مجموعه رسائل مشهور به کتاب الانسان الکامل نوشته عزیزالدین نسفی، توسط ماریژان موله محقق اسلوانیایی- لهستانی تصحیح شده است. اثر حاضر مشتمل بر بخشهای زیر است: پیشگفتار هانری کربن، مقدمه مترجم بر مقدمه فرانسوی کتاب (ضیاء الدین دهشیری)، مقدمه ماریژان موله، نکاتی چند در باب زندگانی مؤلف، تصانیف نسفی، سه مجموعه از رسالههای نشر شده، مجموعه رسائل، نسخه 4899 کتابخانه نور عثمانیه، خاتمه کتاب منازلالسائرین، زیادات نسخ، و مقدمه هانری کربن (به فرانسوی). مجموعه رسائل شامل چندین بیان و رساله است.
عزيزالدين نسفي، عارف فروتن و متواضع، پزشك و دانشمند قرن 7 هجريست كه در كتابهايش خود را اضعف ضعفا و خادم فقرا معرفي مي كند. او متولد نخشب (نسف يا قارشي در ازبكستان امروزي) است و مقبره او در ابركوه معروف به بقعه پیر صدیق و پیر حمزه سبز پوش است. كتاب انسان كامل، كتابيست درسي (براي سالكان راه معرفت) كه اصول معرفت شناسي و هستي شناسي صوفيان را به زبان ساده ارائه كرده است . البته زبان ساده به معني محتواي ساده نيست و آشنايي كلي با مقدمات معرفت شناسي فلسفه و عرفان اسلامي براي درك كتاب الزاميست. اين اولين تجربه من در خوانش يك متن كلاسيك عرفانيست كه از روي نسخه الكترونيكي آن در كتابراه مطالعه كردم. كتاب اصلي به همت هانري كربن و با مقدمه او و به تصييح ماریژان موله منتشر شده است. بيان و نثر قرن 7 عزيز نسفي، بدون تصنعات كلامي معمول آن دوره است و براحتي توسط ايراني امروزي قابل فهم است. نكته جالب اينجاست كه عزیزالدین نسفی در انتهاي كتاب، نظریۀ تکامل را، 800 سال پیش به گونۀ بسیار روشن، بازگو کرده است: "...آنگاه از عناصر و طبایع عروج میکنند و به نبات میآیند، و اول صورتی که از صورت نبات پیدا میکنند، صورت «طحلب (خزه)» است و این طحلب گیاهی سبز است که در آبها پیدا میآید. و به مراتب برمیآید و صورت نباتات و اشجار پیدا میکنند تا به حدی که شجر به حیوان نزدیک شود، همچون درخت خرما، و چندین هزار سال دیگر در این مرحله میباشند ... و اول صورتی که صورت جانوران پیدا میکنند، صورت خراطین است و این خراطین کرمی سرخ و دراز و باریک است که در گل و زمین آبناک بود، و به مراتب بر میآیند و صورت جانوران به تدریج پیدا میکنند، تا به حدی که حیوان غیرناطق به حیوان ناطق نزدیک میشود، همچون ... بوزینه و نسناس. و چندین هزار سال دیگر در این مرتبه میباشند ... آنگاه از حیوان به انسان میآیند و اول صورتی که از صورت انسان پیدا میکنند، صورت زنگیان (سیاهپوستان) است" همچنين قابل توجه است كه هر چقدر كه اين عارف و دانشمند پارسي زبان در كشور خود ناشناخته است، در محافل اروپايي شناخته شده و انديشه اش مورد توجه است. اوائل كه با اين كتاب آشنا شدم، مطلقا چيزي نمي فهميدم و مطالب هم جذابيتي نداشت،ولي با توجه به اينكه دوره خواندنش زياد طول كشيد و مطالعه جانبي هم داشتم، اكنون اگر چه هنوز مطالب به صورت كامل برايم قابل درك نيست، اين مقدار را مي توان از دور ديد كه چه كاخ انديشه با شكوهي بنا شده است.
از کتاب:
"مرتبه ئی از مراتب حیوانی فرو رفتند و بمرتبۀ انسانی نرسیدند، از جهت آن که درین عالم بشهوت بطن و بشهوت فرج و دوستی فرزند مشغول بودند و از اوّل عمر تا بآخر عمر سعی و کوشش ایشان و جنگ و صلح ایشان از بهر این بود و بغیر ازین سه چیز چیزی ندانستند و ندیدند: «و لقد ذرأنا لجهنم کثیراً من الجنّ و الانس لهم قلوب لایفقهون بها و لهم آذان لایسمعون بها و لهم اعین لایبصرون بها اولئک کالانعام بل هم اضلّ اولئک هم الغافلون»."
"بدان که آدمیان، چون بی اختیار خود باین عالم آمدند، از صد هزار کس که بیامدند و برفتند یکی چنان بود که خود را بحقیقت دانست، و این عالم را چنان که این عالم است بشناخت و بدانست که از کجا می آید و بکجا می رود، یعنی مبداء و معاد خود را بعلم الیقین و عین الیقین بشناخت و بدید. باقی جمله نابینا آمدند و نابینا رفتند: «من کان فی هذه اعمی فهو فی الآخرة اعمی و اضلّ سبیلا». هر یک در مرتبه ئی از مراتب حیوانی فرو رفتند و بمرتبۀ انسانی نرسیدند"
"ای درویش! عقل آفریده است از جهت آن که عقل گویا است، و زبان هم گویا است، عقل معلّم است و زبان هم معلّم است؛ و عقل رسول خدای است، و زبان رسول عقل است."
ای دوست بدان که شریعت، گفت انبیاست و طریقت، عمل انبیاست و حقیقت، دید انبیاست.
عارف کامل و پیر وارسته عزیزالدین نسفی که در قرن هفتم میزیسته کتابی دارد به نام انسان کامل اگر حال خوبی داشتید این کتاب را بخوانید که روحتان را جلا خواهد داد و اگر حال خوبی نداشتید باز هم بخوانید تا حالی خوش به شما هدیه دهد. و اگر اهل عمل باشید شما را متحول خواهد نمود.
خیلیها فکر میکنند من آدم مذهبیم که کتب مذهبی زیاد میخونم اما من بر این باورم آدمهای کم اطلاع از دانش های مختلف، دقیقا از همون نقطه کم آگاهی ضربه میخورند و به استثمار دیگران درمی آیند، پس من کتب با گرایشها و سلایق مختلف میخونم که روزی روزگاری استثمار نشم 😉 البته بگم بین مذهبیون در گذشته انسانهای واقعی و صادق کم ندیدم که برام محترمن.... بگذریم. این کتاب که ترجمه اش به اسم همون انسان کامل بدون ال است یه کتاب خوبی بود بنظرم نویسنده بسیار زیرک داشته با کلی چرب زبونی انسان کامل و معرفی میکنه.
اين خلاف كه ميان علما افتاده است كه اسم عين مسمّى است يا غير مسمّى، از اين جهت است. آنكس كه مى گويد كه اسم عين مسمّى است، اسم حقيقى مى خواند؛ و شك نيست كه اسم حقيقى عين مسمّى است. و آنكس مى گويد كه اسم غير مسمّى است، اسم مجازى مى خواند؛ و شك نيست كه اسم مجازى غير مسمّى است عزيز الدين نسفى، الإنسان الكامل(نسفى)، 1جلد، انتشارات طهورى - تهران، چاپ: هشتم، 1386. ص 290 * :یزدانپناه عسکری الف: اسماء ملفوظه ب: اسماء .اسماء ملفوظه، اسماء آن اسماء است
هر که خواهان صحبت کسی شد، آن خواستِ اول را میل گویند و چون میل زیادت گشت و مفرط گشت، آن میلِ مفرط را ارادت گویند و چون ارادت زیاد شد و مفرط گشت، آن ارادتِ مفرط را محبت گویند و چون محبّت زیادت شد و مفرط گشت،