Çağın en büyük yazarları kafkaesk öykülerde bir araya geldi: borges, kafka, lethem, roth, ballard ve niceleri bu eşsiz derlemede buluştu. Şimdi artık Kafka'nın simsiyah böceğinin etrafında renkli böcekler birikiyor. Renk renk dönüşümler, renk renk öyküler beliriyor. "Kafkaesk Öyküler" çağın en büyük yazarlarının birbirinden değerli öykülerinden oluşan eşsiz bir derleme. Her öyküde Kafka'nın modern edebiyatta yarattığı kırılmayı yeniden canlandıran yazarlar eşsiz ve bir okuma serüveni sunuyor. Klasikleşmeye aday, arşivlik bir çalışma. "Kafka'nın bir hikâyesini hayal meyal hatırlamak bir şey, kitabın önünde olması başka bir şey." Amerikan ve İngiliz Edebiyatının en büyük isimleri Kafka için yazdılar. Birbirinden değerli ve eşsiz öyküler Kafkaesk Öyküler antolojisinde bir araya geldi
Tüm hikayeleri okuyamadım maalesef çünkü üst üst gelen "böceğe dönüşme" hikayeleri bir yerden sonra sıkıcı olmaya başladı. Buna rağmen Ballard'ın hikayesini çok sevdim ve aynı zamanda çok da etkilendim. Olaya böceğe dönüşme olarak bakmanın ötesine geçebilmiş nadir hikayelerden biriydi Boğulan Dev.
S.'s application to review the anthology had been neither refused, nor accepted.
Despite the many explanations offered at various times by one or another of the officials who stood behind the window at the offices of G. where he had sat, gnawing the stub of his third pencil and filling out each page of the application, S. did not truly understand why this should be so. He had, after all, gone into great and, indeed, one might almost say superfluous length about the brilliance of the anthology's theme, the perfection of its title and the perspicacity of J.K. and J.K., the editors—who were not nearly so interchangeable as their shared initials might make it appear. He had expatiated on the wealth of biographical information in the book's foreword, the rhetorical flourishes and exciting new tidbits of information that the editors had thought to include—such as the report that the original K. had, upon reading the first chapters of one of his most significant works aloud, been in stitches of helpless laughter. And regarding the range of authors and styles included, S. had, he believed, raised the art of the review to heretofore unseen peaks of excellence.
Sitting on the hard wooden chair at the office of applications for review, hour upon hour, S. had crafted what he believed to be the perfect application, or at least the best such application of which human beings might be capable. He had stacked the pages neatly, attached all additional sheets and required supplements, and included the cheque for the total of all fees, surcharges and subsidiary assessments listed on the placard to the right-hand side of the official's window. He had placed his application for review gently, even reverently, into the tray labeled for that purpose.
Since then, he had been waiting. No word had come. S. trudged weekly to and from his minuscule apartment in the great gray city—he had taken rooms close to the offices of G. so he could more easily attend to the progress of his application. Upon each visit he filled out the much shorter application to review the status of an application to review and stood in line. Each time he handed his form to the waiting official directly, as was permitted by the schedule of rules posted to the left of the window. The officials behind that window—there was a small, rotating staff—soon grew familiar with S.'s appearance and often greeted him cheerfully as he entered and availed himself of the free coffee and light pastries that were often his only meal of the day. But they were never able to tell him anything concrete about the status of his application. They would bustle behind the barred window, inquire of their superiors, fill out forms of their own, but always in the end shake their solemn heads brusquely or sorrowfully, sympathetically or with cold indifference, in the face of S.'s disappointment, occasional anger, and eventual stoic resignation...
S. was discovered on the floor of the offices at G. one day by another applicant. Clutched in S.'s gnarled, clawed hand was a yellowed envelope, which the latest official had just that morning, in an excess of enthusiasm and initiative, discovered stuck to the bottom of a much older bin of outdated documents that were due for incineration. The front of the envelope bore the name and address of S. in his own hand, written there many years ago, and an uncancelled stamp of quaint design and nowadays insignificant denomination.
একটি গল্প দিয়ে শুরু করছি। জোসেফ স্কভোরেকির বরাত দিয়ে গল্পটি আমাদের শোনান মিলান কুন্ডেরা তাঁর ‘আর্ট অব নভেল’ বইয়ের ‘সামহোয়্যার বিহাইন্ড’ অংশে। প্রাগের একজন ইঞ্জিনিয়ার আমন্ত্রিত হয়েছিলেন লন্ডনের এক আলোচনা সভায়। তিনি প্রাগে ফিরে আসার পর একটি খবরের কাগজে পড়লেন তাকে নিয়ে লেখা হয়েছে: লন্ডনের একটি আলোচনা সভায় আমন্ত্রিত এক চেক ইঞ্জিনিয়ার, পশ্চিমের সংবাদমাধ্যমের সামনে তার সমাজতান্ত্রিক স্বদেশ সম্পর্কে কুরুচিকর মন্তব্য করে পশ্চিমেই থেকে যাওয়ার ইচ্ছা পোষণ করেছেন। ইঞ্জিনিয়ার ছুটে গেলেন পত্রিকার অফিসে। সম্পাদক ক্ষমা চেয়ে বললেন, তার কিছু করার নেই, লেখাটা তিনি পেয়েছিলেন অভ্যন্তরীণ মন্ত্রণালয় থেকে। ইঞ্জিনিয়ার এবার মন্ত্রণালয়ে গেলে তাকে বলা হলো, ভুল হয়ে গেছে, কিন্তু তাদেরও কিছু করার নেই। কারণ, প্রকৌশলবিদ সম্পর্কে এ রকমই রিপোর্ট পাঠিয়েছেন লন্ডন দূতাবাসের গোয়েন্দা বিভাগ। খবরটি প্রত্যাহার করার নিয়ম নেই বলে তারা জানালেন, ইঞ্জিনিয়ারের এতে কোনো সমস্যা হবে না। কিন্তু ইঞ্জিনিয়ার হঠাৎ বুঝতে পারলেন যে তাকে নজরে রাখা হচ্ছে, তার টেলিফোনে আড়ি পাতা হচ্ছে। তিনি দুঃস্বপ্ন দেখতে শুরু করলেন। অবশেষে আর চাপ না নিতে পেরে, অনেক ঝুঁকি নিয়ে বেআইনিভাবে দেশত্যাগ করলেন এবং সত্যি সত্যিই রাজনৈতিক কারণে অবৈধ অভিবাসী হতে বাধ্য হলেন। গল্পের এই পলাতক ভদ্রলোক কোনো দিনই জানতে পারবেন না তার সম্পর্কে কে এই চূড়ান্ত সিদ্ধান্তটা দিয়েছিলেন। তার পরিস্থিতি যেন আদালতের সামনে জোসেফ কে কিংবা ‘ক্যাসেল’-এর সামনে জমির জরিপকারী কে-এর মতোই। এদের তিনজনই একটা গোলকধাঁধার মতো প্রতিষ্ঠানের কাছে বন্দী। এই গোলকধাঁধাটা আরও অসহনীয় ও ভয়ংকর হয়ে ওঠে, যখন ব্যক্তি ও সমাজ জানে অপরাধ তার ন্যায্যতা প্রতিষ্ঠার জন্য যে অপরাধীকে খুঁজে নিয়েছে, সে আসলে নির্দোষ। সবাই সবকিছু জানলেও কতগুলো আইনি প্রক্রিয়া কিংবা আমলাতান্ত্রিক জটিলতার কারণে নির্দোষ ব্যক্তি দায়মুক্ত হতে পারছে না। এবার আমরা কাফকার ‘কে’ কিংবা কুন্ডেরার ওই ইঞ্জিনিয়ারের গল্প থেকে সরে আসছি বাংলাদেশে, এই গল্পগুলোর ঘটনা ও চরিত্র কাল্পনিক নয়, বাস্তব। ঘটনা-১: তারা মিয়ার বিরুদ্ধে পুলিশের অভিযোগ, তিনি চাপাতি, হকিস্টিক ও লোহার রড় হাতে নিয়ে আক্রমণ করেছেন পুলিশের ওপর। অথচ জন্মগতভাবে তার হাত দুটি নিষ্ক্রিয়। ভিক্ষা করে জীবন যাপন করা তারা মিয়া উচ্চ আদালতে অন্তর্বর্তীকালীন জামিনের আশায় ঘুরছেন। সে যে নির্দোষ, সেটা আর বলার অপেক্ষা রাখে না। কিন্তু খাতাকলমে সেটা এখন প্রমাণিত হতে হবে। একটা ভুল মামলায় ফেঁসে গিয়ে তারা মিয়া বলতে পারছে না আমি এই মামলা মানি না। তাকে অভিযোগ মেনে নিয়ে প্রমাণ করতে হচ্ছে নির্দোষ কি না। ঘটনা-২: সোনালী ব্যাংক থেকে সাড়ে ১৮ কোটি টাকা ঋণ নিয়ে পালিয়ে গেছেন আবু সালেক নামের এক ব্যক্তি। কিন্তু দুদকের মামলায় সালেকের পরিবর্তে বিনা অপরাধে কারাভোগ করছেন পাটকলশ্রমিক জাহালম। যার নিজের কোনো ব্যাংক অ্যাকাউন্ট নেই, দুদক তাকে ভয়ংকর ঋণখেলাপি হিসেবে চিহ্নিত করে ৩৩টি মামলা দিয়েছে। তাকে জেলে ঢুকিয়ে বলা হয়েছে, তুমিই অপরাধী। অশিক্ষিত জাহালম কাগজে–কলমে নিজেকে নিরপরাধ প্রমাণ করতে ব্যর্থ হচ্ছে। শুনানিতে দুদকের আইনজীবী স্বীকার করছেন, জাহালম ঋণগ্রহীতা নন। কিন্তু এরপরও তাকে জেলে থাকতে হয়েছে। ঘটনা-৩: অপরাধ না করেও ভারতের আদালত হত্যা মামলায় যাবজ্জীবন কারাদণ্ড দিয়েছে বাংলাদেশি নাগরিক বাদল ফরাজিকে। বেনাপোলে ইমিগ্রেশন শেষ করে ভারতের সীমান্তে প্রবেশের পরপরই বাদলকে আটক করে বিএসএফ১ অপরাধী না হয়েও সে বোঝাতে পারেনি, খুনের অভিযোগ যে বাদলকে খোঁজা হচ্ছে, সে আসলে অন্য কেউ। ১০ বছর জেলজীবন অতিবাহিত হওয়ার পর তাকে ঢাকায় ফিরিয়ে আনা হয়েছে। দেশে এসেও তাকে কারাগারেই থাকতে হচ্ছে। কিন্তু কেন? কারণ, ভারতীয় আদালত তাকে দণ্ড থেকে রেহাই দেয়নি। নিয়ম অনুযায়ী দণ্ডের বাকি মেয়াদ সে বাংলাদেশের কারাগারে ভোগ করবে। চাইলে সে রাষ্ট্রপতির কাছে ক্ষমা চাইতে পারবে। যে অপরাধ সে করেনি, সেই অপরাধের জন্য তাকে ক্ষমা চাইতে হবে। অর্থাৎ প্রকারান্তরে অপরাধ মেনে নেওয়ার ভেতর দিয়ে তার মুক্তি। এবার আসছি কাফকার ‘ট্রায়াল’ উপন্যাসে। সকালে ঘুম থেকে উঠে জনৈক জোসেফ কে দেখল তার দরজায় পুলিশ, তাকে গ্রেপ্তার করতে এসেছে। কে–এর বিরুদ্ধে গুরুতর অভিযোগ দায়ের করা হয়েছে। ‘কে’ তার বিরুদ্ধে আনীত অভিযোগের কথা জানতে চাইলে পুলিশ জানায়, সেটা তারা জানে না। এমনকি দারোগাও অবগত নন। এই রহস্যময় মামলায় ফেঁসে যাওয়ার পর ‘কে’-কে সবাই সন্দেহের চোখে দেখতে শুরু করে। কেউ কেউ তার মধ্যে অপরাধীকে দেখতে পায়। ‘কে’-এর কথা কেউ শোনে না। তার বিচারকাজ শুরু হওয়ার আগেই তার দোষ খুঁজে বের করে আশপাশের মানুষেরা। যে ঘটনা ‘কে’-র জীবন শেষ করে দিচ্ছে, তা অন্যদের কাছে তামাশার মতো। ‘কে’র উকিলও মনে করে, এই মামলায় তার জেল হবে, তাই দেরিতে বিচারকাজ হলে তারই ভালো। অথচ মজার ব্যাপার কেউই জানে না ‘কে’র অপরাধ কী! কে যখন জানতে পারছে না তার অপরাধ, তখন সে কীভাবে ��িজেকে নির্দোষ প্রমাণ করবে? অন্য ঔপন্যাসিকেরা যেখানে প্রতিষ্ঠানের মুখোশ উন্মোচন করেন এমনভাবে যেন এইগুলো আসলে বিভিন্ন ব্যক্তি দ্বারা ন���য়ন্ত্রিত। তবে কাফকা দেখালেন, প্রতিষ্ঠান একটা স্বতন্ত্র নিয়মে চলে, কেউ জানে না কে এই নিয়মগুলোর চালক বা এগুলো কবে চালু হয়েছিল, কিন্তু নিয়মগুলো আর কেউ পরিবর্তন করতে আসে না। ফলে খুব সাধারণ একজন মানুষের অতিসাধারণ একটা গল্প ভয়ংকর মিথে রূপান্তরিত হয়। মিথটা তৈরিই, চরিত্র সেখানে পা দিচ্ছে সিস্টেমের অংশ হিসেবে। তাই তাত্ত্বিকেরা এ ধরনের গল্প কিংবা ঘটনাকে চিহ্নিত করছেন ‘কাফকা-সদৃশ’ হিসেবে। কাফকা-সদৃশ (kafkaesque) আসলে কী? কাফকা দেখিয়েছেন, একজন ব্যক্তির ফাইল বা নথিপত্র ওই ব্যক্তির জায়গা জুড়ে নিয়েছে—ফাইলটাই হলো আসল, ব্যক্তি তার ছায়াবিশেষ। এর অন্য একটা অপরিহার্য দিক হলো: অপরাধীর অপরাধ খুঁজে নেওয়া। একজনকে অত্যাচার করা হচ্ছে, কাজেই মুক্তি পেতে হলে তাকে স্বীকার করতে হবে যে সে অপরাধী। সমস্যাটা শুধুমাত্র সামাজিক বা রাজনৈতিক না, মনস্তাত্ত্বিকও বটে। কখনো কখনো অভিযুক্ত একসময় সত্যি সত্যি মেনে নেয় যে সে অপরাধী। মেনে নেওয়ার ভেতর দিয়ে সে নিজেই তার শাস্তির যথার্থতা খুঁজে নেয়। যেমন, জোসেফ কে তার বিরুদ্ধে আনীত অভিযোগ জানতে না পেরে, তার অতীতটা পুঙ্খানুপুঙ্খভাবে যাচাই করবে বলে ঠিক করে। অর্থাৎ সে তার অপরাধ খুঁজতে শুরু করে। কাফকার সাহিত্যে এই সমস্ত পরিস্থিতিকে মনে হবে যেন উপহাস, শুধুমাত্র উপহাসের ওই চরিত্রগুলোর কাছে মনে হবে এটা একটা দুঃস্বপ্নের মতো। (এই উপহাসকে কুন্দেরা দেখছেন এইভাবে, ‘আমাদেরকে মানুষের মহত্ত্বের সুন্দর ইল্যুশন দেখিয়ে দুঃখবোধ সান্ত্বনা জানায়। কমিক বড়ই নিষ্ঠুর, এটা নির্মমভাবে আমাদের বেঁচে থাকার অর্থহীনতার ওপরই অর্থারোপ করে।’) কাফকা যে জগৎটা চিহ্নিত করছেন সেই জগৎটা অফিস-আদালত ও আমলা দ্বারা নিয়ন্ত্রিত। কুন্দেরা বলছেন, কাফকা ভবিষ্যৎ সম্পর্কে ভেবে লেখেননি। তাঁর কোনো রাজনৈতিক উদ্দেশ্যও ছিল না। সিস্টেমের কারণেই যেন কাফকার গল্পগুলো আজ সত্য হয়ে দেখা দিয়েছে। অন্যত্র বলছেন, ‘কাফকা আমলাতান্ত্রিক সমাজব্যবস্থাকে উঠিয়ে এনেছেন তাঁর উপন্যাসের কাব্যে। তিনি যেভাবে খুব সাধারণ একজন মানুষের অতি সাধারণ একটা গল্পকে মিথে রূপান্তরিত করেন, তা আগে দেখা যায়নি।’ এই রূপান্তরের ঘটনাটি কাফকা আরো দুঃসহ করে দেখিয়েছেন তাঁর ‘মেটারমফোসিস’ গল্পে। গ্রেগর সামসা এক সকালে ঘুম ভেঙে দেখল যে সে পোকা হয়ে গেছে। আশেপাশের আর সব মানুষ ঠিক আছে। কাফকার ‘কে’ কিংবা সামসার মতোই ইঞ্জিনিয়ার বিদেশ সফর শেষ করে দেশে পা দিয়েই জানতে পারলেন তিনি রাষ্ট্রদ্রোহী; বিদেশের মাটিতে প্রথমবারের মতো পা দেওয়ার পরপরই বাদল গ্রেফতার হচ্ছে সে দেশে খুনের দায়ে, তারা মিয়া কিংবা জাহালম ঘুম ভেঙে দেখল তার উঠোনে পুলিশ গ্রেফতার পরোয়ানা হাতে দাঁড়িয়ে আছে। এরা প্রত্যেকে তখন এক ধরনের রূপান্তরের ভেতর দিয়ে সামসার ভূমিকায় অবতীর্ণ হয়। আমরা তো পোকা হয়নি? শেষ করার আগে আরও একবার ফিরে আসছি বাদল, তারা মিয়া এবং জাহালমের কাছে। না, আক্ষরিকভাবে তারা কেউ পোকা হয়ে যায়নি। কিন্তু তাদের রূপান্তরটা গ্রেগর সামসার চেয়ে কোনো অংশে কম কষ্টের না। সামসার মানুষ থেকে পোকায় রূপান্তর হওয়ার মতো একজন নিঃস্ব মজুরের হাজার কোটি টাকা ঋণখেলাপির দায়ে অভিযুক্ত হওয়া, হাত না থাকা এক ভিক্ষুকের বিরুদ্ধে পুলিশকে পেটানোর অভিযোগ এবং ভিনদেশে বেড়াতে গিয়ে খুনের দায়ে গ্রেপ্তার হওয়ার ঘটনাগুলো আমাদের কাছে রসিকতা বলে মনে হয়। আমরা হয়তো কিঞ্চিৎ হেসেও ফেলি। কিন্তু একটু পরেই জানতে পারি ‘দ্য ক্যাসেল’-এর ‘কে’-র মতো তারা একটা আমতান্ত্রিক জটিলতার ভেতর ফেঁসে গেছে। ‘দ্য ট্রায়াল’-এর জোসেফ কে-র মতো (সাজাপ্রাপ্ত হয়ে কিংবা না হয়ে) হয়তো স্মৃতি ঘেঁটে উদ্ধার করার চেষ্টা করছে তারা আসলেই কোনো অপরাধ করেছে কি না। শেষ করছি ডব্লিউ. এইচ. অডেনের একটি ব্যক্তিগত অভিজ্ঞতা দিয়ে। কাফকার সাহিত্যের চরিত্র নিয়ে কথা বলতে গিয়ে অডেন বলছেন: যুদ্ধকালীন সময়ে একবার পেন্টাগনে আমাকে এক দীর্ঘ আর ক্লান্তিকর দিন কাটাতে হয়েছিল। আমার কাজ শেষে বাড়ি ফেরার তাড়া নিয়ে আমি দ্রুত নেমে আসতে থাকি দীর্ঘ কয়েকটি করিডোর পেরিয়ে এবং চলে আসি একটি ঘোরানো-দরজার কাছে যার সামনে দাঁড়িয়ে ছিল একজন প্রহরী। প্রহরী আমাকে জিজ্ঞেস করে, ‘আপনি কোথায় যাচ্ছেন?’ আমি জবাব দেই, ‘বেরোবার চেষ্টা করছি?’ ‘আপনি তো বাইরেই আছেন’ সে বলে। এক মুহূর্তের জন্য আমি অনুভব করি, আমিই ‘কে’। [নার্সিসাসের কুয়ো : এক সত্তাশূন্য আমি, অনুবাদ: রায়হান রাইন]
Kitaba başlamadan önce endişelerim vardı fakat hemen ikinci (Kafka sonrası ilk) öyküde Ballard’ın Love, Death and Robots’a da uyarlanan “Boğulan Dev” ini görünce bir rahatladım.
17 farklı öykünün yer aldığı antolojide, Ballard’dan sonra beğendiğim öykü yazarları, hepsinin de kariyerli oluşları ayrıca mutlu etti, şu şekilde oldu:
Terry Bisson - Beğendiklerim arasında en kısa öykü (“Hamam Böceği Şapkası”) onundu, dolayısıyla etki yaratması daha zordu. En büyük payeyi ona verdim. Bisson’un bizde Ayrıntı Bilimkurgu Serisi altında yayınlanmış “Daha Geride Kalanlar” kitabı dışında bir eseri basılmamış (buradaki öykü orada yok).
Borges: “Babil Piyangosu.”
Jeffrey Ford: “Parlak Bir Sabah.” Bu yazarın dilimizde basılmış bir eseri yok. Ninth Gate’i (Dumas Kulübü) ve Maymun Pençesi’ni andırır biçimde, lanetli “Mor Kafka” için yapılan açık artırma öyküye ihtiyacı olan gizemi ve gerilimi sağlıyor.
Eileen Gunn: “Orta Kademe Yöneticilere Sağlam Stratejiler.” "Dönüşüm"ü esas alan öykü, Bisson ile birlikte, kitabın mizah yükünü sırtlayan en güzel yazınlardan biri olmuş. Ford gibi, onun da dilimizde bir eseri görünmüyor.
Crumb: American Splendor ile perdeye taşınan çizerin “Açlık Sanatçısı” için hazırladığı paneller gayet doyurucu. Eser Kafka’ya ait olduğu için bunu bonus olarak sayıyorum.
Hayal kırıklıklarım:
İsminden dolayı Philip Roth. Temadan dolayı (Capraesk) Lethem/Scholz’dan “Uzaklaşan Ufuk”. Bolca Yiddish, İsrail, Kudüs, Filistin görmek. Anladık, Kafka Yahudi. “Kitapta neden bu kadar çok böcek var?” sorusuna muhatap olmama sebep çizimler. Kafka basım yasağından böcek tasavvuruna kadar, hiçbir talebine karşı saygı görmemişken böyle antolojilerle kendisine saygı duruşunda bulunulması ironik. Neyse, sonuç olarak, yazarlar hakkında bilgi verirken öyküleriyle Kafka bağlantıları için de birer ikişer sayfa sunan, konsept bir çalışma olmuş.
Bu öykü seçkisinde J.g. Ballard'dan sahile vuran boğulmuş bir devle insanların yüzleşme öyküsü, T. Coraghessan Boyle'dan arabasını tamire götürmek zorunda kaldığı tamir dükkanında hapsolan bir adamın öyküsü, Paul Di Flippo'dan gündüzleri gazeteci geceleri suçluların düşmanı amerika'da cüce karga adam kafka öyküsü, Damon Knight'ın özetleyemediğim garip İdareci adlı öyküsü, Robert Crumb tarafından çizilmiş Açlık Sanatçısı çizgi romanı ve benim yukarıda saydıklarım kadar beğenmediğim ama sizin beğenebileceğiniz daha bir çok öykü var.
"My sentences sometimes have the quality of Arabic penmanship, looping and knotting, like some kind of Sufi script meant to describe one of the names given to God in order to avoid using his real name."
Really interesting and intriguing at first, including the various authors’ notes. Bogged down towards the end, (last 2 stories) had trouble finishing it
Bleak, absurd, existential, and bureaucratic musings of writers spanning many genres. J.G. Ballard's story "The Drowned Giant" (1964) is worth getting this anthology alone. Damon Knight's story is highly strange and symbolic, like a Dali painting come to life. Goss' story is a politically-charged piece recalling resistance movements of the 60's, though with much more abstract purposes.
A couple of short stories would get 5 stars (like the drowned giant by J.G.Ballard for example) some would get less but all in all it reads like a good mixed tape plays.