ساعدی در ۱۳ دی ۱۳۱۴ در تبریز متولد شد. دکتر علی اکبر ساعدی جراح برادر دکتر غلامحسین ساعدی نویسنده و شاعر شهیر و برجسته در باره برادرش و مدرسه طالقانی (منصور سابق) تبریز میگوید
«غلامحسین ساعدی پس از پایان تحصیلات ابتدایی در دبستان بدر، کوچه غیاث در خرداد ماه سال ۱۳۲۷ گواهینامه ششم ابتدایی گرفت و در مهرماه همین سال برای ادامه تحصیل وارد دبیرستان منصور شد. دبیرستان منصور در زمینی بنا شده بود که قبلاً قبرستان بود، به هنگامی که منصور استاندار آذربایجان شده بود این دبیرستان سر و سامان گرفت و برای همین نام منصور را روی دبیرستان ما گذاشته بودند، دبیرستان خیلی خوبی بود، معروف بود، اتوریته داشت و خیلی هم از خانه ما دور نبود.»
او کار خود را با روزنامهنگاری آغاز کرد. در نوجوانی به طور همزمان در ۳ روزنامهٔ فریاد، صعود و جوانان آذربایجان مطلب مینوشت. اولین دستگیری و زندان او چند ماه پس از ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ اتفاق افتاد. این دستگیریها در زندگی او تا زمانی که در ایران بود، تکرار شد. وی تحصیلات خود را با درجه دکترای پزشکی، گرایش روانپزشکی در تهران به پایان رساند. مطبش در خیایان دلگشا در تهران قرار داشت و او بیشتر اوقات بدون گرفتن حق ویزیت بیماران را معاینه میکرد. ساعدی با چوب بدستهای ورزیل، بهترین بابای دنیا، تک نگاری اهل هوا، پنج نمایشنامه از انقلاب تا مشروطیت، پرورابندان، دیکته و زاویه و آی بی کلاه، آی با کلاه، و چندین نمایشنامه دیگری که نوشت، وارد دنیای تئاتر ایران شد و نمایشنامههای او هنوز هم از بهترین نمایشنامههایی هستند که از لحاظ ساختار و گفتگو به فارسی نوشته شدهاند. او یکی از کسانی بود که به همراه بهرام بیضایی، رحیم خیاوی، بهمن فرسی، عباس جوانمرد، بیژن مفید، آربی اوانسیان، عباس نعلبندیان، اکبر رادی، اسماعیل خلج و... تئاتر ایران را در سالهای ۴۰-۵۰ دگرگون کرد. پس از ۱۳۵۷ و درگیر شدن ساعدی با حکومت در پس از انقلاب، از ایران مهاجرت کرد، وی در غربت به چاپ دوباره "الفبا" را (جهت حفظ فرهنگ) آغاز کرد. وی در روز شنبه ۲ آذر ۱۳۶۴ در پاریس درگذشت و در گورستان پرلاشز در کنار صادق هدایت به خاک سپرده شد
Gholām-Hossein Sā'edi was born in Tabriz 5 January 1936. In 1963 he graduated from University of Tabriz in medicine, began his writing career (under the pen name Gowhar-e Morād) with short stories and plays (1966). Sā'edi was a noted writer, editor, and dramatist; an influential figure in popularizing the theater as an art form, as well as a medium of political and social expression in contemporary Iran. Later, after completing the mandatory military service he embarked (1963) on a five-year internship to specialize in psychiatry. He was repeatedly investigated, arrested, and incarcerated by the security police (SAVAK) and subjected to both physical and psychological abuse. Sa’edi’s plays were at first produced and viewed by small groups of university students as ’theatrical experiments,’ and attracted wide audiences. The dialogues are designed to lend themselves to modification by local accents and dialects, a quality that has made the plays accessible and appealing to audiences of different ethnicity and varying levels of intellectual sophistication. By the end of the 1960s Sa’edi’s standing as a prolific dramatist and fiction writer had been well established in the circle of literary figures. Based on his travels in 1965 to the villages and tribal areas of the Persian Gulf and in 1968 to Azerbaijan in northern Iran, Sa’edi produced a series of monographs with anthropological underpinnings. The importance of these studies is that in a variety of ways they became useful sources for many of Sa’edi’s later works. In Sa’edi’s monographic sketches and fictional narratives the village and the city are both inhabited by the same anxiety-ridden people, tormented by the same problems. By the early 1970s, in addition to his short stories, he had published a short novel, Tup (The Cannon, 1970) and completed the manuscripts of Tātār-e Khandān (The Grinning Tartar) while he was in prison for
Hüseyin Gulam Saedi benim için kesinlikle melankolik ve gotik öğeler barındıran bir yazar. Bunu en çok Bagel Ağıtçıları'nda gördüğümüzü düşünüyorum hoş belkı de daha tekil konuşmalıyım sanırım zira aynı düşüncelerde olan başkaları var mı bilmiyorum. Bagel Ağıtçıları hariç diğer kitaplarından aynı tadı alamasam da yazara karşı garip bir bağ kurduğumu da hissediyorum diyebilirim. Belki de kendimi de oldukça melankolik gördüğüm için olabilir:) Yani kendisini okumayı düşünürseniz umut dolu hikayeler okumayacağınızı bilin isterim. Bolca bireysel ve toplumsal çatışma okuyacak psikolojik olarak gerilecek metaforik ve evrensel anlamlarla çevrilecek Iran coğrafyasını ve kültürünü her kıtabında yavaş yavaş fark etmeden öğreneceksiniz. Şahsen ben çok seviyorum Iran edebiyatını. İnsan olmayı da - olamamayı da- en güzel anlatanlardan biri.......
İran sineması ile uzun yıllardır haşır neşir olmam zaman içerisinde İran edebiyatına yönelmemi sağladı. Kör Baykuş başta olmak üzere temel birkaç eseri okuduktan sonra İran'ın 100 yıllık siyasi ve toplumsal tarihine dair 2 kallavi kitabı bitirdikten sonra sıra öykü ustalarına ve önemli şairlerine geldi. Füruğ Ferruhzad hep duyduğum ama sürekli ihmal ettiğim bir şairdi, çok yakın zamanda eserlerini okumaya başlayacağım. Öykü ustalarına ise Gulam Hüseyim Sâedi ile giriş yapmış oluyorum. Bulmak mümkün olursa - şu an satışı olmayan - İran Öykü Antolojisi'ni de okumayı çok istiyorum. Dendil, 4 kısa öyküden oluşan etkileyici bir eser. Öykülerin hepsini sevdim. Dino Buzzati'nin Tatar Çölü ile içerik açısından akrabalık taşıyan Şifa Mahalli isimli öyküde tam istediğimi bulamasam da (ki öykü ile roman arasındaki fark ortaya çıkıyor, böylesine bir konuyu öyküde özetleyebilmek mümkün değil) yine de tasvirleri, anlatımı ile hoş bir öykü idi. Ben en çok kitaba ilk ismini veren Dendil'i (ki daha önce okuduğum siyasi tarihinden bildiğim hususlara dolaylı temas ediyordu) ve son hikaye Keykavus, Kel ve Ben'i çok sevdim. Son hikaye sürpriz gelişmeleri, çarpıcı diyalogları ile akılda kalıcı bir öykü idi. Türk asıllı Gulam Hüseyin'in kısa biyografisinin de kitabın başında verilmesi çok iyi olmuş. Çok erken yaşta vefat etmiş yazar, yaşasaydı eminim çok daha fazla eser üretirdi. Top ve Bayel Ağıtçıları isimli ülkemizde yayınlanmış eserlerini de temin edip okumak istiyorum en kısa zamanda. Ancak Guyam Hüseyin ile alakalı benim için en büyük sürpriz, İran sinemasının en çok bilinen klasiği Gav (İnek) filminin senaristi olduğunu öğrenmek oldu. Gulam Hüseyin'in eserlerini okuyanların ne yapıp edip bu çok önemli filmi izlemeleri gerektiğini de belirtip sözlerimi sonlandırayım.
دندیل یک روستای دور افتاده با مردم فقیر و معتاد که اکثریت به شغل جاکشی مشغولند ولی با وجود رسیدن جنس خوب، نمیتونن از پس مشتری اعیونی بر بیان.. با چنگ زدن به فرهنگ عاریه ای و تقلید منش غربی،از طریق پروبال دادن و احترام کردن اضافی، خودشون رو بیشتر در معرض استعمار قرار میدن و ضرر بی زبونی و تعارفات رو میخورن،موقعیت پیشرفت رو از دست میدن و برای همیشه توسریخور باقی می مونن...
جالبه که چاپ جدید این کتاب وجود نداره. از اون مجموعهای که نگاه از ساعدی چاپ کرده به راحتی مجموعهداستان دندیل رو حذف کردهن. بهجاش یکی از داستانها به نام عافیتگاه رو که گویا بعدا تبدیل به فیلمنامه شده رو بهجای کل مجموعهی دندیل چاپ کردهن، یعنی ورژن فیلمنامه رو. علت حذف: احتمالا صراحت داستان دندیل که دربارهی تقدیمکردن دختر جوانی توسط خانم فاحشهخانه به یک آمریکایی است. مشکلم بیشتر با لاپوشونی احمقانهشونه، این که اومدهن مثلا فیلمنامه رو بهجای مجموعه چاپ کردهن که کلا کسی نفهمه یک مجموعه از مجموعههای ساعدی جا افتاده. این هم خدمتی دیگر از نشر وزین نگاه به داستان معاصر کشور، بگذریم. این مجموعه چهار داستان داره؛ دندیل، عافیتگاه، آتش، من و کچل و کیکاووس. در مورد دندیل دوست دارم بگم که خب آره داستان سمبولیک تمیزی است ولی گاهی بیشازاندازه سمبولیکبودن، بهطور نخنما سمبولیکبودن نقض غرض میشه. من نخنمایی و کلیشهایبودن ایدهی اصلی داستان رو به ساعدی میبخشم با توجه به تاریخی که توش داستان رو نوشته ولی بازم اگر من بودم سعی میکردم داستانم رو با یک پایان متفاوت از این کلیشهای بودن نجات بدم. البته نگذریم از این که کلا مرگ بر ایدههای مام وطنوارانه، مرگ بر مام وطن اصلا. داستان عافیتگاه هم یهمقدار دچار همین مسئله بود. تمیزه اما کلیشهای. پایانش از همون اول مشخصه و برای همین داستان بهیادماندنیای نمیشه. مشتاقم فیلم رو ببینم و بفهمم آیا اون بهیادماندنی هست یا نه. برخلاف دوتا داستان اول که کلیشهای از آب دراومدهن، دوتا داستان آخر کلیشهای نیستن. تهشون معلوم نیست. پایان آتش بهتبرانگیز و پایان من و کچل و کیکاووس طنزآمیزه. بهنظرم هر چقدر که ساعدی کمتر خودآگاهانه درگیر ساختن داستان سمبولیک بشه، داستانش بهتر از آب درمیاد، طبیعیتر از آب درمیاد.
Arka kapakta yazan tanıtım bilgilerinin biraz abartılı olduğunu düşünüyorum. Aziz Nesi ayarında hoş öyküler. Ancak sosyal gerçekçiliğin ham halinden öteye geçemiyor. Çeviri editörü keşke biraz daha titiz çalışma imkanı bulsaymış. Oltanın "kancası" yerine olta iğnesi demek ve başka ufak tefek pürüzleri gidermek mümkün olurdu belki. İran edebiyatı yüksek bir edebiyat, fakat "Dendil" tam olarak o irtifaya tırmanabilmiş gibi durmuyor.
بی شک دندیل یکی از شاهکارهای ساعدی است. فضاسازی و پرداخت شخصیتی به همراه موضوع بکر توانسته در چند صفحه ساعدی دست به خلق دنیایی بزند که با نثر منحصر بفرد گویی مخاطب سال هاست در دندیل زندگی می کند و با تمام شخصیت ها آشنایی دارد. در بین آثار ساعدی این اثر را قوی تر از بقیه می دانم.
دندیل ساعدی ادامهی همان فضاهایی است که چندباری داستانش را نوشته است. خرابآبادی در حومهی شهر و خانههایی که چندتایشان عشرتکدهاند. میگویند «خانمی» دختری تازه آورده که بسیار زیباست و حالا باید مشتری آن را پیدا کنند (که آن مشتری دست و دلباز «خارجی» است و مثل آنها گریگوری و گداگشنه نیست). او میآید، تحقیرشان میکند، شام و شرابش را میخورد، با دختر همبستر میشود و آخرش هم میرود، کسی هم صدایش درنمیآید و اعتراضی نمیکند. نوشتن ساعدی، آدمهای توسریخور و منفعل داستانهایش را دوست دارم.
داستان دندیل گلِ سرسبد مجموعهی این ۴ داستان است.. و شاید بتوانیم بگوییم دندیل متفاوتترین داستان این مجموعه است. ولی همهی داستانها خواندنی است در همین حد.
İran'dan günlük hayatı ve toplumu anlatan dört trajikomik öykü; çok iyi diyemem ama ilk üçünü ilgi çekici buldum. Ve İran'da geçseler de insanlar, olaylar, durumlar size çok tanıdık gelecek; okurken "coğrafya kader" diyenler haklı olabilir mi diye düşündüm...
Gulam Hüseyin iyi bir hikâye anlatıcısı. Kitabın yayımlandığı tarihi düşünecek olursak (1966) İran'ın siyasi süreciyle yakın okuma yapabileceğimiz bir kalem. Mesela kitabın ilk öyküsü Dendil bu bağlamda okunabilir. Ayrıca Şifa Mahalli öyküsü de Teğmen Drogo'yla akrabalığı olan Kaf'ın nefis bir çıkış bulamama öyküsü. Yeni bir öykü kulvarı arayanların denemesi gereken bir okuma deneyimi bence Dendil. Şans verilmeli.
واقعاً فکر و نوشتن ساعدی رو دوست دارم. در این کتابش در همهی داستانها نگاهی داره به نگاه از پایین به بالا به دیگران. و در همهی اونها هم یک کامیونیتی از خانواده تا شهر و روستا درگیرند. قرار بوده آینهای از وضعیت آن روز آن جامعه باشد؛ آینهای که برای همین امروز هم صدق میکند.
📝 کمکم دارم به این نتیجه میرسم که جون به جونم هم بکنن، من بازم داستانکوتاه دوست ندارم. البته دندیل قشنگ بود. آدم رو روی داستان سوار میکرد و با خودش پیش میبرد و این موج ملایم و آروم هیچ ضربهی مهلکی نداشت؛ ولی دست خودم نیست، دوست ندارم. داستانکوتاه برام این شکلیه که انگار تا میآم با داستان و شخصیتهاش خو بگیرم قصه تموم میشه. وقتِ مزهمزه کردن ندارم. انگار دارم سرپا و باعجله یه غذای داغ رو تند تند هورت میکشم و نجویده قورت میدم چون نویسنده وقت یا حال نکرده که بیشتر برام توضیح بده... نمیگم تفکر درستیه این؛ نه. صرفن حس و حال خودمه. مثل تند تند غذا خوردن میمونه برام. و فکر میکنم اگر برخلاف من به داستانکوتاه علاقه دارین احتمالن این مجموعهی کوچیک رو دوست داشته باشید؛ البته با در نظر گرفتن اینکه دندیل، بهترین اثر غلامحسین ساعدی نیست... و اگر قصد خوندنش رو دارید، سطرهای بعدی که برداشتهای شخصی من از قصههاست، شاید ماجرای اونها رو کمی بهتون لو بده...
دندیل قصهی مردمِ فقیر و بیجنمیه که جرات ایستادن جلوی اجنبی و زور و استبداد رو ندارن و با اینکه زیر فشار همین استبداد به فلاکت رسیدن اما باز هم جلوش گردن خم میکنن و حتا برای چیزی که به ناحق، حق خودشون بوده و بهشون نرسیده و ندادن هم لب به اعتراض باز نمیکنن. در واقع این موضوع برای من از فقر و فلاکت جاری در داستان پررنگتر بود و البته که ممکنه برداشت هر کسی با برداشت من فرق داشته باشه... عافیتگاه توی ذهن من قصهی خو گرفتن بود و تندادن به شرایط و حل شدن درون موقعیت، جوری که یادت بره این چیزی که درونش افتادی از اون چیزی که قبلن دنبالش بودی چقدر فاصله داره. نه اینکه اتفاق بدی باشه، و شاید حتا برعکس یا بهتر؛ مقاومت، گاهی تمام انرژی آدم رو ازش میگیره و تن به جریان رود سپردن شاید راه بهتری باشه برای همسو شدن با زندگی و تنْ خسته نکردن در جدال با اون. آتش؟ برخلاف چیزی که اول نشون میده، مهر و محبتی که توی شرایط صلح و صفا، که به خیال شخصیتها شرایط سختی هست، بین آدمها زبونه میکشه توی شرایط بحرانی رنگ میبازه و اونجا تازه آدما خود واقعیشونو نشون میدن. من و کچل و کیکاووس... هوم. نمیدونم از این داستان دقیقن باید چه نتیجهای میگرفتم، ولی با وجود ذهنیت بههمریختهای که ازش دارم اعتراف میکنم که نمیدونم به چه علتی، ولی از بقیه بیشتر دوسش داشتم و ارتباط بیشتری باهاش گرفتم و مخصوصن از شخصیت کچل خیلی خوشم اومد؛ هرچند که فکر میکنم مهمترین داستان این مجموعه، خودِ دندیل باشه...
از ساعدی باز هم میخونم؛ حتا با اینکه ظاهرن نمیتونم خودم رو یه جایی وسط دنیای داستانهای کوتاه، حتا به زور هم که شده، جا بدم.
نسخه pdf کتاب دندیل را از لابلای کتاب هایی که در یک مجموعه سی دی که چند سال پیش از نمایشگاه کتاب خریده بودم پیدا کردم. غلامحسین ساعدی را فقط در حد اسم چوب به دست های ورزیل و گاو در کتاب ادبیات دبیرستان میشناختم. دندیل شامل ۴ داستان کوتاه است که عنوان کتاب نیز از اسم داستان کوتاه اول که روستایی به نام دندیل است گرفته شده. داستان ها فضای ایران دهه ۴۰ و ۵۰ را روایت می کند که اغلب سرشار از فقر فرهنگی و اجتماعی و سیاسی است. دندیل داستان مردمی است که به علت وضع بد مالی خود در مشکلات دست و پا می زنند. به علاوه این فقر در کنار عدم توانایی آنها در مقابله با نیروهای حکومتی و سیاسی و نیز اجنبی ها فضا را سیاه تر می کند. فضای تاریکی که قلم توانمند ساعدی در تصویرسازی آن به غایت عالی عمل کرده است. در سه داستان دیگر نیز جو خاکستری آن زمانه روایت می شود که به علت لو نرفتن داستان از توضیح بیشتر در مورد آن اجتناب می کنم. البته به جز داستان اول٬ مابقی داستانها فقط محدود به آن زمان نیست و چه بسا در همه زمان ها و مکان ها بتوان مصداقی برای آنها یافت. باشد که با خواندن این داستانها عبرت بگیریم و آینده بهتری برای خود و سرزمینمان رقم بزنیم. پی نوشت: ۱- بعد از خواندن کتاب٬ متوجه شدم که دندیل ممنوع الچاپ است! (کتاب پر است از توضیحات و کلمات غیراخلاقی و جنسی که شاید در آن زمان جزو ادبیات رایج بوده -نمونه های این موضوع در نوشته های جلال و سیمین هم مشاهده می شود - ) ۲- با خواندن این کتاب درباره غلامحسین ساعدی به جستجو در گوگل پرداختم و به نکاتی جالبی رسیدم از جمله اینکه ساعدی پزشک بوده و بسیاری از بیماران را به رایگان در مطب خود ویزیت میکرده. به علاوه مطبش محل رفت و آمد و به اصطلاح پاتوق بسیاری از نویسندگان و اهل ادب آن زمان همچون جلال آل احمد بوده است. وی در دوران شاهنشاهی دستگیر٬ زندانی و شکنجه شده و پس از پیروزی انقلاب نیز به فرانسه مهاجرت کرده و در همانجا نیز دار فانی را وداع گفته و به خاک سپرده شده است.
İran edebiyatının şekillenmesinde çok büyük katkısı olan bir yazar: Gulam Hüseyin Sâedi. Kendisi Türk kökenli bir ailenin çocuğu olup 18 yaşına gelmeden yazdığı yazılar sebebiyle mahkum ediliyor. Tıp fakültesini kazanıyor, psikiyatriye yoğunlaşıyor, yazabilmek için Paris’e göç ediyor ve orada ölüyor. Paris’te ise Sadık Hidayet ile yanyana yatıyor. Pek sık yazarlara dair bilgiye yer vermesem de Sâedi’nin hayat hikayesinin etkilerine Dendil’de sıklıkla rastlayabiliyorsunuz.
Kitap 4 öyküden oluşuyor ve ilk öykü Dendil ise kitaba adını veriyor. 78 sayfalık kısa bir kitap bu. Her bir öykü zekice kurgulanmış, yer yer hiciv ögeleri barındırıyor. Ama benim için tam anlamıyla bir hiciv değil. Öykülerin temelinde ise haliyle İran İslam Devrimi’nin toplumsal etkilerini görüyoruz. Sâedi bu etkileri toplumun sanata, kadına, ekonomiye olan bakış açısı ve önyargıları üzerinden anlatıyor. Bence öykü kitabını da etkileyici kılan bu.
Ancak belirtmeliyim ki, öyküler değerli olmasına rağmen ikinci ve üçüncü öykülerde biraz aradığımı bulamadım. Dendil ise genel itibariyle Sâedi’nin diğer kitaplarına yönelik daha az tercih edileni. Korku ve Titreme ile Sâedi macerama devam edeceğim gibi duruyor.
Şifa Mahalli hariç diğer 3 hikaye baya iyi. Özellikle kitaba adını veren Dendil'in yazıldığı zamanın İranında genellikle ABD'ye karşı pozitif bakışa ne kadar tezat örnek oluşturduğu konusu epey ilginç. "Yangın" baya bildiğimiz Oryantal bir Kitty Genovese hikayesi, altında da ciddi bir intihara eğilim alt tonu var ki baya tüyler ürpertici bir hikaye yapıyor. Son hikaye ise düz ama keyifli bir kara komedi. Geçerli, önceden okuduğum Saedi eserinden daha çok beğendim
در یک داستان کوتاه ، استعمار کامل رو نشون میده.مانند بقیهی داستانهای ساعدی اتفاق در یک روستا میفته ولی اینباز با یک نگاه متفاوت.این داستان کوتاه آخرین باز نشر امیرکبیر نشر داد و بعد از آن هیچ وقت اجازه انتشار نیافت. این داستان باید خوانده شود
نسبت به دیگر مجموعه داستانهای ساعدی ضعیفتر بود، خطوط داستانی خوبی داشت اما اتمسفر داستان زیاد ساخته نشده بود. داستان اول (دندیل) از تمام داستانها قدرتمندتر بود و فضا و اتمسفر فوقالعاده منحصر به فردی داشت. داستانهای دیگر هم به لحاظ خط داستانی قابل توجه بودند.
This was a stretch for me: I was aware that the there were all these layers of allegory I wasn't equipped enough in Iranian history and literature to get, and as I often am with translations from Farsi, aware that English can't carry the same shades of meaning and rhythm of the original text. Having said that, the character portraits in this volume are memorable and disturbing. Sa'edi documents an Iran in transition, buffeted by a careless American dominance, new relationship mores, and a growing desperate underclass. The corruption seeps into the populace, twisting many of a caricature of humanity. I had expected a sort of socialist realist vibe, but this is far bleaker, and missing the cheerful "workers will triumph" archetypes I associate with that style. It has the bleakness of modernism but infused with a strong materialist ethos. In the first novella, Calm in the Presence of Others, the tone veers into surrealism, bringing a sense of the visceral horror into the book, listlessness and lack of direction that becomes pathological and ultimately dissociative. In the final novella, the Rubbish Heap, the corruption associated with the modern hospital corrodes every person it touches, in a cycle of exploitation that, perhaps, has no bottom. So not exactly a cheerful book (although I should point out, frequently very, very funny, especially the ultimately charming Kaykavus, Baldy and Me), but fascinating for bringing to life mid-century Iran in a way that palpable (or actually, palpitating with life).