ศึกษารัฐไทย ย้อนสภาวะไทยศึกษา

by Benedict Anderson

ในแวดวงไทยศึกษาคงไม่มีใครปฏิเสธความสำคัญของเบเนดิกท์ แอนเดอร์สัน (Benedict Anderson) ในฐานะ “ยักษ์” ที่ต้องข้ามให้พ้น ไม่ว่าจะเห็นด้วยกับแนวคิดของเขาหรือไม่ก็ตาม อย่างไรก็ตาม ไทยศึกษาหาได้เป็นความสนใจแรกเริ่มของเบน ทั้งนี้เพราะความสนใจเริ่มต้นของเบนคือเรื่องอินโดนีเซีย ดังวิทยานิพนธ์ปริญญาเอกของเขาเรื่อง “The Pemuda Revolution : Indonesian Politics 1945-1946” (1967) รวมทั้งผลงานอื่นๆ อีกเป็นจำนวนมากเกี่ยวกับอินโดนีเซีย แต่เพราะเผด็จการซูฮาร์โตซึ่งขึ้นมาครองอำนาจตั้งแต่ปี 1968 ทนข้อวิจารณ์ของเบนไม่ได้ อีกทั้งไม่มีอำนาจจับกุมคุมขัง เช่นที่ได้ทำกับปัญญาชนท้องถิ่นอินโดนีเซีย เบนจึงเพียงถูกห้ามเข้าประเทศอินโดนีเซียนับตั้งแต่ปี 1972 (ก่อนที่จะได้รับอนุญาตให้กลับเข้าอินโดนีเซียได้อีกครั้งในปี 1999 หนึ่งปีหลังจากเผด็จการซูฮาร์โตล้มลง)

ความสนใจเรื่องไทยศึกษาของเบนหลังจากถูกห้ามเข้าอินโดนีเซีย น่าจะเกิดขึ้นเพราะความใกล้ชิดกับปัญญาชนไทยรุ่น 1960 ที่เดินทางไปศึกษาต่อยังสหรัฐอเมริกา โดยเฉพาะมหาวิทยาลัยคอร์แนลที่เบนสอนอยู่ ภูมิรู้เกี่ยวกับเมืองไทยของเขา นอกจากค้นคว้าเองแล้ว ยังได้จากการพูดคุยแลกเปลี่ยนกับนักศึกษารุ่นนั้น เช่น ชาญวิทย์ เกษตรศิริ และทักษ์ เฉลิมเตียรณ นอกจากนี้ ดอกผลจากการลุกฮือขึ้นของนักศึกษาประชาชนเพื่อโค่นล้มระบอบเผด็จการทหารในเหตุการณ์ 14 ตุลาคม 1973 ก็เป็นแรงผลักดันให้เบนตัดสินใจเรียนภาษาไทยและเดินทางมาพำนักที่ประเทศไทยในปี 1974 ในช่วงเวลานั้นเอง สถานการณ์ทางการเมืองเริ่มตึงเครียดขึ้นเรื่อยๆ ประสบการณ์ที่ได้รับจากอินโดนีเซียทำให้เบนส่งสัญญาณเตือนบรรดาลูกศิษย์และคนใกล้ชิดว่าเหตุร้ายกำลังจะย่างกรายเข้ามาในไม่ช้า

แม้เบนจะไม่ได้อยู่ในประเทศไทยเมื่อเกิดเหตุการณ์สังหารหมู่ 6 ตุลาคม 2519 แต่ความโหดร้ายของอาชญากรรมรัฐที่เกิดขึ้น เป็นแรงผลักดันให้เขาเป็นหัวเรี่ยวหัวแรงหลักในการเขียนจดหมายเปิดผนึกประท้วงการรัฐประหารเลือด เบนหวังว่าจะมีนักวิชาการด้านไทยศึกษาในสหรัฐอเมริการ่วมลงนามด้วย ทว่าผิดคาด นักวิชาการเหล่านั้นไม่ร่วมลงนามด้วยแม้แต่คนเดียว มีเพียงจอร์จ เคฮิน (George Kahin) จากมหาวิทยาลัยคอร์แนล และเจมส์ สก็อต (James C. Scott) จากมหาวิทยาลัยเยล เพียงสองคนเท่านั้นที่ลงนามร่วมกับเบน โดยจดหมายเปิดผนึกฉบับนี้ได้ตีพิมพ์ในหนังสือพิมพ์ The New York Times ความสะเทือนใจจากเหตุการณ์ 6 ตุลาคม 2519 ผนวกกับความผิดหวังต่อนักวิชาการไทยศึกษาในสหรัฐอเมริกา กระตุ้นให้เบนเขียนบทความ 2 ชิ้น ซึ่งสำคัญมากสำหรับปริมณฑลไทยศึกษา คือ “Withdrawal Symptoms: Social and Cultural Aspects of the October 6 Coup” (1977) และ “Studies of the Thai State: The State of Thai Studies” (1979) ซึ่งเป็นบทที่ 2 และ 1 ของหนังสือ ศึกษารัฐไทย ย้อนสภาวะไทยศึกษา เล่มนี้

อีก 7 บทที่เหลือ เป็นบทความ 4 ชิ้น และปาฐกถาอีก 3 ชิ้น ทุกชิ้นเกี่ยวข้องกับการเมืองไทยสมัยใหม่ในด้านใดด้านหนึ่ง เป็นเรื่องยากที่จะสรุปว่าหนังสือเล่มนี้พูดถึงประเด็นอะไรบ้าง เนื่องจากเบนอภิปรายถึงเรื่องต่างๆ อย่างกว้างขวาง คงบอกได้แต่เพียงว่าจุดเด่นของงานทั้งหมดเมื่อประกอบเข้าด้วยกัน คือแนวทางการวิเคราะห์การเมืองไทยของเบนผ่านวิธีเปรียบเทียบสองมิติ ได้แก่ มิติร่วมพื้นที่-ข้ามเวลา และมิติร่วมเวลา-ข้ามพื้นที่ อันเป็นความถนัดของเบนเสมอมา ดังหนังสือเล่มหนึ่งของเขาที่ตั้งชื่อว่า The Spectre of Comparisons (1998) ซึ่ง 4 บทความในหนังสือเล่มนี้ก็นำมาจากหนังสือเล่มดังกล่าว

ราวกับเบนในฐานะพ่อมดหมอผีกำลังบอกว่า ถ้าอยากเห็นโฉมหน้าแท้จริงของ “ปีศาจ” ก็ลองมองผ่านกล้องมิติพิศวงนี้ดูสิ ว่าแล้วเบนก็พลิกแกนสมมติฐานเรื่องรัฐไทย ซึ่งทำให้เราต้องขยี้ตาแล้วมองบทบาทของราชวงศ์จักรีเสียใหม่ ลองนึกดูว่าเมื่อตอนที่เบนชี้ว่า สยามโชคร้ายที่ตกเป็นอาณานิคมทางอ้อม ราชวงศ์จักรีสร้างความทันสมัยในลักษณะที่คล้ายกับรัฐบาลของระบอบอาณานิคม และการเปลี่ยนผ่านที่ไม่สมบูรณ์จากสมบูรณาญาสิทธิ์ไปสู่รัฐประชาชาติก่อให้เกิดปัญหานานัปการ ปีนั้นคือปี 1979 หรือ 36 ปีที่แล้ว ! กระทั่งปัจจุบัน คนจำนวนมากก็ยังมองไม่เห็นปีศาจตนนี้

(บางส่วนจากคำนำสำนักพิมพ์)

Genres: Politics, Nonfiction

Unknown Binding

Published October 1, 2015

About the author

Benedict Richard O'Gorman Anderson was Aaron L. Binenkorb Professor Emeritus of International Studies, Government & Asian Studies at Cornell University, and is best known for his celebrated book Imagined Communities: Reflections on the Origin and Spread of Nationalism, first published in 1983. Anderson was born in Kunming, China, to James O'Gorman Anderson and Veronica Beatrice Bigham, and in 1941 the family moved to California. In 1957, Anderson received a Bachelor of Arts in Classics from Cambridge University, and he later earned a Ph.D. from Cornell's Department of Government, where he studied modern Indonesia under the guidance of George Kahin. He is the brother of historian Perry Anderson.

Reviews

[Pipat Tanmontong · Rating 5 out of 5]

หากจะให้อธิบาย ถึงลักษณะทางสังคมของไทย ไม่ว่าจะเป็น รูปแบบการปกครอง บทบาทและหน้าที่ของสถาบันทางสังคมหลักๆของประเทศ ลักษณะด้านประชากรศาสตร์ของรัฐไทย แล้วเพื่อนๆจะอธิบายออกมาว่าอย่างไร?

หลายคนอาจอธิบายว่า ประเทศไทยคือรัฐของชนชาติไทย มีรูปแบบการปกครองแบบประชาธิปไตยอันมีพระมหากษัตริย์ทรงเป็นพระประมุขเป็นต้น สถาบันกษัตริย์ของไทยอยู่เหนือการเมือง และเราสืบทอดความเป็นไทยมาตั้งแต่สมัยสุโขทัย คนไทยใจดี เมืองไทยเป็นเมืองพุทธแต่เราให้อิสระผู้คนในการเลือกนับถือศาสนา บลา บลา ก้อว่ากันไป แต่หลักๆ คงไม่พ้นไปจากนี้เท่าไหร่

ในหนังสือ ศึกษารัฐไทย ย้อนสภาวะไทยศึกษา Benedict Anderson ได้บอกเราว่า นั่นเป็นการมองสยาม ในแบบที่ผู้ปกครองของรัฐตีกรอบไว้ให้ต่างหาก ครูเบ็นพาเราย้อนรอยประวัติศาสตร์ไปศึกษาความเป็นมาของการก่อร่างสร้างชาติไทยสมัยใหม่ ด้วยมุมมองแบบสากล ผ่านการเปรียบเทียบดูอีกสักที ทั้งเปรียบเทียบ ณ ห้วงเวลาเดียวกันใน 2 อาณาบริเวณ และ เปรียบเทียบในขอบข่ายพื้นที่เดียวกันแต่ต่างเวลา เพื่อให้เราได้มองสยามในแบบที่มันเป็นโดยไม่ต้องมองผ่านเลนส์ที่กรองสิ่งต่างๆที่ผู้ปกครองของรัฐอยากให้เราเห็นออกไป

หนังสือเล่มนี้ ทางสำนักพิมพ์ฟ้าเดียวกันได้ รวบรวมบทความและปาฐกถา ของ ครูเบ็น แล้วนำมาเรียบเรียงเป็นรูปเล่ม ก้าวข้ามผ่านกำแพงภาษา มาให้เราได้อ่านกัน

เป็นหนังสือที่เนื้อหาหนักแน่น จริงจัง แต่เปี่ยมล้นด้วยเมตตาจิตของผู้ถ่ายทอด ไม่มีศัพท์แสงเฉพาะทางของสาขาวิชาที่กีดกันเพื่อนๆในการเข้าถึง เป็นหนังสือที่ทรงอิทธิพลทางความคิด ที่เราอยากให้ทุกคนได้อ่าน เผื่อว่าการพารัฐสยามขอเราก้าวออกจากห้วงวิกฤติจะมีความเป็นไปได้มากกว่าเดิม