Koha e dashurisë

by Ismail Kadare

Tri kohët që pasojnë këtu si tri akte të një tragji- komedie: “Koha e shkrimeve”, “Koha e parasë” e pastaj “Koha e dashurisë”, tregojnë për adoleshencën e shkrimtarit, tre dështime të njëpasnjëshme, në një atmosferë groteske dhe nganjëherë patetike. Tri dështime që iu korrespondojnë tri poleve tërheqëse të adoleshentit Kadare e që janë vazhdim i natyrshëm i “Kronikës në gur”, sepse kuadri është gjithnjë Gjirokastra, kur Kadareja ishte dymbëdhjetë- pesëmbëdhjetë vjeç e personazhet - ata që kanë mbijetuar nga lufta - janë gjithmonë aty: tregimtari, Iliri, hallë Xhemoja...
Megjithatë shumë vite e ndajnë shkrimin e “Kronikës në gur” nga këto tri tregime. I pari midis tyre “Koha e shkrimeve”, që i përket vitit 1984 u botua dy vjet më vonë. Pastaj vjen “Koha e dashurisë”, i shkruar më 1986 dhe i botuar më 1990. Kurse “Koha e parasë” kronologjikisht i ndërmjetmë në kohën e tregimit, është shkruar në fundin e vitit 1996 dhe fillimin e vitit 1997. Ky tekst, më patetiku i të treve, merr një episod të vërtetë dhe absurd nga jeta e shkrimtarit, ku shikohet se si në një atmosferë të denjë për “Shakanë” e Milan Kunderës, dy adoleshentë janë dënuar si falsifikatorë monedhash e gjenden për një kohë të shkurtër prapa dyerve të burgut. Në një regjim kaq të ashpër, një ëndërr fëminore mund të kthehet në një makth politik, ku më të çuditurit nga të gjithë janë fëmijët e arrestuar, të cilët i bëjnë pyetje vetes se çfarë të keqe kanë bërë.
Këto tre tregime janë më shumë se ato ç’ka shkruar Panjoli për diktaturën. Ato ilustrojnë dhe ndriçojnë nëpërmjet autobiografisë të gjitha krijimet kadareane. Autobiografia plotëson imagjinaren. “Koha e parasë”, për shembull, nuk do të ishte botuar në asnjë rast nën regjimin stalinian, sepse ishte e ndaluar të thuhej se në një vend ku pushteti kishte legjitimitetin e popullit mund të hidhje në burg “kalamajtë”. Nuk ishte gjithashtu e mundur ta botoje këtë tekst menjëherë pas rënies së këtij regjimi, sepse ndonjëri do të mendonte se shkrimtari ka dashur të hiqet si një i persekutuar i orëve të para: “E shihni! Që në adoleshencën time...”.
Si “Kronikë në gur” (që mund të ishte titulluar “Koha e leximeve të para”, le të kujtojmë Mak- bethin dhe Homerin), këto tre tregime shpalosen në vijën e thyerjes midis botës së vjetër e botës së re, që është në lindje e sipër. Pikërisht në këtë ndarje merr zanafillën tensioni që kanë këto tre tekste. Tregimtari kalon në këtë kohë periudhën e tij të zbulimeve të mëdha, e pikërisht atë të vështirësisë, të dhimbjes dhe të bukurisë së të shkruarit. Adoleshenti i “Kohës së shkrimeve” bie shumë shpejt që lart, por kjo periudhë fillestare do të jetë e frytshme, sepse ai mëson të mos heqë dorë që në zhgënjimin e parë, dhe e kupton që pasioni, ai gjithashtu, ka një çmim. Adoleshent, pastaj student në “Kohën e dashurisë”, ai pyet veten mbi kujtimet dhe përje- tësimin e gjërave, mbi “pathyeshmërinë dhe nostal- gjinë”. Shumë shkrimtarë të mëdhenj kanë dashur të kujtojnë nëpërmjet teksteve të shkruara dashuritë e tyre të para. Këto tekste janë përgjithësisht të ngjeshura, intensive. Dëshmi për këtë janë tekstet e Samuel Beketit apo të Ivan Turgenievit. “Koha e dashurisë” është shkruar në afërsi me to. Ky tregim siguron lidhjen me romanin e fundit të madh biografik të veprës së Kadaresë “Muzgu i perëndive të stepës”, sepse ai shërben si rrip lidhës midis rinisë së hershme në Gjirokastër dhe kohës së studimeve në Moskë 1959-1960.

Eric Faye
(Pjesë nga parathënia)

127 pages

First published January 1, 2015

About the author

Ismail Kadare (also spelled Kadaré) was an Albanian novelist and poet. He has been a leading literary figure in Albania since the 1960s. He focused on short stories until the publication of his first novel, The General of the Dead Army. In 1996 he became a lifetime member of the Academy of Moral and Political Sciences of France. In 1992, he was awarded the Prix mondial Cino Del Duca; in 2005, he won the inaugural Man Booker International Prize, in 2009 the Prince of Asturias Award of Arts, and in 2015 the Jerusalem Prize. He has divided his time between Albania and France since 1990. Kadare has been mentioned as a possible recipient for the Nobel Prize in Literature several times. His works have been published in about 30 languages.

Ismail Kadare was born in 1936 in Gjirokastër, in the south of Albania. His education included studies at the University of Tirana and then the Gorky Institute for World Literature in Moscow, a training school for writers and critics.

In 1960 Kadare returned to Albania after the country broke ties with the Soviet Union, and he became a journalist and published his first poems.

His first novel, The General of the Dead Army, sprang from a short story, and its success established his name in Albania and enabled Kadare to become a full-time writer.

Kadare's novels draw on Balkan history and legends. They are obliquely ironic as a result of trying to withstand political scrutiny. Among his best known books are Chronicle in Stone (1977), Broken April (1978), and The Concert (1988), considered the best novel of the year 1991 by the French literary magazine Lire.

In 1990, Kadare claimed political asylum in France, issuing statements in favour of democratisation. During the ordeal, he stated that "dictatorship and authentic literature are incompatible. The writer is the natural enemy of dictatorship."

Reviews

[Marius Citește · Rating 3 out of 5]

"Vremea iubirii" este un triptic autobiografic în care Kadare surprinde, cu melancolie și ironie, trecerea dinspre copilărie spre adolescență în Albania postbelică. Trei băieți descoperă pe rând scrisul, banii și iubirea, în timp ce în jurul lor se instalează tot mai apăsat atmosfera represivă a comunismului.
Cartea îmbină umorul cu nostalgia și arată cum inocența poate rezista, măcar pentru o vreme, în fața unui regim care schimbă până și gesturile mărunte ale vieții cotidiene .
Un roman scurt, tandru și lucid, care surprinde frumusețea prieteniei și primele fisuri ale maturizării, fără a fi însă unul dintre cele mai puternice titluri ale lui Kadare.

[Jovi Ene · Rating 3 out of 5]

„Am vrut să fim scriitori, când majoritatea scriitorilor erau morți. Acum voiam să fim bogați, când bogătașii rămăseseră săraci.”

Pentru fiecare din cei doi-trei protagoniști, etapele vieții par similare cu ale fiecărui adolescent, mai ales într-o perioadă atât de complicată precum cea a comunismului: mai întâi, vine Vremea scrisului, cea la care fiecare tânăr isteț, care citește, visează, cea în care va scrie cea mai bună poezie din lume sau cel mai bun roman al tuturor timpurilor; apoi, vine Vremea banilor, căci orice pasiune poate deveni sursă de venit sau de venituri suplimentare, mai ales când acești adolescenți provin din familii sărace într-o lume care propune pseudo-egalitatea tuturor; în fine, Vremea iubirii e cea care lasă urme pentru deceniile de maturitate, chiar dacă totul e doar o „pipăială” pe o străduță întunecată, la întoarcerea de la cinema.
Dincolo de tematica adolescentină, vedem și câteva teme predilecte ale lui Ismail Kadare precum tema identității într-o lume așa de complicată precum cea a comunismului sau o încercare de străpungere a autorității prin mici șopârle care să-i dezvăluie micimea și tarele. Cea mai simpatică a fost cea privind felul în care-și acopereau capul profesorii - în momentele de liniște, purtau fără frică pălării, în cele de represiune comunistă și în care securiștii de serviciu erau unii mai duri, reveneau la bască. Lucru care se schimba foarte des și pe care elevii îl înțelegeau în consecință.
Un roman simpatic (scris parțial în perioada comunistă și parțial după 1990) și cam atât, nu cel mai bun Kadare.

[Silvia Gherasim · Rating 4 out of 5]

O lectură gingașă și plină de emoție.

Chiar dacă ne întâlnim cu frământările tinerilor adolescenți dintr-o perioadă tulbure a anilor '40, arată cu atât de multă simplitatea că oamenii din toate timpurile trec prin aceleași lucruri.

Extazul primei pasiuni (pe care cei norocoși o duc cu ei toată viața), revolta față de părinți, profesori, lumea așa cum încep sa o descopere - sunt redate lin și ludic, cu o capacitate fantastică de a nu se lua prea în serios.

Totuși, adolescența e perioada marilor experimente din care înțelegem (cel puțin ar trebui să fie mai clar) cum și cum nu vrem să fim. Tabloul din Vremea iubirii răscolește în aparență ușor, dar cu fermitate în acele momente care ajung să ne defineasca încă multă vreme după ce s-au întâmplat.

Latura istorică nu e un subiect în sine, ci plutește peste personaje. O simțim în atmosfera de la școală, în mici descrieri ale scenelor de familie, în preocupările de zi cu zi. Iar dacă asta nu era suficient, Kadare ne dăruiește si un personaj cât o istorie: tanti Djemo.

[Christopher · Rating 3 out of 5]

This is a collection of three nostalgic and quasi-autobiographical short stories featuring the same characters, schoolboys in an unnamed city (but obviously Gjirokastër) in Albania in the late 1940s. Kadare wrote the first two stories in Albania in the mid-1980s, while the third came much later, in the mid 1990s long after his move to France. In “Koha e shkrimeve”, the eleven-year-old narrator with his buddy tells of how he wanted to be a poet and novelist, but wasn’t quite sure what that entails. In “Koha e dashurisë”, puberty is staring to hit and the narrator recounts an embarrassing episode involving the opposite sex. The last story, “Koha e parasë”, returns to around the time of the first story, as the narrator and his buddy hatch a scheme to get rich by counterfeiting currency.

In spite of the common adolescent characters and setting, the tone of each story is quite different. The first story is merely humorous and lighthearted, a look back at the delusions every creatively inclined person suffers from in youth. The second story starts off in a similar vein, but ultimately takes a turn into how certain transgressions committed in youth can haunt us for the rest of our lives, and our relationships with our peers who were also involved tainted by a tacit remorse. Finally, the third story, written in the safety of the West and the post-Communist world, pulls the curtain back to show how this late-1940s childhood setting was, after all, no idyll but a time of Stalinist terror.

Only the second story is really good, indeed its final pages are some of the best Kadare I have read so far, but the overall impression of this book is a merely average one. The third story suffers from some little flaws in storytelling that are so obvious and would have been so easy to fix in revision, that I thought of the accusations that Kadare completely lost his mojo after moving to the West.

It’s not clear to me why these stories have never been translated into English as I write this review. The third story does play with the double meaning of jashtë kohës (the Communist technical term ‘bourgeois and obsolete in a post-Revolution era’ and the literal meaning ‘outside of time’), but not so much that a translator couldn’t find a way to work around it.

[R · Rating 3 out of 5]

O triadă bună, cu scriitură clară, lină și un dark humor nu neapărat savuros, dar care te pune serios pe gânduri. Nu e însă unul dintre cele mai bune romane ale lui Kadare, nu are nici substratul acela ultra-politic care mie îmi place de obicei, dar pentru fanii lui Kadare e de neratat. Însă, prefer alte romane de-ale sale, cu siguranță.

[AnaM Banciu · Rating 3 out of 5]

148 de pagini cu amintiri din perioada copilăriei autorului, un adolescent rebel din Albania, care încercă să treacă prin frământările tipice tinerilor într-o perioadă tulbure și complicată a anilor 1940, marcată de începutul comunismului.

Aș pune genul acesta de carte în programa școlară pentru că că transmite mai multe mesaje importante, inclusiv faptul că se vorbește despre adolescență, o perioadă tumultoasă, cunoscută pentru provocările și schimbările, care ne vor defini mai târziu în viața de adult.

[Arsim · Rating 5 out of 5]

Shumë mjeshtërisht dhe sic vetëm Kadare di, fillon ky tregim me humor të theksuar, sa libri fillimisht ngjan në komedi, por shpejtë vazhdon në pjesën e dytë e tragjike të historisë shqiptare dhe fatkeqsinë e tij personale duke përfunduar me pendimin dhe atë cka natyrshëm duket një nga momentet me më keqardhje në jetën e shkrimtarit.

[George Dumitrascu · Rating 5 out of 5]

Normally i wouldn’t give 5 stars to a book of this type of complexity and style, but I decide it to because of its humor, freshness and transparency. Reading it was like plunging in some deep and crystal clear water head first gazing into its colorful life underneath. It was a joy reading it! A simple unexpected joy coming from the souls of three naive children!

[kaltro · Rating 5 out of 5]

Didn’t expect to sob from a Kadare book but Iliri’s death had me falling on my knees. The way he explained it hit me like a knife. The title of the book doesn’t match whatever is actually going on but I liked it eitherway and this was the first book that made me crumble emotionally.