Koha e dashurisë

by Ismail Kadare

Tri kohët që pasojnë këtu si tri akte të një tragji- komedie: “Koha e shkrimeve”, “Koha e parasë” e pastaj “Koha e dashurisë”, tregojnë për adoleshencën e shkrimtarit, tre dështime të njëpasnjëshme, në një atmosferë groteske dhe nganjëherë patetike. Tri dështime që iu korrespondojnë tri poleve tërheqëse të adoleshentit Kadare e që janë vazhdim i natyrshëm i “Kronikës në gur”, sepse kuadri është gjithnjë Gjirokastra, kur Kadareja ishte dymbëdhjetë- pesëmbëdhjetë vjeç e personazhet - ata që kanë mbijetuar nga lufta - janë gjithmonë aty: tregimtari, Iliri, hallë Xhemoja...
Megjithatë shumë vite e ndajnë shkrimin e “Kronikës në gur” nga këto tri tregime. I pari midis tyre “Koha e shkrimeve”, që i përket vitit 1984 u botua dy vjet më vonë. Pastaj vjen “Koha e dashurisë”, i shkruar më 1986 dhe i botuar më 1990. Kurse “Koha e parasë” kronologjikisht i ndërmjetmë në kohën e tregimit, është shkruar në fundin e vitit 1996 dhe fillimin e vitit 1997. Ky tekst, më patetiku i të treve, merr një episod të vërtetë dhe absurd nga jeta e shkrimtarit, ku shikohet se si në një atmosferë të denjë për “Shakanë” e Milan Kunderës, dy adoleshentë janë dënuar si falsifikatorë monedhash e gjenden për një kohë të shkurtër prapa dyerve të burgut. Në një regjim kaq të ashpër, një ëndërr fëminore mund të kthehet në një makth politik, ku më të çuditurit nga të gjithë janë fëmijët e arrestuar, të cilët i bëjnë pyetje vetes se çfarë të keqe kanë bërë.
Këto tre tregime janë më shumë se ato ç’ka shkruar Panjoli për diktaturën. Ato ilustrojnë dhe ndriçojnë nëpërmjet autobiografisë të gjitha krijimet kadareane. Autobiografia plotëson imagjinaren. “Koha e parasë”, për shembull, nuk do të ishte botuar në asnjë rast nën regjimin stalinian, sepse ishte e ndaluar të thuhej se në një vend ku pushteti kishte legjitimitetin e popullit mund të hidhje në burg “kalamajtë”. Nuk ishte gjithashtu e mundur ta botoje këtë tekst menjëherë pas rënies së këtij regjimi, sepse ndonjëri do të mendonte se shkrimtari ka dashur të hiqet si një i persekutuar i orëve të para: “E shihni! Që në adoleshencën time...”.
Si “Kronikë në gur” (që mund të ishte titulluar “Koha e leximeve të para”, le të kujtojmë Mak- bethin dhe Homerin), këto tre tregime shpalosen në vijën e thyerjes midis botës së vjetër e botës së re, që është në lindje e sipër. Pikërisht në këtë ndarje merr zanafillën tensioni që kanë këto tre tekste. Tregimtari kalon në këtë kohë periudhën e tij të zbulimeve të mëdha, e pikërisht atë të vështirësisë, të dhimbjes dhe të bukurisë së të shkruarit. Adoleshenti i “Kohës së shkrimeve” bie shumë shpejt që lart, por kjo periudhë fillestare do të jetë e frytshme, sepse ai mëson të mos heqë dorë që në zhgënjimin e parë, dhe e kupton që pasioni, ai gjithashtu, ka një çmim. Adoleshent, pastaj student në “Kohën e dashurisë”, ai pyet veten mbi kujtimet dhe përje- tësimin e gjërave, mbi “pathyeshmërinë dhe nostal- gjinë”. Shumë shkrimtarë të mëdhenj kanë dashur të kujtojnë nëpërmjet teksteve të shkruara dashuritë e tyre të para. Këto tekste janë përgjithësisht të ngjeshura, intensive. Dëshmi për këtë janë tekstet e Samuel Beketit apo të Ivan Turgenievit. “Koha e dashurisë” është shkruar në afërsi me to. Ky tregim siguron lidhjen me romanin e fundit të madh biografik të veprës së Kadaresë “Muzgu i perëndive të stepës”, sepse ai shërben si rrip lidhës midis rinisë së hershme në Gjirokastër dhe kohës së studimeve në Moskë 1959-1960.

Eric Faye
(Pjesë nga parathënia)

127 pages

Published January 1, 2015

About the author

Ismail Kadare (also spelled Kadaré) was an Albanian novelist and poet. He has been a leading literary figure in Albania since the 1960s. He focused on short stories until the publication of his first novel, The General of the Dead Army. In 1996 he became a lifetime member of the Academy of Moral and Political Sciences of France. In 1992, he was awarded the Prix mondial Cino Del Duca; in 2005, he won the inaugural Man Booker International Prize, in 2009 the Prince of Asturias Award of Arts, and in 2015 the Jerusalem Prize. He has divided his time between Albania and France since 1990. Kadare has been mentioned as a possible recipient for the Nobel Prize in Literature several times. His works have been published in about 30 languages.

Ismail Kadare was born in 1936 in Gjirokastër, in the south of Albania. His education included studies at the University of Tirana and then the Gorky Institute for World Literature in Moscow, a training school for writers and critics.

In 1960 Kadare returned to Albania after the country broke ties with the Soviet Union, and he became a journalist and published his first poems.

His first novel, The General of the Dead Army, sprang from a short story, and its success established his name in Albania and enabled Kadare to become a full-time writer.

Kadare's novels draw on Balkan history and legends. They are obliquely ironic as a result of trying to withstand political scrutiny. Among his best known books are Chronicle in Stone (1977), Broken April (1978), and The Concert (1988), considered the best novel of the year 1991 by the French literary magazine Lire.

In 1990, Kadare claimed political asylum in France, issuing statements in favour of democratisation. During the ordeal, he stated that "dictatorship and authentic literature are incompatible. The writer is the natural enemy of dictatorship."

Reviews

[Christopher · Rating 3 out of 5]

This is a collection of three nostalgic and quasi-autobiographical short stories featuring the same characters, schoolboys in an unnamed city (but obviously Gjirokastër) in Albania in the late 1940s. Kadare wrote the first two stories in Albania in the mid-1980s, while the third came much later, in the mid 1990s long after his move to France. In “Koha e shkrimeve”, the eleven-year-old narrator with his buddy tells of how he wanted to be a poet and novelist, but wasn’t quite sure what that entails. In “Koha e dashurisë”, puberty is staring to hit and the narrator recounts an embarrassing episode involving the opposite sex. The last story, “Koha e parasë”, returns to around the time of the first story, as the narrator and his buddy hatch a scheme to get rich by counterfeiting currency.

In spite of the common adolescent characters and setting, the tone of each story is quite different. The first story is merely humorous and lighthearted, a look back at the delusions every creatively inclined person suffers from in youth. The second story starts off in a similar vein, but ultimately takes a turn into how certain transgressions committed in youth can haunt us for the rest of our lives, and our relationships with our peers who were also involved tainted by a tacit remorse. Finally, the third story, written in the safety of the West and the post-Communist world, pulls the curtain back to show how this late-1940s childhood setting was, after all, no idyll but a time of Stalinist terror.

Only the second story is really good, indeed its final pages are some of the best Kadare I have read so far, but the overall impression of this book is a merely average one. The third story suffers from some little flaws in storytelling that are so obvious and would have been so easy to fix in revision, that I thought of the accusations that Kadare completely lost his mojo after moving to the West.

It’s not clear to me why these stories have never been translated into English as I write this review. The third story does play with the double meaning of jashtë kohës (the Communist technical term ‘bourgeois and obsolete in a post-Revolution era’ and the literal meaning ‘outside of time’), but not so much that a translator couldn’t find a way to work around it.

[Arsim · Rating 5 out of 5]

Shumë mjeshtërisht dhe sic vetëm Kadare di, fillon ky tregim me humor të theksuar, sa libri fillimisht ngjan në komedi, por shpejtë vazhdon në pjesën e dytë e tragjike të historisë shqiptare dhe fatkeqsinë e tij personale duke përfunduar me pendimin dhe atë cka natyrshëm duket një nga momentet me më keqardhje në jetën e shkrimtarit.

[kaltro · Rating 5 out of 5]

Didn’t expect to sob from a Kadare book but Iliri’s death had me falling on my knees. The way he explained it hit me like a knife. The title of the book doesn’t match whatever is actually going on but I liked it eitherway and this was the first book that made me crumble emotionally.