علما و انقلاب مشروطیت ایران

by لطف‌الله آجدانی

سال نشر: 1385 - چاپ اول: 1383

224 pages, Unknown Binding

Published January 1, 2006

Reviews

[Mohammad Ali Shamekhi · Rating 3 out of 5]

لطف الله آجدانی در این کتاب به روند تاریخی حضور علما در مبارزات مشروطه، دید آنها نسبت به سلطنت و نقش فقها، نسبت آنها با منورالفکرها، فهم [غیردموکراتیک و دینی] آنها از آزادی و مشروطیت و در نهایت جایگاه اصلاح دینی نزد علمای مشروطه می پردازد. همچنین در فصلی جدا از اندیشه ی سیاسی شیخ فضل الله نوری و علل مخالفت آن با مشروطه و همراهی اش با استبداد سخن می گوید

به نظرم کتاب مفیدی است. کتاب را که آغاز کردم آنچه مرا تحت تأثیر قرار داد، نبود اطناب و بی حاشیه بودن متن بود. نویسنده یکراست به سراغ مطلب می رفت و بعد از گفتن آنچه می خواست بگوید بدون حواشی و تفصیل های خارج از ضرورت بحث را می بست. متاسفانه این خصلت نیک تا پایان همراه کتاب نبود و مثلا در فصل ششم می شد اطناب را آشکارا حس کرد. اما به هر حال این ویژگی از مزایای مهم این نوشتار بود. مزیت دیگر این بود که نویسنده خواستش نفوذ به پشت صحنه ی موافقت ها و مخالفت های سیاسی علما آن هم با اتکا به دیدگاه های عقیدتی و سیاسی - و نه منافع شخصی - بود. این رویکرد باعث می شد خواندن تاریخ، صرف مطالعه ی احوالات شخصی غیر قابل تعمیم نباشد و به مخالفت دیدگاه ها و تلقی ها بدل شود

نوشته از نظر نوشتار مشکلی طاقت فرسا داشت: طولانی بودن جملات و توالی اضافات. من مکرر باید باز می گشتم و جمله را می خواندم تا ببینم جمع این اضافات و جملات تو در تو در نهایت چه می شود. ایراد دیگر کتاب تکرار نقل قول ها در فصول مختلف بود؛ نقل قولی که در فلان فصل آورده بود دوباره دو فصل بعد نقل می کرد. این مطلب گاهی در مورد جملات خود نویسنده هم صادق بود. از دیگر موارد آزار دهنده کوتاه آمدن های الکی بود مثلا اینکه نویسنده سر این بحث یا آن بحث برای نمونه می گفت "البته درست است که فلانی به دلائل شخصی هم با استبداد همراه بود اما ساده لوحانه است که دلایل را به آن بکاهیم"؛ این نوع جملات به کرات در کتاب دیده می شود، بدون آنکه خواننده را به مصادیق این منفعت جویی شخصی حواله دهد

* گزارشی از مطالب فصول کتاب



فصل اول: درآمدی بر اندیشه ی سیاسی و موقعیت علما در عصر قاجاریه

علما پیش از مشروطیت علی رغم مباحث نظری در عمل کاری علیه سلطنت انجام ندادند- حتی آنان که به ولایت فقیه معتقد بودند ( مثل نراقی ). دو نظریه ی رایج میان علما یکی سلطان ذی شوکت مسلمان و دیگری سلطنت مأذون از فقیه جامع الشرایط بود. اولی می گفت همین که سلطانی رتق و فتق امور کند و اسلام را هم رعایت کند کافی است اما دیگری اجازه ی فقیه را هم شرط می دانست. علما به دلیل طاغوت دانستن حکومت در زمان غیبت و باز بودن راه تقیه عملا تلاش برای کسب قدرت را موجه نمی دانستند - حتی برخی عصمت را برای حکومت شرط می دانستند

در این دوران نظریه ولایت فقیه مطرح بود و موافقانی همچون نراقی و مخالفانی همچون شیخ انصاری داشت

نیاز قاجاریه به حمایت علما - مثلا در جنگ با روس - نفوذ آنها را افزایش داد. دیگر اینکه پیروزی اصولیون بر اخباریون راه را برای فاصله قاطع عالم و عامی باز کرد و بر قدرت روحانیت افزود. همچنین نباید از توان مالی ( درآمدهای شرعی و موقوفات ) و قضایی آنها نیز چشم پوشی کرد

فصل دوم: نظریه حکومت از دیدگاه علما در عصر مشروطیت ایران

سه جریان در میان علمای مشروطه وجود داشت: دفاع از سلطنت مطلقه ( همچون شیخ ابوالحسن نجفی مرندی و محمد حسین علی اکبر تبریزی )، دفاع از سلطنت مشروطه ( همچون محمد اسماعیل غروی محلاتی، محمد حسین نائینی و میرزا یوسف شمس الأفاضل خراسانی معروف به ترشیزی )، دفاع از سلطنت مشروطه ی مشروعه ( همچون شیخ فضل الله نوری ). اما همه ی علمای موافق هم، مشروطه را ذیل حفظ بیضه ی اسلام و مخالفت با نفوذ کفار می دیدند و دموکراسی و اموری از این دست برایشان مطرح نبود. می توان گفت که نگاه مشروعه طلبان به تضاد مشروطه با اسلام سنتی، با واقعیت دموکراسی سازگارتر بود

نظراتی چند در مورد ولایت فقیه در این دوران وجود داشت: 1) نائینی: ولایت فقها در امور حسبیه؛ 2) محلاتی: نقش فقها صرفا در حوزه ی قضا و فتوای فقهی؛ 3) آخوند خراسانی: رد ولایت فقها و احاله ی امور به عقلای قوم ( مجلس ). شیخ فضل الله نوری هم به ولایت سیاسی فقها باور نداشت

فصل سوم: رویارویی سیاسی علما در انقلاب مشروطیت ایران

برخی حوادث در پررنگ تر شدن نقش روحانیون نقش داشتند همچون قضیه ی نوز بلژیکی، شلاق زدن تجار، شلاق زدن میرزا محمد رضا مجتهد در کرمان ( بر سر جدال با شیخیه )، دادن زمین قبرستان مسلمین به بانک روسیه. ذیل این حوادث بود که مبارزه ای به رهبری طباطبائی و بهبهانی علبه عین الدوله ی صدراعظم شکل گرفت. از سوی دیگر همین رخدادها باعث گرد هم آمدن مخالفان حکومت شد

روشنفکران با تشدید پنهانی اختلافات میان علما و حکومت می کوشیدند مبارزه را تا تحقق آرمان هایشان ادامه دهند و مانع پایان یافتن آن شوند - مثلا در تحصن علما در عبدالعظیم. منورالفکران با موافقت های ظاهری از یک سو و پخش شب نامه ها علیه علما از سوی دیگر هم به آنها جهت فکری می دادند و هم آنها را برای ادامه ی مخالفت تحت فشار می گذاشتند

نکته ی حاشیه ای: نویسنده معتقد است رفتن شیخ فضل الله نوری به مهاجرت کبری ظاهرسازی نبود

روشنفکران برای اینکه رهبری را به دست علما رها نکنند رفتن به سفارت انگلیستان و تحصن در آن را رهبری کردند. آنها فشار به علما را ادامه دادند تا فرمان مجلس از شاه گرفته شود. آنها پس از اولین دستور شاه که در آن به مجلس شورای اسلامی اشاره شده بود به دیدار شاه رفتند و آن را به حذف عنوان اسلامی ترغیب کردند چنانکه در دستنوشته ی بعدی عنوان مجلس شورای ملی ذکر شد. بعدتر هم موافقت های علما با فشار روشنفکران صورت می گرفت - مثلا در مورد نظام نامه ی مجلس

در بحث متمم قانون اساسی مخالفت شیخ فضل الله نوری، برخلاف حرف عده ای از مورخان، نه به دلیل منفعت شخصی بلکه به دلیل تعهد به شریعت بود. در بحث متمم مخالفت علما بر سر چند مسأله جدی بود: عرفی شدن دستگاه قضا، یکسان بودن شهروندان، و آزادی بیان و عقیده. شیخ فضل الله پیشنهاد نظارت علما بر قوانین را داد که با مخالفت شدید تقی زاده روبرو شد اما در نهایت به کرسی نشست. اما به دلیل اینکه مجلس حاضر نبود در عمل حوزه ی کار اهل شریعت و طبقه ی روحانیت را به حال خود رها کند، شیخ فضل الله نوری در حرم عبدالظیم تحصن کرد. یکی از مراجع از او حمایت و برخی مراجع خصوصا از نجف با او مخالفت کردند. برخلاف ادعای برخی او برای تحصن از کسی پول نمی گرفته. بالاخره ماجرای تحصن پایان یافت اما مدتی بعد دوباره اختلافات عود کرد. شیخ فضل الله از چند جهت زیر فشار بود: شاه و دربار، مشروطه طلبان، علمای نجف و دولت های انگلیس و روس

با آغاز استبداد صغیر و بسته شدن فضای سیاسی کشور، نقش علمای ایرانی نجف در ترغیب مشروطه خواهان پررنگ شد - مثلا آنان از مجاهدان تبریزی حمایت کردند و اعلام کردند که که جنگ با طرفداران مجلس اطاعت از یزید است. آنان حتی از عثمانی هم کمک خواستند - در مقابل روسیه ی کافر. از سوی دیگر دادن مالیات به حکومت مستبد محمد علی شاه را حرام اعلام کردند

اما علی رغم همه ی این مبارزات و مخالفت ها علما خواهان سقوط سلطنت نبودند. رویکرد سلبی علما و نداشتن نظرات ایجابی باعث شد که رهبری کم کم از دستان آنها خارج شود

فصل چهارم: روابط علما و روشنفکران در انقلاب مشروطیت ایران

روشنفکران در قبال دین چند نظر داشتند: برخی همچون آخوندزاده دین ستیز بودند و برخی همچون طالبوف دین مدار. میرزا ملکم خان، میرزا یوسف خان مستشار الدوله و میرزا آقاخان کرمانی هم به دلایل مصلحت اندیشانه رویکردی دین مدارانه اتخاذ کردند. نویسنده معتقد است که پوشاندن لفافه ی دینی بر مفاهیم آزادی خواهانه و دموکراتیک از سوی اندیشمندان مصلحت اندیش در کج فهمی علما از این مفاهیم تأثیر داشته است. این دینی کردن مفاهیم همزمان راه را برای ورود روحانیون به قدرت در مقام ناظر باز کرد. البته طالبوف نه به آن افراط دین ستیز بود و نه به این تفریط دینی کننده ی مفاهیم سیاسی جدید

علمای مشروطه به دنبال کسب حمایت علما بودند اما به رهبریشان راضی نمی شدند. به همین دلیل با تهدید پنهان و چاپلوسی آشکار آنها را به ادامه ی مبارزه فرامی خواندند. مباحث مربوط به متمم قانون اساسی اختلافات را آشکار ساخت. بعد از فتح تهران و اعدام نوری و تعلیق نظارت علما این اختلاف شدیدتر هم شد

فصل پنجم: شیخ فضل الله نوری و مشروطه ی مشروعه از پندار تا واقعیت

نویسنده در این فصل به جهت گیری منابع در مورد شیخ فضل الله نوری می پردازد و معتقد است آنان با احاله ی همه چیز به خلق و خوی استبدادی و منفعت طلبی شخصی کار خود را آسان کرده اند

به نظرم این فصل اطناب داشت. کاش منظم تر هم بود

فصل ششم: علما و اندیشه ی آزادی خواهی در عصر مشروطیت ایران

علمای موافق و مخالف مشروطه هیچ یک درک درستی از آزادی دموکراتیک نداشتند و آن را مقید به شرع می ساختند. از سوی دیگر فرهنگ استبداد در کشور حاضر بود و حتی در برخی اعمال منورالفکرها هم خود را نشان می داد - مثلا در تلاش برای بستن مجاری پخش سخنان شیخ فضل الله نوری

با این حال نویسنده از ملا عبدالرسول کاشانی به عنوان عالمی نام می برد که بیش از همه به مفهوم حقیقی دموکراسی نزدیک شده بود

این فصل اطناب داشت

فصل هفتم: علما و اندیشه ی اصلاحات دینی در عصر مشروطیت ایران

علمای مشروطه خواه علاقه و توجهی به اصلاحات دینی نداشتند. مشروطه خواهان که خود برآمده از ساخت سنتی روحانیت بودند قدرت خود برای بهبود اوضاع را برآمده از همین ساختار می دانستند و به تغییر آن فکر نمی کردند. البته باید گفت که روحانیون میان مرتبه به دلیل اینکه نیازی به مراتب ساختار روحانیت نداشتند بیشتر دغدغه های اصلاحی از خود بروز دادند

نویسنده به طور جدا به اندیشه های چند نفر از علمای خواستار اصلاحات دینی اشاره می کند: علامه محمد حسین نائینی - که البته تا حدی اصلاح طلب دینی بود - ، شیخ هادی نحم آبادی، ملاعبدالرسول کاشانی و در نهایت شیخ اسدالله ممقانی - که این آخری به طور کامل مغفول مانده است