What do you think?
Rate this book
تمهيدات
First published January 1, 1373
Ratings & Reviews
Friends & Following
Create a free account to discover what your friends think of this book!
Community Reviews
Displaying 1 - 12 of 12 reviews
August 23, 2012
تمهیدات عین القظاة همدانی
هر چیز می نویسم٬ پنداری دلم خوش نیست و بیشتر آنچه در این روزها نبشتم همه آنست که یقین ندانم که نبشتنش یهتر است از نا نبشتن. ای دوست٬ نه هرچه درست و صواب روا بود که بگویند... و نباید که در بحری در افکنم خود را که ساحلش پدید نبود و چیزها نویسم بی خود که چون واخود آیم برآن پشیمان باشم و رنجور٬ حقا و به حرمت دوستی که نی دانم که اینکه می نویسم راه سعادت است که می روم یا راه شقاوت. حقا که نی توانم که ننویسم و جز گوی بودن در میدان تقدیر روی نیست... خدا داند که نی دانم که اینکه نبشتم طاعتست یا معصیت! کاشکی چون نمی دانم، یکبارگی نادانی شدمی تا از خود خلاص یافتمی.
چون در حرکت و سکون چیزی نویسم رنجور شوم از آن بغایت و چون در معاملت راه خدا چیزی نویسم، هم رنجور شوم، و چون در وجه تفضیل انبیاء چیزی نویسم، خود نعوذبالله! و چون احوال عاشقان نویسم هم نشاید و هرچه نویسم هم نشاید و اگر هیچ ننویسم هم نشاید و اگرگویم نشاید و اگر خاموش گردم هم نشاید. ای عزیز هرچه مرد را به خدا رساند اسلام است و هرچه مرد را از خدا باز دارد کفر است. و حقیقت آنست که مرد سالک، خود هرگز نه کفر باز پس گذارد و نه اسلام. که کفر و اسلام دو حال است که از آن لابد است مادام که با خود باشی. اما چون از خود اخلاص یافتی کفر و ایمان اگر نیز تورا جویند در نیابند.
ای عزیز بدانکه راه خدا نه از جهت راست است و نه از جهت چپ. نه بالا و نه زیر. ونه دور و نه نزدیک. راه خدا در دل است و یک قدم است. دل طلب کن که حج این است.
ای عزیز حج صورت کار همه کس باشد. اما حج حقیقت نه کار هر کسی باشد. در راه حج زر و وسیم باید فشاندن، و در راه حق جان و دل باید فشاندن. این که را مسلم باشد، آن را که از بند جان برخیزد.جمال کعبه نه دیوارها و سنگهاست که حاجیان بینند، جمال کعبه آن نور است که بصورت زیبا در قیامت درآید و شفاعت کند از بهر زایران خود.
ای عزیز هرگز در عمر خود یک بار حج روح بزرگ کرده ای؟
برگرفته از متن کتاب
هر چیز می نویسم٬ پنداری دلم خوش نیست و بیشتر آنچه در این روزها نبشتم همه آنست که یقین ندانم که نبشتنش یهتر است از نا نبشتن. ای دوست٬ نه هرچه درست و صواب روا بود که بگویند... و نباید که در بحری در افکنم خود را که ساحلش پدید نبود و چیزها نویسم بی خود که چون واخود آیم برآن پشیمان باشم و رنجور٬ حقا و به حرمت دوستی که نی دانم که اینکه می نویسم راه سعادت است که می روم یا راه شقاوت. حقا که نی توانم که ننویسم و جز گوی بودن در میدان تقدیر روی نیست... خدا داند که نی دانم که اینکه نبشتم طاعتست یا معصیت! کاشکی چون نمی دانم، یکبارگی نادانی شدمی تا از خود خلاص یافتمی.
چون در حرکت و سکون چیزی نویسم رنجور شوم از آن بغایت و چون در معاملت راه خدا چیزی نویسم، هم رنجور شوم، و چون در وجه تفضیل انبیاء چیزی نویسم، خود نعوذبالله! و چون احوال عاشقان نویسم هم نشاید و هرچه نویسم هم نشاید و اگر هیچ ننویسم هم نشاید و اگرگویم نشاید و اگر خاموش گردم هم نشاید. ای عزیز هرچه مرد را به خدا رساند اسلام است و هرچه مرد را از خدا باز دارد کفر است. و حقیقت آنست که مرد سالک، خود هرگز نه کفر باز پس گذارد و نه اسلام. که کفر و اسلام دو حال است که از آن لابد است مادام که با خود باشی. اما چون از خود اخلاص یافتی کفر و ایمان اگر نیز تورا جویند در نیابند.
ای عزیز بدانکه راه خدا نه از جهت راست است و نه از جهت چپ. نه بالا و نه زیر. ونه دور و نه نزدیک. راه خدا در دل است و یک قدم است. دل طلب کن که حج این است.
ای عزیز حج صورت کار همه کس باشد. اما حج حقیقت نه کار هر کسی باشد. در راه حج زر و وسیم باید فشاندن، و در راه حق جان و دل باید فشاندن. این که را مسلم باشد، آن را که از بند جان برخیزد.جمال کعبه نه دیوارها و سنگهاست که حاجیان بینند، جمال کعبه آن نور است که بصورت زیبا در قیامت درآید و شفاعت کند از بهر زایران خود.
ای عزیز هرگز در عمر خود یک بار حج روح بزرگ کرده ای؟
برگرفته از متن کتاب
Read
October 16, 2025«اي دوست پنداری که (به کفر ) بینا شدن اندک کاری است؟»
وزنی از تنهایی ها کاسته نميشه و در نتيجه در پايان هر لحظه وزني بر اندوه ها افزوده ميشه.دارم كه زندگي ميكنم،بي هيچ اعتبار.در آستانه ي لحظه ي بعدي كه میگذرد و در این فاصله ای که گذشته است به قدر افزودن وزن دنیا دنیا تنهايي و اندوه ها اندوه بر من و از من به قدر قرنها زیستن افزوده و كاسته شد. کسی راز آنجای بیقرار و آبی ِآسمان را می داند؟ آن قسمت دور و دور و دور و روشن و تاریک که وقتی غم و اشک داری سرت را بی اراده بالا میاوری و چشم هایی را می جویی که نگاهت کنند و بگوید چیزی نیست،اندیشه نکن،غم مخور.همه چیز آرام و روشن خواهد شد.
«ای یهوه تا به کی مرا به فراموشی خواهی سپرد؟ تا آخر؟»- مزامیر۲:۱۳
پ ن: من سالها با شور و اشتياق منتظر موندم تا تمهيدات بخونم و به گيومه ي فوق برسم، رسيدم اما در تاريكي این چنین بی مثال و مطلق، چرا حالا؟
مهر
هنوز اینجا
وزنی از تنهایی ها کاسته نميشه و در نتيجه در پايان هر لحظه وزني بر اندوه ها افزوده ميشه.دارم كه زندگي ميكنم،بي هيچ اعتبار.در آستانه ي لحظه ي بعدي كه میگذرد و در این فاصله ای که گذشته است به قدر افزودن وزن دنیا دنیا تنهايي و اندوه ها اندوه بر من و از من به قدر قرنها زیستن افزوده و كاسته شد. کسی راز آنجای بیقرار و آبی ِآسمان را می داند؟ آن قسمت دور و دور و دور و روشن و تاریک که وقتی غم و اشک داری سرت را بی اراده بالا میاوری و چشم هایی را می جویی که نگاهت کنند و بگوید چیزی نیست،اندیشه نکن،غم مخور.همه چیز آرام و روشن خواهد شد.
«ای یهوه تا به کی مرا به فراموشی خواهی سپرد؟ تا آخر؟»- مزامیر۲:۱۳
پ ن: من سالها با شور و اشتياق منتظر موندم تا تمهيدات بخونم و به گيومه ي فوق برسم، رسيدم اما در تاريكي این چنین بی مثال و مطلق، چرا حالا؟
مهر
هنوز اینجا
April 3, 2015
یادگاری که از این کتاب با خود می برم این است که عین القضاه همدانی مرا با درک و خواندن عمیقتر آیات قرآن آشنایی داد. در جای جای نوشته هایش در تمهیدات به زیبایی نکته هایی را از آیات استخراج میکند و با استفاده از آن به بحثهای خود جلوه ی زیبایی داده. به زبان خود او در اصل ثامن:
هرچه هست و بود و خواهد بود، جمله در قرآن است که «ولا رَطبَ ولایابِسَ إِلاّ فی کِتابٍ مُبین: و هیچ تر و خشکی نیست مگر آنکه در کتاب مبینی [مسطور] است». اما تو قرآن کجا بینی؟ هیهات هیهات! قرآن در چندین هزار حجاب است، تو محرم نیستی، و اگر در درون پرده ترا راه بودی، این معنی که میرود بر تو جلوه کردی. دریغا «إِنَا نَحْنُ نَزَّلنا الذِکرَ و إِنَا لَهُ لَحافِظون: البته مااین ذکر (قرآن) را بر تو نازل کردیم و ما هم آن را محققا محفوظ خواهیم داشت.» قرآن خطاب لم یزلست با دوستان خود، و بیگانگان را در آن هیچ نصیبی نیست جز حروفی و کلماتی که بظاهر شنوند، زیرا که سمع باطن ندارند «إِنّهُم عَنِ السَمْع لَمَعْزُولُون: که البته آنها از استماع وحی الهی معزولند.» و جای دیگر گفت: «وَلَوْ عَلِمَ اللّهُ فیهم خیراً لَأَسْمَعَهم: اگر خدا در آنها خیر و صلاحی می‌دید آنها را شنوا می‌کرد» . اگر دانستمی که ایشان را سمع باید دادن خودداده شدی؛ اما هرگز از بیگانگی خلاص نیابند.
هرچه هست و بود و خواهد بود، جمله در قرآن است که «ولا رَطبَ ولایابِسَ إِلاّ فی کِتابٍ مُبین: و هیچ تر و خشکی نیست مگر آنکه در کتاب مبینی [مسطور] است». اما تو قرآن کجا بینی؟ هیهات هیهات! قرآن در چندین هزار حجاب است، تو محرم نیستی، و اگر در درون پرده ترا راه بودی، این معنی که میرود بر تو جلوه کردی. دریغا «إِنَا نَحْنُ نَزَّلنا الذِکرَ و إِنَا لَهُ لَحافِظون: البته مااین ذکر (قرآن) را بر تو نازل کردیم و ما هم آن را محققا محفوظ خواهیم داشت.» قرآن خطاب لم یزلست با دوستان خود، و بیگانگان را در آن هیچ نصیبی نیست جز حروفی و کلماتی که بظاهر شنوند، زیرا که سمع باطن ندارند «إِنّهُم عَنِ السَمْع لَمَعْزُولُون: که البته آنها از استماع وحی الهی معزولند.» و جای دیگر گفت: «وَلَوْ عَلِمَ اللّهُ فیهم خیراً لَأَسْمَعَهم: اگر خدا در آنها خیر و صلاحی می‌دید آنها را شنوا می‌کرد» . اگر دانستمی که ایشان را سمع باید دادن خودداده شدی؛ اما هرگز از بیگانگی خلاص نیابند.
December 23, 2013
پنداری مهر را با گل مجسم کرده . درد دارد این قاضی به دار کشیده شده ...
همی گویم و گفته‌ام بارها| بود کیش من مهر دلدارها
همی گویم و گفته‌ام بارها| بود کیش من مهر دلدارها
Read
November 22, 2017...تا پای بر همه نزنی و پشت بر همه نکنی، همه نشوی
January 27, 2020
"راه خدا در دل است و یک قدم است:
دع نفسک و تعال" (خودت را بگذار و بیا).
کل عرفان و تصوف را به نظرم بشود در همین چند کلمه خلاصه کرد.
دع نفسک و تعال" (خودت را بگذار و بیا).
کل عرفان و تصوف را به نظرم بشود در همین چند کلمه خلاصه کرد.
September 6, 2021
بفکندنیست هر آنچه برداشته ایم - سودا بودست هر آنچه پنداشته ایم
بستردنیست هر آنچه بنگاشته ایم - دردا که بعشوه عمر بگذاشته ایم
تمهیدات ص 88
در قید پرده ی پندار و ... هستیم
بستردنیست هر آنچه بنگاشته ایم - دردا که بعشوه عمر بگذاشته ایم
تمهیدات ص 88
در قید پرده ی پندار و ... هستیم
May 8, 2018
تمهیدات عارفانه عین القضات همدانی نثری روان و قابل فهم دارد اگرچه در ان از آیات و احادیث عربی به کرات استفاده شده و برای بهره کامل بردن از آن دانستن زبان عربی لازم است. با اینحال بدون یادداشتن عربی هم به قدری نکات جان سوز و ابیات دل نواز در آن زیاد است که همه کسانی که به عرفان و خوانش هنری از دین(به تعبیر استاد شفیعی کدکنی) علاقه مندند حتما از مطالعه "تمهیدات" حظ لازم را خواهند برد.
در اینجا تمهید شماره 468 را که بعد از آن با ذکر یک تمهید دیگر کتاب پایان می گیرد، عیناً می آورم:
دریغا علم پایان ندارد، و ما به پایان نخواهیم رسیدن. و البتّه میخواهیم که ما بدو در رسیم، و نخواهم رسیدن: نه علم داریم و نه جهل، نه طلب داریم و نه ترک، نه حاصل داریم و نه بیحاصلی، نه مستیم و نه هشیار، نه با خودیم و نه با او. از این سخت تر، چه محنت باشد! گویی کی باشد که از قیل و قال نجات یابیم؟!
نه دست رسد به زلف یاری که مراست
نه کم شود از سرم خماری که مراست
هرچند که بدین واقعه در می نگرم
درد دل عالمیت کاری که مراست
در اینجا تمهید شماره 468 را که بعد از آن با ذکر یک تمهید دیگر کتاب پایان می گیرد، عیناً می آورم:
دریغا علم پایان ندارد، و ما به پایان نخواهیم رسیدن. و البتّه میخواهیم که ما بدو در رسیم، و نخواهم رسیدن: نه علم داریم و نه جهل، نه طلب داریم و نه ترک، نه حاصل داریم و نه بیحاصلی، نه مستیم و نه هشیار، نه با خودیم و نه با او. از این سخت تر، چه محنت باشد! گویی کی باشد که از قیل و قال نجات یابیم؟!
نه دست رسد به زلف یاری که مراست
نه کم شود از سرم خماری که مراست
هرچند که بدین واقعه در می نگرم
درد دل عالمیت کاری که مراست
January 29, 2009
سیدنا و مولانا...
Read
February 6, 2026ابوالمعالی عبدالله بن ابی‌بکر، مشهور به عین‌القضات همدانی، در سال ۴۹۰ یا ۴۹۲ هجری در شهر همدان متولد شد و در سال ۵۲۵ در سنّ سی‌وسه سالگی در بغداد به دار آویخته شد. از مهم‌ترین آثار وی می‌توان به زبدة‌الحقایق، مکتوبات، تمهیدات و شکوی‌الغریب اشاره کرد (عین‌القضات همدانی، ۱۳۷۳: ۱۴-۴۵).
کتاب «تمهیدات»، که در باب عرفان و تجارب روحی عین‌القضات در عشق و وصول به محبوب نگاشته شده است (همان: ۱۳)، گویی مهم‌ترین اثر عین‌القضات است که در سال ۵۲۱ هجری انتشار یافته است. و اگر عین‌القضات همدانی در آخرین نوشته‌اش یعنی شکوی‌الغریب از تمهیدات ذکری نکرده و حتی با کنایه منکر آن شده است، بدین سبب است که او شکوی‌الغریب را به‌عنوان دفاعیۀ خود در زندان عراق نوشت تا از مرگ و اتّهامات حاصل شده از کتاب زبدة‌الحقایق رهایی یابد. و حال آنکه مطالب مطرح شده در تمهیدات بی‌پرواتر از زبدة‌الحقایق بوده است (همان: ۶۹).
عین‌القضات همدانی خود را شاگرد احمد غزالی و محمد غزالی معرّفی می‌کرد (همان: ۵۱-۶۹) و در زبدة‌الحقایق نبوّت را بالاتر از ولایت و فلسفه می‌شمرد و معتقد بود که انسان نمی‌تواند با عقل ناقص خود دربارۀ اقوال انبیاء قضاوت کند. لذا باید چشم‌بسته به آنها ایمان آورد (همان: ۷۰). اما عین‌القضات در تمهیدات نه تنها به این باور رسید که اولیاء مانند انبیاء معجزه می‌کنند، بلکه مرتبۀ ولایت را از نبوّت بالاتر می‌دانست (همان: ۹۷-۹۸). چنان‌که این تحوّلات فکری سبب شد تا او به‌طور ضمنی مخالفت خود با ابوحامد غزالی را آشکار ساخته و آراء ابن‌سینا را بر غزالی و حتی ابوسعید ابوالخیر ترجیح دهد و به دفاع از فیلسوفان بپردازد (همان: ۶۹).
طریقۀ فلاسفه در کسب دانش، ستوده‌ترین طریقه‌هاست. عقل میزانی صحیح، دادگری عادل و حکم کننده‌ای یقینی و صادق است، مگر اینکه عقل از درک قضایای مابعدالطبیعه عاجز است (همان: ۱۲۲-۱۲۳). من می‌گویم که شیخ ابوسعید هنوز این کلمات را نچشیده بود؛ اگر چشیده بودی همچنان‌که بوعلی و دیگران که مطعون بیگانگان آمدند، او نیز مطعون و سنگسار بودی در میان خلق، اما صدهزار جان این مدّعی فدای آن شخص باد که چه پرده‌دری کرده است، و چه نشان داده است راه بی‌راه را (همان: ۳۵۰).
از برخی جملات عین‌القضات بدست می‌آید که او فرائض دینی را بر عارفانِ غرق در عشق الهی واجب ندانسته (همان: ۱۰۲)، تمام امور آخرت را منکر می‌شود و اقوال قرآن و احادیث دلالت کننده بر آنها را به تمثّل حمل می‌نماید و معتقد است این اوصاف ذکر شده در قرآن برای مردم عامی آورده شده است و بهشت و آب و حلوا و قلیه و حور و قصور فریب است (همان: ۷۱؛ عین‌القضات همدانی، ۱۳۶۲: ۱/ ۲۲ و ۲/ ۷).
راه نمودن محمد مجاز میدان و گمراه کردن ابلیس همچنین مجاز میدان. «یُضّلُ مَن یَشاءُ و یَهدی مَن یَشاءُ» حقیقت میدان. گیرم که خلق را اضلال، ابلیس کُنَد، ابلیس را بدین صفت که آفرید؟ مگر موسی از بهر این گفت: «اِن هِیَ اِلّا فِتنَتُکَ تُضِلُّ بِها مَن تَشاءُ وَ تَهدی مَن تَشاء» دریغا گناه، خود همه از اوست کسی را چه گناه باشد (عین‌القضات همدانی، ۱۳۷۳: ۱۸۸-۱۸۹)؟!
همه رنج من از بلغاریانست
که مادامم همی باید کشیدن
گنه بلغاریانرا نیز هم نیست
بگویم گر تو بـتوانی شـنیدن
خدایا این بلا و فتنه از تست
ولیکن کس نمی‌یارد خجیدن
کتاب تمهیدات، که عین‌القضات همدانی فهم و درک آن را مختص صاحبدلان و آیندگان دانسته است (همان: ۳۲۷)، با تـصحیح و مـقدمه‌ای مفصّل و خواندنی توسط دکتر عَفیف عُسَیران به چاپ رسیده است.
منابع:
_ عین‌القضات همدانی، ۱۳۷۳، تمهیدات، با مقدمه و تصحیح عفیف عسیران، تهران، منوچهری.
_ عین‌القضات همدانی، ۱۳۶۲، نامه‌های عین‌القضات همدانی، به اهتمام علینقی منزوی و عفیف عسیران، تهران، منوچهری و زوار.
June 17, 2026
سالها پیش دریافتم که برای سرمشق گرفتن در نوشتن پایان نامۀ دکتری باید برخی رساله های دکتری بخصوص در رشتۀ ادبیات فارسی را خواند به این خاطر از کتاب "مزدیسنا در ادب فارسی" استاد معین به عنوان نخستین رسالۀ دکتری ایران شروع کردم پیشتر "حماسه سرایی در ایران "پایان نامۀ استاد صفا و"نقد ادبی "پایان نامۀ استاد زرین کوب و "وزن شعر فارسی" رسالۀ استاد خانلری را خوانده بودم ونیز "صور خیال رسالۀ دکتری استاد کدکنی و"مازهای راز "استاد کزازی را. در همین راستا آثار دیگری را هم خواندم همچون "سنت ونو آوری در ادب فارسی "زنده یاد امین پور وبهره ها بردم. رسالۀ دکتری استاد زنده یاد رجایی به نام "فرهنگ اشعار حافظ" هم با ارزش است . در ادامه در این ایام عشق به متن خوانی مرا به سوی عین القضات کشاند که در کنار سهروردی از کشتگان عرفان ایران است و از نوجوانی او را دوست داشته ام ،لذا با تمهیدات آغاز کردم و دیدم که این کتاب هم رسالۀ دکتری استاد عسیران بوده شخصیتی ممتاز که از لبنان به دانشگاه تهران آمده است و دکتری ادبیات فارسی را اخذ کرده راستش احاطۀ این مرد بر زبان فارسی و تاریخچۀ عرفان وفلسفه در ایران مرا شگفت زده کرد . کتاب او بیش از 160 صفحه مقدمه دارد که بسیار توانمندانه وخواندنی است وسطح چیرگی اش بر زبان فارسی وفرهنگ ما را نشان می دهد به قول عین القضات (دریغا )از این ایام ما وخالی ماندن دانشکده های ادبیات! بنده کتاب عسیران را داشتم اما چند برگ از مقدمۀ آن سفید بود بسیار جستم ودر پایان به دانشکده ای از دانشگاههای ایران رجوع کردم وافسوس که سکوت وخالی بودن کتابخانه اندوهگینم کرد ، بگذریم می توان در باب عین القضات وآثارش بسیار نوشت اما به این اکتفا می کنم که بنویسم او مردی پر شور وشیدا بوده است ونثری درخشان دارد نثری ساده وروان که تنها دشواری اش وجود عبارات عربی وآیات واحادیثی است که چون استاد عُسیران معنی نکرده اند -هرچند با احاطه بر زبان عربی برای او کاری ساده می بود- که این کار را دشوارتر می کند وخواندن را کند تر. اما این جوان مرد که بارها کشته شدن خود را پیش بینی می کند اصل سخنش بر همان تمثل است ونوعی حلول که باید از مکاتب عرفانی غرب ایران گرفته باشد وبه نوعی از گرایش های ایرانی است این تمثل را روزبهان که او نیز شور عرفانی حیرت انگیزی دارد وهم دوره ای عین القضات است التباس می نامد که گرایش به شاهدان را در این نگاه جای داده اند .البته سطح توجه روزبهان به فرهنگ ایرانی با قاضی قابل قیاس نیست و او از ایرانی بودن سرشار است . نکتۀ ویژه در قاضی ونیز سهروردی در آمیختن پارادوکسیکال عرفان وفلسفه است ،قاضی علاقۀ خود به خواجه بوعلی را پنهان نمی کند وحتا او را به عارفی چون بوسعید ترجیح می دهد. رباعیات ارزنده ای در این کتاب هست که بایدبارها خوانده شوند، خواندن متن را به اهل فرهنگ توصیه می کنم . در پایان به عنوان رهاورد دوستان از این سفر ، به نقل عباراتی از او می پردازم : در عشق ملامتی ورسوایی به /کافر شدن وگبری وترسایی به /پیش همه کس عاقل ورعنایی به /واندر ره ما سواد ورسوایی به یادگار شیخ احمد ماست -قدس الله سرّه- ( منظورش احمد غزالی است .)آن ندیده ای که بلبل عاشق گلست چون نزد گل رسد طاقت ندارد خود را بر گل زند .خار در زیر گل مقام دارد بلبل را کشتۀ گل کند . دریغا صد هزار رهرو در این مقام بی جان شوند که هرگز در دو جهان هیچ اثری نباشد ایشان را و ایشان را از خود خاری نباشد .اگر گل بی زحمت خار بودی همه بلبلان دعوی عشق کردندی؛ امّا با وجود خار از صدهزار بلبل یکی دعوی عشق گل نکند. دریغا ترسایی بایستی تا این بیت ها بگفتمی: ترسم که من از عشق تو شیدا گردم /وز زلف چلیپای تو ترسا گردم/ وآنگه به خرابات زناگه روزی/ در دامنت آویزم ورسوا گردم.
Read
February 12, 2026البته کتابی نیست که فقط آن را یک بار توان خواندن..
Displaying 1 - 12 of 12 reviews