Η πρώτη συνολική έκδοση του Παπαδιαμάντη έγινε μετά τον πόλεμο από τον Βαλέτα (1954). Τώρα που γράφεται ο πρόλογος αυτός, χωρίς να έχουμε ακόμα πατήσει τα κατώφλια του εικοστού πρώτου αιώνα, οι εκδόσεις του Παπαδιαμάντη είναι δυσαρίθμητες -εδώ αλήθεψε η πρόβλεψη του Νιρβάνα. Δεν έχουμε όμως ακόμα τη "μνημειώδη εθνική" ή "κλασική", και μια προσεχτική μελέτη των κριτικών υπομνημάτων αυτής εδώ της έκδοσης θα δείξει πως ο λόγος τούτος δεν είναι υπερβολικός ή άδικος.
Πρέπει να δηλωθεί από την αρχή και με έμφαση πώς ποτέ δε θα είμαστε σε θέση να έχουμε μια πλήρη και ακριβή έκδοση του Παπαδιαμάντη. Η πληρότητα και η ακρίβεια είναι δύο αρετές που εξασφαλίζονται, όταν ο ίδιος ο συγγραφές φροντίζει για την έκδοση, ή, τουλάχιστο, όταν έχει διασωθεί όλο το αρχείο του. Είπαμε όμως πως ο Παπαδιαμάντης πέθανε, προτού να δει τυπωμένο έστω και ένα μικρό τόμο με τα διηγήματά του. Από το άλλο μέρος, το αρχείο του, το οποίο και όσο ήταν, έχει οριστικά σκορπιστεί και κατά το μεγαλύτερο μέρος χαθεί.
Αν λοιπόν έτσι είναι τα πράγματα και αν η αδυναμία μας να έχουμε το κείμενο του Παπαδιαμάντη όπως βγήκε από το χέρι του εξαγγέλεται προκαταβολικά, τί μπορούμε -και τί πρέπει- να προσδοκούμε από μια έκδοση του, που λαβαίνει το θάρρος να αυτοχαρακτηρίζεται κριτική; Μόνο τούτου: τη μεγαλύτερη, κατά το δυνατό, προσέγγιση στην απόλυτη πληρότητα και ακρίβεια.
ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΤΟΜΟΥ: Ο ΧΟΡΟΣ ΕΙΣ ΤΟΥ κ. ΠΕΡΙΑΝΔΡΟΥ ~ ΓΥΝΗ ΠΛΕΟΥΣΑ ~ Η ΧΗΡΑ ΤΟΥ ΝΕΟΜΑΡΤΥΡΟΣ ~ Η ΑΚΛΗΡΗ ~ Η ΑΠΟΣΩΣΤΡΑ ~ Ο ΠΕΝΤΑΡΦΑΝΟΣ ~ Η ΜΑΟΥΤΑ ~ ΑΨΑΛΤΟΣ ~ ΕΡΜΗ ΣΤΑ ΞΕΝΑ ~ ΡΕΜΒΑΣΜΟΣ ΤΟΥ ΔΕΚΑΠΕΝΤΑΥΓΟΥΣΤΟΥ ~ ΤΟ ΨΟΦΙΜΙ ~ ΟΙ ΔΥΟ ΔΡΑΚΟΙ ~ ΠΟΙΑ ΕΚ ΤΩΝ ΔΥΟ ~ Η ΘΕΟΔΙΚΙΑ ΤΗΣ ΔΑΣΚΑΛΑΣ ~ ΤΟ ΤΥΦΛΟ ΣΟΚΑΚΙ ~ ΤΟ "ΝΑΜΙ" ΤΗΣ ~ ΣΤΑΓΟΝΑ ΝΕΡΟΥ ~ ΕΞΟΧΙΚΟΝ ΚΡΟΥΣΜΑ ~ Η ΕΠΙΣΚΕΨΙΣ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΔΕΣΠΟΤΗ ~ ΤΟ ΘΑΛΑΣΣΩΜΑ ~ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΑΡΜΟΝΙΑ ~ Η ΓΡΑΙΑ Κ' Η ΘΥΕΛΛΑ ~ Ο ΔΙΔΑΧΟΣ ~ ΑΝΘΟΣ ΤΟΥ ΓΙΑΛΟΥ ~ Η ΜΑΚΡΑΚΙΣΤΙΝΑ ~ ΤΟ ΚΡΥΦΟ ΜΑΝΔΡΑΚΙ ~ Η ΞΟΜΠΛΙΑΣΤΗΡΑ ~ ΤΑ ΛΙΜΑΝΑΚΙΑ ~ ΘΑΝΑΤΟΣ ΚΟΡΗΣ ~ ΤΑ ΠΤΕΡΟΕΝΤΑ ΔΩΡΑ ~ Η ΚΑΛΤΣΑ ΤΗΣ ΝΩΕΝΑΣ ~ ΑΣΠΡΗ ΣΑΝ ΤΟ ΧΙΟΝΙ ~ ΜΕ ΤΟΝ ΠΕΖΟΒΟΛΟ ~ ΤΟ ΚΑΜΙΝΙ ~ Τ' ΑΕΡΙΚΟ ΣΤΟ ΔΕΝΤΡΟ ~ ΦΟΡΤΩΜΕΝΑ ~ ΚΟΚΚΑΛΑ ~ ΤΑ ΡΟΔΙΝ' ΑΚΡΟΓΙΑΛΙΑ ~ ΟΙ ΛΙΡΕΣ ΤΟΥ ΖΑΧΟΥ ~ ΤΟ ΜΥΡΟΛΟΓΙ ΤΗΣ ΦΩΚΙΑΣ ~ ΤΑ ΚΑΛΑΜΠΟΥΡΙΑ ΕΝΟΣ ΔΑΣΚΑΛΟΥ ~ Τ' ΑΣΤΕΡΑΚΙ ~ Η ΠΙΤΡΟΠΙΣΣΑ ~ ΤΑ ΔΥΟ ΤΕΡΑΤΑ ~ ΤΗΣ ΔΑΣΚΑΛΑΣ ΤΑ ΜΑΓΙΑ ~ Η ΠΕΠΟΙΚΙΛΜΕΝΗ ~ ΝΕΚΡΟΣ ΤΑΞΙΔΙΩΤΗΣ ~ Ο ΑΝΑΚΑΤΟΣ ~ ΤΟ ΓΡΑΜΜΑ ΣΤΗΝ ΑΜΕΡΙΚΗ ~ ΕΡΗΜΟ ΜΝΗΜΑ ~ Ο ΑΝΤΙΚΤΥΠΟΣ ΤΟΥ ΝΟΥ ~ ΔΗΜΑΡΧΙΝΑ ΝΥΦΗ ~ ΤΡΑΓΟΥΔΙΑ ΤΟΥ ΘΕΟΥ ~ Τ' ΑΓΓΕΛΙΑΣΜΑ ~ ΟΙ ΚΑΝΤΑΡΑΙΟΙ ~ ΤΟ ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟ ~ ΜΕΓΑΛΕΙΩΝ ΟΨΩΝΙΑ ~ ΤΑ ΒΕΝΕΤΙΚΑ ~ ΤΑ ΦΡΑΓΚΛΕΪΚΑ ~ ΤΑ ΜΑΥΡΑ ΚΟΥΤΣΟΥΡΑ ~ ΑΓΑΠΗ ΣΤΟΝ ΚΡΕΜΝΟ ~ Ο ΓΑΜΟΣ ΤΟΥ ΚΑΡΑΧΜΕΤΗ ~ ΜΑΝΝΑ ΚΑΙ ΚΟΡΗ ~ ΤΑ ΣΥΜΒΑΝΤΑ ΣΤΟΝ ΜΥΛΟ ~ΤΟ ΧΡΙΣΤΟΣ ΑΝΕΣΤΗ ΤΟΥ ΓΙΑΝΝΗ ~ ΤΑ ΧΕΛΙΑ ~ Η ΚΑΛΛΙΚΑΤΖΟΥΝΑ ~ [Ο ΚΑΛΟΥΜΠΑΣ] ~ ΦΛΩΡΑ Ή ΛΑΒΡΑ ~ Η ΑΣΠΡΟΦΟΥΣΤΑΝΟΥΣΑ ~ ΤΟ ΙΔΙΟΚΤΗΤΟ ~ ΝΕΚΡΑΝΘΕΜΑ ~ ΤΑ ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΤΟΥ ΓΕΡΟΥ ~ ΕΠΙΜΗΘΕΙΣ ΕΙΣ ΤΟΝ ΒΡΑΧΟΝ ~ ΤΟ ΚΟΥΚΟΥΛΩΜΑ ~ Η ΚΛΕΦΤΟΠΑΡΕΑ ~ ΙΑΤΡΕΙΑ ΤΗΣ ΒΑΒΥΛΩΝΟΣ ~ [Η ΨΥΧΟΚΟΡΗ] ~ ΤΟ ΖΩΝΤΑΝΟ ΚΙΒΟΥΡΙ ΜΟΥ ~ ΣΤΟ ΜΕΓΑ-ΓΙΑΛΟ ~ Ο ΠΡΟΣΤΑΤΗΣ ΤΩΝ ΧΗΡΩΝ ~ Ο ΑΥΤΟΚΤΟΝΟΣ
Ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης (English: Alexandros Papadiamantis) υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους Έλληνες λογοτέχνες, συγγραφέας διηγημάτων και μυθιστορημάτων που έχει αφήσει ανεξίτηλο αποτύπωμα στην ελληνική λογοτεχνία. Γεννήθηκε στη Σκιάθο και καταγόταν από ιερατική οικογένεια, γεγονός που επηρέασε βαθιά τόσο την προσωπικότητά του όσο και το συγγραφικό του έργο, καθώς η θρησκευτική παιδεία και η στενή σύνδεση με την τοπική παράδοση διαπνέουν τα περισσότερα κείμενά του. Από νεαρή ηλικία έδειξε έντονο ενδιαφέρον για τη λογοτεχνία και τη γλώσσα, ενώ η εκπαίδευσή του στη Θεολογική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών προσέφερε στη γραφή του θεολογικές και φιλοσοφικές βάσεις που διαφαίνονται σε πολλά από τα έργα του, ιδιαίτερα στην εξερεύνηση της ανθρώπινης ψυχής και των ηθικών διλημμάτων των χαρακτήρων του. Παρά τη φιλοδοξία του να αφοσιωθεί στη λογοτεχνία, η ζωή του χαρακτηρίστηκε από φτώχεια και μοναξιά, με περιορισμένες οικονομικές δυνατότητες, γεγονός που τον κράτησε απομονωμένο από την αθηναϊκή κοινωνική και πολιτιστική ζωή, ενώ ταυτόχρονα τον βοήθησε να παρατηρεί με λεπτομέρεια και στοχασμό τη ζωή του τόπου του και τις κοινωνικές ανισότητες. Η πρώτη του εμφάνιση στη λογοτεχνία έγινε το 1879 με το διήγημα "Η Χειρονομία", και από τότε συνεργάστηκε με πολλά έντυπα, δημοσιεύοντας πλήθος διηγημάτων, άρθρων και κριτικών κειμένων. Η γραφή του Παπαδιαμάντη ξεχωρίζει για τη χρήση του δημοτικού λόγου σε συνδυασμό με καθαρεύουσα, δημιουργώντας έναν ιδιότυπο λογοτεχνικό ύφος που αποτυπώνει με ζωντάνια και λυρικότητα τις εικόνες της ελληνικής επαρχίας, των παραδόσεων, των ανθρώπων και της φύσης. Στο σύνολο του έργου του, η θρησκευτικότητα και ο ηθικός προβληματισμός συνυφαίνονται με κοινωνική κριτική και παρατήρηση της καθημερινότητας, δίνοντας βάθος στους χαρακτήρες του και δημιουργώντας έναν κόσμο γεμάτο ψυχική ένταση και ατμόσφαιρα. Το πιο γνωστό μυθιστόρημά του, "Η Φόνισσα", θεωρείται κορυφαίο δείγμα της ελληνικής λογοτεχνίας, καθώς μέσα από την ιστορία μιας γυναίκας που καταφεύγει στη φρίκη και την κοινωνική απομόνωση, ο Παπαδιαμάντης εξερευνά θέματα όπως η αδικία, η καταπίεση των γυναικών και η κοινωνική ανισότητα. Άλλα έργα του, όπως το "Γυφτοπούλα", "Αι Αδελφαί", "Η Κυρία Δήμα", "Ο Χριστός" και δεκάδες ακόμη διηγήματα, παρουσιάζουν ποικιλία θεμάτων, από την καθημερινή ζωή των Σκιαθιτών και των κατοίκων των νησιών, μέχρι την εξερεύνηση ψυχολογικών και ηθικών ζητημάτων, αποδεικνύοντας την ευρύτητα της σκέψης και της παρατήρησης του συγγραφέα. Παρά την αναγνώριση που απέκτησε μετά τον θάνατό του, κατά τη διάρκεια της ζωής του παρέμεινε σε μεγάλο βαθμό απομονωμένος και δεν απολάμβανε οικονομικής άνεσης. Η αφοσίωση του στην τέχνη της γραφής ήταν τέτοια που αφιέρωσε όλη του τη ζωή σε αυτή, αποτυπώνοντας την ψυχή και τα ήθη της ελληνικής κοινωνίας του 19ου αιώνα με μοναδική λεπτομέρεια. Ο Παπαδιαμάντης πέθανε το 1911, αφήνοντας πίσω του μια ανεκτίμητη λογοτεχνική κληρονομιά που συνεχίζει να μελετάται και να αγαπιέται σε όλο τον ελληνόφωνο κόσμο, ενώ η επιρροή του παραμένει ορατή σε γενιές συγγραφέων και αναγνωστών που αναζητούν την αυθεντική εικόνα της ελληνικής ζωής και κουλτούρας μέσα από τη λογοτεχνία. Οι αναλυτές του έργου του επισημαίνουν την ικανότητά του να συνδυάζει την ακριβή περιγραφή της φύσης, την παρατήρηση της καθημερινότητας και την εξερεύνηση ηθικών ζητημάτων, δημιουργώντας ένα σύμπαν που παραμένει ζωντανό και διαχρονικό, με επίκεντρο την ανθρώπινη ψυχή και την ελληνική παράδοση, ενώ ταυτόχρονα η προσωπική του βιογραφία και οι περιορισμοί της ζωής του προσδίδουν στην αφήγηση μια βαθιά αίσθηση αυθεντικότητας και αφοσίωσης στην τέχνη.
Η στιγμή που τελειώνεις ένα διήγημα του Παπαδιαμάντη είναι μια στιγμή που θέλεις και δεν θέλεις να τελειώσει. Κάτι που φαίνεται τόσο απλά δοσμένο, ταυτόχρονα τόσο πλούσιο και σε τέτοιο βάθος που τα σημερινά μυθιστορήματα ούτε στον ύπνο τους δεν θα μπορούσαν να φτάσουν, λες ότι δεν μπορεί ένας απλός, ντροπαλός εργένης θα μπορούσε να κάνει. Μια αντίστοιχη απόδοση σε καναδική έκδοση έχω δει (χωρίς βέβαια τον γλωσσικό ιδιωματικό πλούτο) μόνο στην Άλις Μονρό. Οι ιστορίες με τις ζωές που χάνονται σαν φλόγες κεριών, αλλά με την εφήμερη ομορφιά τους να περιγράφεται σε όλο της το μεγαλείο είναι το σήμα κατατεθέν του ξεχωριστού αυτού συγγραφέα.