Bureaucratie is een inktvis

by René ten Bos

In Bureaucratie is een inktvis biedt René ten Bos, auteur van onder meer Water, een oorspronkelijk perspectief op het verschijnsel bureaucratie. Deze beschouwing is bedoeld voor wie dagelijks bezig is met organisaties - wij allemaal dus. Volgens Ten Bos is de bureaucratie een filosofisch object bij uitstek: 'alles [wordt] plakkerig en kleverig en daardoor is er geen ontkomen aan'. Hij betoogt dat we meer zouden moeten nadenken over de aard van de bureaucratie. En precies dit is moeilijk: net als een inktvis ontglipt de bureaucratie aan iedereen die er grip op wil krijgen. Zij heeft zogezegd de aard van een 'hyperobject', iets wat zo alomvattend is dat we nooit het totaalbeeld ervan op ons netvlies kunnen krijgen. In Bureaucratie is een inktvis toont filosoof René ten Bos zich opnieuw een eclectisch denker. René ten Bos (1959) is hoogleraar filosofie aan de Radboud Universiteit Nijmegen en de Universiteit van St Andrews in Schotland. Van zijn hand verschenen eerder bij Uitgeverij Boom onder meer: Het geniale dier (2008), Stilte, geste, stem (2011) en Water (2014).

192 pages, Paperback

First published January 1, 2015

About the author

René ten Bos (1959) is filosoof en organisatiedeskundige. Hij is als hoogleraar verbonden aan de Radboud Universiteit. Hij is voornamelijk geïnteresseerd in kritische management theorieën en heeft gepubliceerd over verschillende onderwerpen, zoals organisatie ethiek, strategisch management en genderstudies. In de afgelopen jaren heeft René ten Bos lezingen en cursussen gegeven voor verschillende organisaties en bedrijven, waaronder Corus, Philips, AKZO, Stork, Vodafone, Rabobank, Ministerie van Justitie, verschillende ziekenhuizen, scholen, politieorganisaties. Van 1999 tot 2003 was hij redactielid van M&O (bekendste Nederlandstalige wetenschappelijk managementtijdschrift). Ook is hij redactielid geweest van het tijdschift Filosofie in Bedrijf. Ten Bos is een bekende spreker voor zowel academisch als management publiek.

Reviews

[Tom Klinge · Rating 3 out of 5]

Rene ten Bos schrijft erg grappig en in duidelijke taal. Vooral de stukken waarin hij tot de (verder niet echt beargumenteerde) conclusie komt dat we bedrijfskunde maar af zouden moeten schaffen vond ik leuk. Verder is het boek wel een beetje weinig concreet.

[Hendrik Dejonckheere · Rating 4 out of 5]

Dit boek verdiend meer aandacht dan het volgens mij heeft gekregen ondanks het winnen van de Socrates beker in 2016. Het onderwerp "Bureaucratie" is iets waarover iedereen een mening heeft maar slechts weinigen beseffen hoe het ieder facet van ons zijn doordrenkt. Ten Bos speelt in dit boek met de dimensies waarmee het fenomeen zich laat om- of beschrijven. Hij voorziet het begrip van taal waarmee we de contouren en de impact ervan kunnen waarnemen.
In het boek loopt een warrige lijn tussen het fenomeen "Bureaucratie" en de uitvoerders van dat fenomeen de "inktschijters" zij die beheersing mogelijk maken door vast te leggen en te communiceren wat past in het kader van de "oikonomia" in wiens naam ze dat doen.
Het boek schetst vrij goed hoe het komt dat ambtenaren andere arbeidsvoorwaarden hebben qua continuïteit dan anderen in de maatschappij. Dat daarin terug gevallen wordt op de kerkelijke historie ligt voor de hand omdat tot Napoleon de meeste vastlegging vaak tot en met belastinginning gebeurde door kerkelijke functionarissen.
Voor mij resteren er wel een aantal vragen na het lezen van het boek. Als hyperobject omgeeft de bureaucratie ons als legacy, alles wat in het verleden is vastgelegd, maar stuurt ook de toekomst waarin vastlegging uit het verleden anticipeert op wat van ons verwacht wordt in de toekomst. Dat gebeurt steeds meer zonder tussenkomst van "inktschijters" maar op basis van algoritmen en zelflerende systemen die functioneren in de cloud. Het gebrek aan "innerlijk" wordt daarmee steeds verder geïnformatiseerd vaak op een manier waarvan de grondslagen amper terug te vinden zijn. Ten bos besteed aan dit fenomeen vrij weinig aandacht terwijl hij ruim stil staat bij het Taylorisme. Dat laatste krijgt m.i. te veel aandacht omdat de machinebureaucratie in echte professionele omgevingen, dus niet onderwijs of zorg maar IT-development en Creatieve ontwikkeling steeds minder relevant wordt. Zelfsturing en de daarmee gepaard gaande reciproce "inktschijterij" zijn hiervan het gevolg maar het is zeer de vraag of dat leidt tot "middelmatigheid" . Uiteraard heeft Ten bos gelijk dat er te veel meetbaar wordt gemaakt op een wijze die niet bijdraagt aan het inzichtelijk maken van de prestaties omtrent het onderwerp zelf maar alleen dient ter afdekking van de verantwoordelijkheid door hogere "inktschijters" in de Hiërarchie. Het woord verantwoording komt in het gehele boek niet voor en dat wekt bij mij verbazing.
De tegenstelling tussen Politiek en Bedrijfsvoering vond ik mooi uitgewerkt. Het is duidelijk waar Ten Bos staat als het gaat om het beoordelen van de huidige generatie politici. Geen van hen bedrijft Politiek zoals dat ooit bedoeld is: Bepalen "wat" er wordt nagestreefd en durven kiezen in plaats van oneindige debatten over het "hoe".
Tenslotte denk ik dat Taylor onrecht werd gedaan. In die tijd moesten analfabeten die van het land kwamen ingepast worden in technische bedrijven zonder de training die smeden en andere vaklui vanuit de familie of de gilde kregen. Decompositie van taken leidde tot snelle inzetbaarheid. Competitie op aantallen was iets dat iedereen begreep. Middelmatigheid was zeker niet de initieel insteek van deze aanpak.
Alles bij elkaar een moeilijk toegankelijk maar zeer lezenswaardig boek dat verdere uitwerking en opvolging verdiend zowel richting politiek als richting artificiële intelligentie.

[Wim Otte · Rating 3 out of 5]

We kunnen niet zonder bureaucratie (argumenten van Max Weber; p. 41v). Maar waar koning David – na de confrontatie door Nathan de profeet – zich persoonlijk aangesproken voelt voor het misbruiken van de macht (het opofferen van Uria de Hethiet; p. 148v), lijkt de huidige bureaucraat (‘inktschijter’; chieur de l'encre (p. 12)) geen innerlijkheid te hebben. Erger nog, je kan niet eens meer de verantwoordelijke persoon of personen identificeren (denk aan de toeslagenaffaire) van de fout gelopen operatie. T.B. biedt geen verlossingstrategie voor een door inkt gedomineerde samenleving, maar een diagnose is een goed begin. Een interessant diagnosticum is het begrip hyperobject, van Timothy Morton. De verbinding tussen hyperobject en bureaucratie is wat speculatief, maar de humor die ermee gepaard gaat verzacht de pijn van iedereen die geconfronteerd wordt (bijvoorbeeld in onderwijs of kerk) met ‘inktschijters’. Opvallend is dat de literaire serie ‘Het Bureau’ van Voskuil niet aan bod komt.

[Jacques Thielen · Rating 4 out of 5]

Ten Bos heeft in een beperkt aantal bladzijden veel gedachten bij elkaar gebracht. Hierdoor komen sommige conclusies af en toe wat abrupt over. Laat onverlet dat de hoofdlijn van het boek, de groeiende en onvermijdbare bureacratische inktvlek, onmiskenbaar opduikt als een gevaar dart ons allen (blauw) kleurt.

[ReaderofBooks · Rating 1 out of 5]

Blij dat ik het uit heb, maar kan er niet tegen een boek niet uit te lezen. Erg slecht beargumenteerd boek. Fundament ontbreekt bij de aannames die worden gemaakt. Enige nuttige dat ik er uit mee heb genomen waar ik me enigszins in kan vinden is dat bureaucratie gezien kan worden als een hyperobject en dat het ontspoord zou zijn.

[Eric · Rating 2 out of 5]

Geloof dat ik op een recensie nog maar eens terug moet komen, net als dat de auteur dat in dit boek ook steeds zegt te zullen doen.

Interessantste gedachte is toch wel dat het loskomen van God alles er qua bureaucratie (en inktschijters) in elk geval niet beter op heeft gemaakt.