Hür Şehrin İnsanları

by Kemal Tahir

Hür Şehrin İnsanları ölümünden sonra Kemal Tahir’in ‘sarı defterleri’ arasında bulunmuş bir romandır. Metnin sonundaki tarihten anlaşıldığına göre, ünlü romancı, bu yapıtını 1949 yılında Çorum Cezaevi’nde tamamlamış, sonradan üzerinde çalışmak üzere bir kenara koymuştur. Gerek öyküleme tekniği, gerek roman mimarisi yönünden ‘bitmiş’ izlenimini veren bu roman, sonradan Kemal Tahir diyaloğu diye adlandırılan diyalog özelliklerini de taşımakta, bu bakımdan da dikkati çekmektedir.

Yine de Kemal Tahir’in "Hür Şehrin İnsanları"nı ‘bitmiş’ bir eser saymadığı, sağlığında yayınlamayışı kadar, eserde geçen bazı olayları ve kişileri başka romanlarında, sözgelimi "Yol Ayrımı" ve "Kurt Kanunu"nda kullanmış olmasından da bellidir. Zaten, otobiyografik niteliği ağır basan bu yapıt, zaman olarak, adını andığımız iki romanın yerleştirildiği dönemi kapsamaktadır.
"Hür Şehrin İnsanları", bu perspektif içinde okunmalıdır ama, bu biçimde bırakılmış da olsa, Kemal Tahir’in bu romanında yazarın kendisine özgü anlatımı, atmosferi ve kişileri, sağlam bir öyküleme düzeni içinde sergilenmekte; eserin bütünü, kurtuluştan sonraki canlı ve hareketli bir kesiti gözler önüne sermektedir.

Genres: Turkish, Turkish Literature

733 pages, Paperback

First published January 1, 2009

About the author

15 Nisan 1910’da İstanbul’da doğdu. 21 Nisan 1973’te İstanbul’da yaşamını yitirdi. Asıl ismi Kemal Tahir Demir. Deniz yüzbaşı olan babası, Sultan II. Abdulhamid’in yaverlerinden. Babasının görevleri nedeniyle ilk eğitimini Türkiye’nin çeşitli yerlerinde tamamladı. 1923’te İstanbul Kasımpaşa’daki Cezayirli Hasan Paşa Rüştiyesi’nde mezun oldu. Galatasaray Lisesi’nde 10’uncu sınıftayken öğrenimini yarıda bıraktı. Avukat katipliği, Zonguldak Kömür İşletmeleri’nde ambar memurluğu yaptı. İstanbul’da Vakit, Haber, Son Posta gazetelerinde düzeltmenlik, röportaj yazarlığı, çevirmenlik yaptı. Yedigün, Karikatür dergilerinde sayfa sekreteri oldu. Karagöz gazetesinde başyazarlık, Tan gazetesinde yazı işleri müdürlüğü yaptı. 1938’de Nâzım Hikmet’le beraber Donanma Komutanlığı Askeri Mahkemesi’nde “askeri isyana teşvik” suçlamasıyla yargılandı. 15 yıl hapse mahkum oldu. Çankırı, Çorum, Kırşehir, Malatya ve Nevşehir cezaevlerinde yattı. 12 yıl sonra 1950’de genel afla özgürlüğüne kavuştu.

İstanbul’a döndükten sonra bir süre İzmir Ticaret gazetesinin İstanbul temsilciliğini görevinde bulundu. “Körduman”, “Bedri Eser”, “Samim Aşkın”, “F. M. İkinci”, “Nurettin Demir”, “Ali Gıcırlı” gibi takma isimlerle gazetelere tefrika aşk ve macera romanları, senaryolar yazdı. Fransızca çeviriler yaptı. 6-7 Eylül olayları sırasında tekrar gözaltına alındı. Harbiye Cezaevi’nde 6 ay yattı. Çıktıktan sonra 14 ay kadar Aziz Nesin‘le birlikte kurdukları Düşün Yayınevi’ni yönetti. Edebiyata şiirle başladı. İlk şiirleri 1931’de “İçtihad” dergisinde yayınlandı. Yeni Kültür, arkadaşlarıya birlikte kurdukları “Geçit”, Var, Ses dergilerinde şiirleri çıktı. İlk önemli eseri olan 4 bölümlük “Göl İnsanları” uzun öyküsü Tan gazetesinde tefrika olarak yayınlandı, 1955’te basıldı. Yine 1955’te basılan “Sağırdere” romanıyla adını duyurdu. İstanbul’u bir çerçeve gibi alıp Türklerin Osmanlılıktan Cumhuriyet’e geçişini incelediği “şehir romanları” dizisinin ilk kitabı “Esir Şehrin İnsanları” 1956’da yayınlandı. Bu kitapta Mütareke dönemi İstanbul’unu anlattı. Dizinin diğer kitabı olan “Esir Şehrin Mahpusu” 1961’de, “Hür Şehrin İnsanları” 1976’da basıldı.

Kemal Tahirİlk kitaplarında daha çok köy ve köylü sorunlarına eğildi. Daha sonra Türk tarihinin ve özellikle yakın tarihin olaylarını ele aldı. “Devlet Ana“da, kuruluş sürecindeki Osmanlı toplumu ve yönetim sistemini, “Kurt Kanunu”da Atatürk’e karşı düzenlenmek istenen İzmir suikastini, “Rahmet Yolları Kesti” ve “Yedi Çınar Yaylası”nda ağalık kurumu ve eşkıyalık olgusunu inceledi. “Yorgun Savaşçı”da Anadolu’daki başsız, öndersiz ulusal güçlerin birleşip Ulusal Kurtuluş Savaşı’na başlamasına kadar geçen dönemi anlattı. “Bozkırdaki Çekirdek”te de köy enstitüleri üzerinde durdu. Kemal Tahir’in düşüncelerindeki çıkış noktası Marksist görüş ile Türkiye gerçeği arasındaki bağlantı sorunuydu. Siyasi eylemlere de katılmış bir yazar olarak, Türkiye’de kendi algıladığı siyasal, sosyal, kültürel yapı ile Marksist görüşün sunduğu çözüm arasında bir çelişki görüyordu. Türk toplum yaşamına uymadığına inandığı Batılılaşmaya ilişkin yargısı da bu Marksist çözümü yetersiz bulmasına bağlıydı. Çünkü Marksizim, “Türkiye’de 2’nci Meşrutiyet ve Cumhuriyet dönemlerinin siyasal ve kültürel uygulamalarını bir ticaret burjuvazisi devriminin sonucu” olarak değerlendiriyordu. Kemal Tahir ise böyle bir sınıfın varlığından kuşkuluydu. Böylece hem Marksist görüşün, hem de Batılılaşmanın ürünü olan Cumhuriyet dönemi resmi tarih görüşünün aşılması düşüncelerini belirleyen temel nokta oldu.

“Devlet Ana”da Osmanlı toplumunun kölecilik ve feodalizmden çok farklı ve insancıl bir temel üzerine kurulduğunu anlatmayı amaçladı. Diğer romanlarında da “Türk insanı ve Türkiye özeli” olgusunu ortaya çıkarmaya çalıştı. Toplumsal gerçekçi çizgide sürdürdüğü yazarlık yaşamında eserlerinde yalın bir dil kullandı. Diyaloglarla zengileştirdi, karizmatik karakterler yarattı. En üretken romancılarımızdan biri oldu.

Reviews

[Elçin Arabacı · Rating 4 out of 5]

Roman güzel. 1930larda İstanbul'u şehrin alt ve orta sınıflarının hayatı bizden kat be kat güzel yaşadıklarını , refah seviyelerinin bugünün beyaz yakalısından iyi olduğunu görmek hüzünlendirici.

Romanın kahramanı Murat tam bir alçak. Öyle güzel ana babadan böyle çocuk nasıl olmuş hayret. Murat'ın Kemal Tahir'in gençliği olması da üzüntü verici ama Kemal Tahir romanları cinselliğini bilenler açısından şaşırtıcı değil.

Ve hayır, elbette ki bütün kadınların 20 yaşlarının başındaki Kemal Tahir'le yatmak için ölüp bitmeleri dev yalan. Romanı 39 yaşında Çorum cezaevinde yazmış, bu adamın mahpushane fantazileri hakikaten baygınlık verici, ama erken Cumhuriyet dönemi tarihi de "roman" olmasına rağmen Kemal Tahir'den başka pek az kaynakta bu kadar iyi tahlil edilebilir. O bakımdan çok cesur ve öğretici.

[Alphan Lodi · Rating 5 out of 5]

İstiklâl Savaşı kazanılmış, genç cumhuriyetin çağdaşlaşma çabası başlamıştır. Kemal Tahir’in vefatından sonra taslakları arasında bulunmuş olan bu kitap 1949 yılında Çorum Cezaevi’nde tamamlanmış ama ölümünden 4 yıl sonra 1976 da basılmıştır. Eski şehir üçlemesini henüz tamamlamamış olsam da bu eser de bir devam niteliği taşıyor. Yol Ayırımını da okuduğumda tamamlanacak sanki. Kitapta canlı ve hareketli bir İstanbul anlatılıyor. Harika bir atmosfer, muhteşem diyaloglar...

[Burak Kor · Rating 5 out of 5]

Bu adam kendisini hiç sevmiyormuş. Yazdıklarına kronolojik olarak da gelişim süreci için de bakmak gerek tabi, ama kendisini sevmiyor. Yaşamayı seviyor, insanları seviyor, arkadaşlarını seviyor. Seviyor diyorum, irdelemeye gerek yok, öyle görüyorum. Bir serüven gibi okudum kitaplarının bir kısmını, tarihsel akışı takip etmeye çalıştım. Başladığı yerden buraya gelene kadar, kendine de bağladığını düşünüyorum. Bu kitabı öncekilerden biraz farklı bir yerde konumlanışı dolayısıyla yayınlandığını düşünüyorum, yol ayrımı kitabını bunu yazarken düşünmüş olmalı. İki tane hikaye ortak, yol ayrımı ismine referans var içinde ve dönem olarak da bundakinin öncesi, sonrası var. Ama ilginç buluyorum. Kadınlara bakışının küçük düşürücü olduğunu, diğer kitaplarındaki Fatma karakteri kağıda döken insan bu mı acaba diye sorgularken...Bam diye tutuyor bir yerinden, sonra sabaha kadar şaşır!

Neyse birazcık vermeye çalıştığı Türkiye'nin kuruluş dönemi sancılarını hissettim, çok ağır ve okuması zorlayıcı şeylere değiniyor. Sonra alıyor, yine aynı sancılardan muzdarip Nazım Hikmet'i, kendiyle aynı düşünmediği için gömüyor, sonra tutup kaldırıyor.

Bu zor ve yoğun bir tecrübeydi ama iyi ki tanışmışız Kemal Tahir

[Caterina · Rating 3 out of 5]

Eseri yıllar önce iki kitap halindeki edisyondan okumuşum. Bu defa storytelde dinledim.

Yıllar önce okuduğumda yazdıklarımın hala arkasındayım. Sadece ikinci kitap için yazdıklarıma "evet, o dönem böyle düşünen insanlar vardı" diyebiliyorum. Hala varlar... Bu fikirlerimi yapay zeka ile tartıştığımda anakronizme düşüp düşmediğimi sordum. Ai, anakronizme düşmediğimi düşünüyor. Gazi üzerinden söylenenler bugün de tüylerimi diken diken etmeye devam ediyor.

Hür Şehrin İnsanları 1
Hür Şehrin İnsanları 2


Kemal Tahir romanlarıyla ilgili olarak güzel tespitler içeren bu yazı da ek kaynak olarak şurada dursun.

[Can · Rating 4 out of 5]

Bana kalırsa, romanın en vurucu kısmı fakir-i pürtaksir babı. Namusuyla yaşamaya çalışan bir gencin, hayatta kalabilmek için namussuzlarla iş tutması ve namussuzlara muhtaç olması onu ister istemez namussuz hale getiriyor.
Yazıldığı Çorum cezaevindeki 1949 şartlarını da hesaba katarsak cinsellik ögeleri de normal olarak anlaşılabilir. Batak bölümü hemen hemen Yol Ayrımı’na aktarılmış. Erken cumhuriyet tarihine dair eleştiriler notlarında çıkarımını yaptığı fikirlerin pratik birer sunumu ve çok yerinde ve maalesef hemen hepsi hala birer tabu.
Üstadı okumak her zaman hoş lezzet bırakıyor.

[Merve Nur · Rating 3 out of 5]

Güçlü başlasa da son bölümlerde kemal tahirin son düzenlemelerini yapamadığı bir kitap olduğu ortaya çıkıyor. Yol ayrımı ile benzer olayları ve savları tekrara düşüyor. Ancak yine de klasik bir kemal tahir eseri

[Efe · Rating 4 out of 5]

çorum mahpusunun kadınsızlığıyla yazılmış gibi duran; kurt kanunu, yorgun savaşçı ve yol ayrımı’nın demosu niteliğinde bir kitap.