراتبِ قدرت، به معماری و شهر، به ساختار سیاسی، و به حافظۀ جمعی ایرانیان گره خورده است.

280 pages, Paperback

Published January 1, 2026

Reviews

[Maral]

اگر از شاه بودن ناصرالدین‌شاه چشم‌پوشی کنیم، به‌نظر من در دورهٔ خودش واقعاً هنرمند بوده. نقاشی و عکاسی و نویسندگی و معماری.
این کتاب هم تمرکزش روی معماری‌های‌ دورهٔ ناصری هست. اینکه ناصرالدین‌شاه چقدر در ساخت و خراب‌کردن بناها دخالت داشته. نکتهٔ جالب‌توجه اینه که ظاهراً ناصرالدین‌شاه در هر زمینه‌ای در زندگی‌ش آدم تنوع‌طلبی بوده. این رو از تعداد زن‌هایی که داشته می‌تونستیم بفهمیم ولی بعد از خوندن این کتاب متوجه شدم که این خصلت رو کلاً در هر موردی داشته. بین شاه‌های قاجار بیشتر از بقیه بنا ساخته و تخریب کرده. یه مدتی ممکن بوده از یه جایی خوشش بیاد و بعد از مدتی هم دلزده می‌شده و در یه لحظه دستور تخریب می‌داده. اینکه خودش شخصاً نقشهٔ خیلی از بناها رو می‌کشیده و مستقیماً هم با معمارها در ارتباط بوده موضوع جالب‌توجهیه. هیچ‌ بنایی بدون دخالت و دسترسی ناصرالدین‌شاه در اون دوره ساخته نشده. چیزی که خیلی ناراحت‌کننده بود این بود که حفظ بناهای قدیمی براش موضوعیت خاصی نداشته. تنها چیزی که براش مهم بوده این بوده که از یه چیزی خوشش بیاد یا نه و به همین دلیل هم بناهای زیادی رو تخریب کرده بدون اینکه به این موضوع توجه کنه که این بناها اهمیت تاریخی دارن.
یه چیزهایی خیلی در این آدم جالبن مثلاً اینکه همیشه دلش می‌خواسته توی طبیعت باشه و انگار کلاً هیچ‌جا آروم و قرار نداشته. همهٔ این‌ها باعث می‌شده مدام دست به ساختن و ویران کردن بزنه تا بتونه به چیزی که دلش می‌خواد و آرومش می‌کنه برسه. به خاطر همین هم بوده که به تمام جزئیات توجه می‌کرده و هیچ چیزی از چشمش دور نمی‌مونده. در کل شخصیت این آدم و ابعاد مختلفی که داره برای من خیلی جالبه. اینکه این‌بار از دریچهٔ معماری کمی بیشتر شناختمش هم برام جالب بود.