Τα αποσυρθέντα βιβλία: Έθνος και σχολική ιστορία στην Ελλάδα, 1858-2008

by Χάρης Αθανασιάδης

Μια συναρπαστική μελέτη των σχέσεων ανάμεσα στην ακαδημαϊκή και τη δημόσια ιστορία.

Για ποιους λόγους και υπό ποιες συνθήκες ένα σχολικό εγχειρίδιο γίνεται αντικείμενο δημόσιας διαμάχης; Και γιατί κάθε φορά που ξεσπά μια τέτοια διαμάχη καταλήγει σε απόσυρση του επίμαχου εγχειριδίου;

Με αφετηρία την ιδεολογική και πολιτική αντιπαράθεση για το βιβλίο Ιστορίας της ΣΤ΄ Δημοτικού (2006-2008), τούτη η μελέτη ανατέμνει τέσσερις συμβολικούς πολέμους για ισάριθμα "αιρετικά" εγχειρίδια. Η αφήγηση ξετυλίγεται ανάστροφα, από το παρόν στο παρελθόν, αποτυπώνοντας την πορεία που ακολούθησε η ιστορική έρευνα. Κάθε διαμάχη και ένα βήμα, κάθε βήμα και ένα κεφάλαιο, ωσότου από την Ελλάδα της παγκοσμιοποίησης επιστρέψουμε στις αρχές του 20ού αιώνα στην Ελλάδα του μαχητικού εθνικισμού. Σε όλες τις περιπτώσεις, το κεντρικό διακύβευμα ήταν ο εθνοποιητικός ρόλος της σχολικής μας Ιστορίας - το περιεχόμενο, εντέλει, της εθνικής μας ταυτότητας. Σε όλες τις περιπτώσεις, τα "αιρετικά" (και τελικώς αποσυρθέντα) βιβλία απέκλιναν ουσιωδώς από τον ιστορικό κανόνα όπως αυτός είχε διαμορφωθεί και εμπεδωθεί στα τέλη του 19ου αιώνα. Ξεχώρισαν και προκάλεσαν διότι ήταν κάτι περισσότερο ή κάτι διαφορετικό από ένα άσμα ηρωϊκό και πένθιμο για το αρχέγονο, ανάδελφο ελληνικό έθνος.

Η μελέτη ολοκληρώνεται με μια αντίστιξη: αναλύεται το δημοφιλέστερο και μακροβιότερο αναγνωστικό του 19ου αιώνα ως ιστορικό αφήγημα που αποκλίνει σημαντικά από τον κανόνα, ακριβώς επειδή γράφτηκε και διδάχτηκε πριν αυτός κατισχύσει ολοκληρωτικά. Καταδεικνύεται έτσι πως η σχολική μας Ιστορία έχει κι αυτή την ιστορία της.

Genres: History

296 pages, Paperback

First published October 23, 2015

About the author

Ο Χάρης Αθανασιάδης είναι εκλεγμένος Αναπληρωτής Καθηγητής Ιστορίας Εκπαίδευσης στο Τμήμα Φιλοσοφίας, Παιδαγωγικής και Ψυχολογίας Πανεπιστημίου Ιωαννίνων. Με τις μελέτες του επιχειρεί να διερευνήσει δύο κυρίως πτυχές του ελληνικού εκπαιδευτικού παρελθόντος: Σε πρώτο επίπεδο την επίδραση των εκπαιδευτικών συνδικάτων στη διαμόρφωση της κρατικής εκπαιδευτικής πολιτικής και εν συνεχεία τις κοινωνικές διαμάχες που αναπτύσσονται γύρω από τη σχέση έθνους και σχολείου.

Reviews

[Costas... · Rating 4 out of 5]

Στα Αποσυρθέντα βιβλία , ο Χάρης Αθανασιάδης επιχειρεί να δώσει μερικές συγκροτημένες απαντήσεις στο ερώτημα για ποιο λόγο διεξάγονται με τόσο μεγάλη συχνότητα στον ελληνικό δημόσιο λόγο, διαμάχες για το ιστορικό παρελθόν και δη για το παρελθόν μας όπως αυτό αποτυπώνεται στα σχολικά εγχειρίδια ιστορίας. Για να το επιτύχει αυτό, κάνει εξαρχής έναν διαχωρισμό της γενικής έννοιας «ιστορία» σε τρεις διαφορετικούς όρους. Τρεις διαφορετικές λέξεις με σαφείς διαφορές στο ποιοτικό τους περιεχόμενο: Ακαδημαϊκή, σχολική και δημόσια ιστορία. Ακαδημαϊκή ιστορία είναι αυτή η συστηματική διαδικασία που λαμβάνει χώρα στα πανεπιστήμια, η έρευνα πεδίου και αρχείων καθώς και η διδασκαλία στα αμφιθέατρα. Η δημόσια ιστορία από την άλλη πλευρά είναι οι πεποιθήσεις στον ευρύτερο δημόσιο χώρο περί του εθνικού και κοινωνικού μας παρελθόντος. Η σχολική ιστορία, συνήθως, κινείται ανάμεσα σ' αυτά τα δύο.

Ο συγγραφέας ενός βιβλίου σχολικής ιστορίας (μας λέει ο Αθανασιάδης), γνωρίζει τη συζήτηση και τις ζυμώσεις που διεξάγονται στην ακαδημαϊκή κοινότητα, αλλά επιλέγει συνειδητά την αυτολογοκρισία σε ότι θεωρεί ότι δεν θα γίνει ευνοϊκά αποδεκτό στον δημόσιο χώρο. Καταρχάς ένα βήμα πριν, λογοκρίνεται από το ίδιο το κράτος με θεσμικό τρόπο, από το γεγονός πως του δίνονται πολύ συγκεκριμένα πλαίσια μέσα στα οποία υποχρεούται να γράψει (προληπτική λογοκρισία). Αν τελικά επιμείνει να γράψει κάτι που θεωρεί ορθό αλλά δεν είναι αποδεκτό στην ευρύτερη κοινωνία, τότε έρχεται η κατασταλτική λογοκρισία με τη μορφή της απόσυρσης του συγγράμματος. Αυτά λοιπόν είναι τα αποσυρθέντα βιβλία. Τα αιρετικά βιβλία, αυτά που απέκλιναν με τον ένα ή άλλο τρόπο από τον κανόνα (στην περίπτωσή μας από την καθιερωμένη αφήγηση της τρισχιλιετούς συνέχειας μέσω του του σχήματος ελληνική αρχαιότητα - Βυζάντιο - νεωτερικός ελληνισμός, του συνθετικού δίπολου ελληνισμού-χριστιανισμού, της εθνικοφροσύνης και του υπερτονισμού των στιγμών δόξας ή των τραυμάτων του έθνους), και εντέλει υπό συνθήκες δημόσιας διαμάχης αποσύρθηκαν.

[Σταμάτης Καρασαββίδης · Rating 3 out of 5]

Μια αρκετά ενδιαφέρουσα ανάλυση και εξιστόρηση μερικών σχολικών βιβλίων/αναγνωστικών τα οποία προκάλεσαν αντιδράσεις και διαμάχες με αρκετά ενδιαφέρον οπτική απ' όλες τις πλευρές. Κατά κύριο λόγο το ενδιαφέρον μου ήταν στο πως πλάστηκε εξελίχθηκε μέσω του σχολείου η δήθεν "ελληνικότητα" της Μακεδονίας και της Ρώμης πρώτα ως διαχωρισμό της Ρώμης με την Ρώμη την οποία υπό το κλασσικό νεογραικικό μοντέλο ονομάστηκε "βυζάντιο" ή μάλιστα και "ελληνική αυτοκρατορία", ένα όνομα το οποίο αποτελούσε ύβρη για τον λαό μας για αιώνες στις διαμάχες μας με τους δυτικούς βάρβαρους. Αρκετά ενδιαφέρουσα και χρήσιμη εξιστόρηση των ιδεολογικών και ταυτοτικών τάσεων του ελλαδικού κράτους στην αναζήτηση του για μια ταυτότητα μέσα στην γενική κρίση ταυτότητας που είχε και συνεχίζει να έχει, ώστε να προσπαθεί να καρπωθεί και να 'κλέψει' ιστορίες άλλων "λαών" όπως του Μακεδονικού και του Ρωμαϊκού ώστε να τιθασεύσει την εθνική ανασφάλεια του και να προστατέψει την ύπαρξη του ως 'legitimate' κρατική υπόσταση.

Για τα σχόλια, τον τρόπο ανάλυσης και τον τόνο του συγγραφέα αφαίρεσα κυρίως 2 αστέρια καθώς βρήκα τον τρόπο γραφής αρκετά πιο μαρκοσκελή απ' όσο πιστεύω χρειάζονταν, όπως και επίσης για αρκετές "αριστερίστικες" εμμονές "κατάρευσης μύθων" όπως στο θέμα του κρυφού σχολείου ή την ημέρα εκκίνησης της επανάστασης του 21', θέματα τα οποία είτε δεν έχουν καμιά ουσία είτε είναι πιο περίπλοκα από προτάσεις κατάφασης ή άρνησης όπως πχ το κρυφό σχολείο.

3.5/5

[Georgia Sarikoudi · Rating 5 out of 5]

εξαιρετική μελέτη που μας δείχνει τα κίνητρα απόσυρσης σχολικών βιβλίων Ιστορίας, που συνήθως είναι πολιτικά/ιδεολογικά και στοχεύουν στη διαμόρφωση της συλλογικής ταυτότητας. Εξετάζει τέσσερα "αιρετικά" βιβλία και ένα εγχειρίδιο που αν και αποκλίνει από τους κανόνες αποτελεί το μακροβιότερο σχολικό αναγνωστικό. Διαβάζοντας την κάθε περίπτωση έχουμε την ευκαιρία να κάνουμε ένα ταξίδι στο χρόνο και να μάθουμε ιστορίες και γεγονότα (πολιτικά, κοινωνικά) που καταδεικνύουν πως προσεγγίζεται η Ιστορία και το μάθημα της Ιστορίας σε κάθε εποχή και συγκυρία.

[Akaitsoti · Rating 5 out of 5]

Εξαιρετικό. Επιστημονική μελέτη όχι μόνο για ακαδημαϊκούς.

[Georgina Koutrouditsou · Rating 5 out of 5]

Μια τρομερά επίκαιρη μελέτη με αφορμή τη συζήτηση γύρω από τα σχολικά εγχειρίδια Ιστορίας στην Εκπαίδευση.

Ένα βιβλίο που δεν απευθύνεται μόνο σε αναγνώστες των Ιστορικών Σπουδών και της Εκπαίδευσης γενικότερα,αλλά σε όλους που οφείλουν να γνωρίζουν για την αναγκαιότητα της Ιστορίας στη ζωή μας..σε κάθε ηλικία.
Η σωστή γνώση(και ποια άραγε είναι αυτή)της Ιστορίας,τα μηνύματά της,η διαχρονικότητα των ιδεών της και άλλα πολλά καθορίζουν τη διαμόρφωσή της προσώπικότητας μας.

Ποια είναι τελικά τα οφέλη του Διαλόγου;Υπάρχουν νικητές και ηττημένοι;

Μια πάρα πολύ ενδιαφέρουσα μελέτη που μας αφορά όλους,εξαιρετικά δομημένη&παρουσιασμένη.