Σχεδίασμα Εισαγωγής στη Φιλοσοφία

by Christos Yannaras, Χρήστος Γιανναράς

Πρόκειται για επανέκδοση του κλασσικού πια βιβλίου που πρωτοεκδόθηκε το 1980.

Ανήκουμε στη Δύση; Τι μας συνδέει με τη Δύση και τι μας χωρίζει; Οι Έλληνες «δώσαμε τα φώτα» στους Δυτικούς; Ή είναι οι Δυτικοί που διέσωσαν την αρχαιοελληνική κληρονομιά, ενώ εμάς μας απέκοψε από αυτήν ο χριστιανισμός και η τουρκοκρατία; Το κυρίως πεδίο όπου μπορούν να απαντηθούν αυτά τα ερωτήματα, δεν είναι τα ιστορικά γεγονότα. Είναι οι προϋποθέσεις τους: τα κίνητρα- αιτίες και οι σκοποί, το «νόημα» που δίνουμε οι άνθρωποι στην ύπαρξη, στον κόσμο, στην Ιστορία. Πεδίο όπου γεννιώνται οι συγκλίσεις και οι διαφορές Ελληνισμού και Δύσης, είναι η φιλοσοφία. Χωρίς σπουδή των φιλοσοφικών προϋποθέσεων που καθορίζουν τη σχέση- αναμέτρησή μας με τη Δύση, η μετοχή μας σήμερα στο κοσμογονικό εγχείρημα της «ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης» είναι καταδικασμένη να πραγματώνεται ή σαν μειονεκτικός μεταπρατισμός και μιμητισμός ή σαν ψυχολογική αντιπαλότητα και ανεδαφική ρήξη.

Το βιβλίο αυτό θέλει να υπηρετήσει κάθε Έλληνα που αναλαμβάνει να εκπροσωπήσει τη χώρα μας, σε οποιαδήποτε πτυχή των σχέσεων με την ΕΕ, σήμερα. Αλλά και κάθε Έλληνα για τον οποίο η ελληνικότητα είναι ακόμη πρόταση «νοήματος» που ενδιαφέρει επικαιρικά και πανανθρώπινα.

Το βιβλίο αυτό δεν φιλοδοξεί να είναι μια γενική εισαγωγή στο σύνολο των φιλοσοφικών αναζητήσεων του ανθρώπου κατά τη διαδρομή της ιστορίας του. Δεν έχει πρωτευόντως ιστορικό χαρακτήρα, δεν εξαντλεί τις φιλοσοφικές απόψεις και θεωρίες σε σχέση με τα θέματα που θίγονται στις σελίδες του. Η μέθοδος του βιβλίου είναι η αφαιρετική-συνθετική, όχι η παραθετική-απογραφική. Που σημαίνει ότι: από το τεράστιο υλικό της Ιστορίας της Φιλοσοφίας αφαιρούνται πολλά (θυσιάζεται η πληρότητα καταγραφής της ποικιλίας των προσβάσεων) για να πραγματοποιηθεί μια σύνθεση ικανή να εισαγάγει τον αναγνώστη στα θεμελιώδη φιλοσοφικά ερωτήματα και στις σημαντικότερες (για τις ιστορικές τους συνέπειες) μεθόδους αντιμετώπισης των ερωτημάτων.

Πρόκειται λοιπόν για σχεδίασμα εισαγωγής στον τρόπο του φιλοσοφείν και όχι πρωτευόντως στην ιστορία των ερωτημάτων και των απαντήσεων. Οι αναφορές στην Ιστορία της Φιλοσοφίας είναι τόσες, όσες μπορούν να είναι εισαγωγικές στους "τρόπους" που καθορίζουν τη φιλοσοφική αναζήτηση. Και οι "τρόποι" είναι δύο στην ιστορία του φιλοσοφείν: Ο "κοινωνιοκεντρικός" τρόπος των Ελλήνων και ο "ατομοκεντρικός" τρόπος της μεταρωμαϊκής ευρωπαϊκής Δύσης.
Στις δύο Όχθες του Αιγαίου και στο ενδιάμεσο αρχιπέλαγος γεννήθηκε, για πρώτη φορά στην ιστορία του ανθρώπου, το ερώτημα για την εγκυρότητα της γνώσης, πότε η γνώση αληθεύει, και πότε είναι ψευδής - γεννήθηκε η κριτική σκέψη, η φιλοσοφία. Οι Έλληνες αναζήτησαν το "κριτήριον της αληθείας": Αληθινό είναι κάτι που δεν μεταβάλλεται, δεν φθείρεται, δεν πεθαίνει. Και η μόνη εμπειρικά προσιτή πραγματικότητα του "αθανατίζει", άρα "αληθεύει", είναι για τον Έλληνα "ο τρόπος της του παντός διοικήσεως".

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ: Η αρχέγονη "φιλία σοφίας"
ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ: Τα αισθητά και τα νοητά
1. Η "αρχική" διάκριση
2. Η παρέμβαση των νοητών στα αισθητά: λόγος και φύση
3. Η δυναμική μεσιτεία του ανθρώπου: νοείν και είναι
ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΔΕΥΤΕΡΟ: Το σχετικό και το απόλυτο
4. Η αρχέγονη αναγωγή
5. Η βιωματική οικείωση του απολύτου: ελευθερία και ετερότητα
6. Η συλλογική-κοινωνική οικείωση του απολύτου: Ιστορία και πολιτισμός
ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΡΙΤΟ: Μύθος και σύμβολο
7. Η "μυστική" λειτουργία του μύθου
8. Η συμβολική έκφραση του αρρήητου
9. Το ζητούμενο: η διασάφηση του υπαρκτικού γεγονότος
ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΕΤΑΡΤΟ: Εικόνα και γλώσσα
10. Η κοινοποίηση του λόγου της εμπειρικής αμεσότητας: ο μορφοποιημένος λόγος της εικόνας
11. Η δημοκρίτεια εικονολογία: "αγάλματα φωνήεντα"
12. Η πλατωνική εικονολογία: ιδέες-ουσίες των όντων
Ενδεικτική βιβλιογραφία (Ι)

ΜΕΡΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟ: Η λογική γνώση
ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ: Από τον μύθο στις έννοιες
13. Το γεγονός του "κοινού λόγου"
14. Ορισμός και σημαντική της ουσίας
15. Αφαίρεση και αφηρημένη έννοια
ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΔΕΥΤΕΡΟ: Η σημαντική της αλήθειας
16. Η αλήθεια ως μετοχή
17. Ο λόγος "κριτής" της αλήθειας
18. Ο αποφατικός-δυνητικός ορισμός της αλήθειας
ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΡΙΤΟ: Από τη γνώση της αλήθειας στη χρησιμότητα της γνώσης
19. Οι αυγουστίνειες ρίζες: De utilitate credenda
20. Η σχολαστική adaequatio
21. Το καρτεσιανό cogito
ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΕΤΑΡΤΟ: Από τη χρησιμοθηρική γνώση στον ολοκληρωτισμό των απόλυτων συστημάτων
22. Το καντιανό "επίτευγμα": απολυτοποίηση του υποκειμένου για τον προσδιορισμό του αντικειμενικού
23. Το "κλειστό" εγελιανό σύστημα
24. Η μαρξιστική αντιστροφή
25. Ο πολιτισμός του Διαφωτισμού
Ενδεικτική βιβλιογραφία (II)

ΜΕΡΟΣ ΤΡΙΤΟ: Το οντολογικό ερώτημα
ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ: Οντικός και οντολογικός προσδιορισμός του Είναι
26. Η οντική εκδοχή: αιτιοκρατία και αξιολογία
27. Η οντολογική εκδοχή: φαινομενολογία και μηδενισμός
28. Η τομή: ταύτιση του Είναι με την προσωπική ετερότητα
ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΔΕΥΤΕΡΟ: Ελευθερία και αναγκαιότητα
29. Το πρόβλημα των "καθόλου" (universalia): το δεδομένο της ύπαρξης
30. Ο αυτοκαθορισμός της ύπαρξης: η "καταδίκη" της ελε...

502 pages, Paperback

First published January 1, 1980

About the author

Christos Yannaras (Greek: Χρήστος Γιανναράς) was a Greek philosopher, Eastern Orthodox theologian and author of more than 50 books which have been translated into many languages. He was a professor emeritus of philosophy at the Panteion University of Social and Political Sciences, Athens.