Το κόκκινο τανγκό

by Κώστας Κουτσομύτης, Ευάγγελος Μαυρουδής

Στις 29 Μαΐου 1945 μια βρετανική Ντακότα φέρνει στην Αθήνα τον Νίκο Ζαχαριάδη, κρατούμενο μέχρι τότε στο Νταχάου. Οι οπαδοί της Αριστεράς τον υποδέχονται σαν μεσσία.

Στις δύσκολες συνθήκες της εποχής, και ενώ μαίνεται η λευκή τρομοκρατία, εκείνος επαγγέλλεται τη συμφιλίωση. Οι επιλογές του όμως εντείνουν τη σύγκρουση και ο εμφύλιος πόλεμος, με τις καταστροφικές για τη χώρα συνέπειες, οδηγεί τον ίδιο και τους συντρόφους του στην εξορία.

Εκεί νέες συγκρούσεις προκαλούν την πτώση του. Εκτοπισμένος, στη συνέχεια, στη Σιβηρία από το καθεστώς στο οποίο αφιερώθηκε, απομονωμένος, υπό εικοσιτετράωρη αστυνομική παρακολούθηση, δίνει τέλος στη ζωή του μετατρέποντας σε αυτοσχέδια αγχόνη το σωλήνα του καλοριφέρ.

Το κόκκινο τανγκό αποτελεί μια μυθιστορηματική ψυχογραφία του ανθρώπου που θεωρήθηκε ο «θεός» της Αριστεράς. Στις σελίδες του οι μυθιστορηματικοί χαρακτήρες συνυπάρχουν με ιστορικά πρόσωπα, όπως ο Νίκος Μπελογιάννης, ο αρχιστράτηγος του Δημοκρατικού Στρατού Μάρκος Βαφειάδης, αλλά και οι γυναίκες που ερωτεύθηκαν τον Νίκο Ζαχαριάδη, η Μάνια Νοβίκοβα και η Ρούλα Κουκούλου. Με κινηματογραφικό τρόπο, τα γεγονότα παρουσιάζονται πρισματικά, ζωντανεύοντας την εποχή που σημάδεψε τη νεότερη ελληνική ιστορία.

Ένα επικό μυθιστόρημα για τον άνθρωπο που ταυτίστηκε με τη μεγαλύτερη τραγωδία της χώρας.

568 pages, Paperback

First published June 6, 2016

Reviews

[Zaphirenia · Rating 3 out of 5]

- Γιατί είσαι πεσμένος ρε;
- Άσε, φίλε, είμαι απαρηγόρητος. Έχω ετοιμάσει μια σειρά για την τιβί αριστούργημα αλλά δεν μου την αγοράζει το Mega.
- Ναι, ε; Ωραίο θέμα;
- Καταπληκτικό, δώσε βάση: η ζωή και ο θάνατος του Νίκου Ζαχαριάδη. Τι έχεις να πεις;
- Φανταστικό, δεν το συζητώ. Κοίτα τώρα να δεις σύμπτωση, κι εγώ με αυτό το θέμα ασχολούμαι τελευταίως.
- Μου κάνεις πλάκα, μα τότε πρέπει οπωσδήποτε να κάνουμε κάτι γι'αυτό. Να σου πω, μόλις μου ήρθε μια καταπληκτική ιδέα, είσαι να το κάνουμε μυθιστόρημα το εργάκι; Θα μας έρθει πιο φτηνά και δε θα χρειάζεται να παρακαλάμε και τους καναλάρχες.
- Να το κάνουμε, γιατί όχι, αλλά πρέπει να το φτιάξουμε λίγο για να γίνει μυθιστόρημα, να κάνουμε ένα ρετουσάρισμα τουλάχιστον.
- Μα αφού σου λέω το έχω έτοιμο το σενάριο, θα βάλουμε μέσα και μερικές περιγραφές, λίγη αφήγηση, την έρευνά σου, et voila, γεννηθήτω ιστορικό μυθιστόρημα.
- Χρειάζεται όμως και κάποια ανάπτυξη χαρακτήρων, ξέρεις τίποτα από αυτά;
- Μη σκοτίζεσαι με τέτοια, αυτά είναι για τους χαρακτήρες που δεν υπάρχουν. Εμείς θα έχουμε υπαρκτά πρόσωπα που έχουν φροντίσει να αναπτύξουν μόνα τους το χαρακτήρα τους και δε θα κουραστούμε καθόλου.
- Σατανικό. Τίτλο έχουμε;
- Τον καλύτερο: "το κόκκινο τανγκό". Μπήκες;
- Μπήκα, πώς δεν μπήκα. Πώς ακριβώς συνδέεται με την υπόθεση;
- Δε με παρακολουθείς όταν σου μιλάω, σου λέω θα είναι κόκκινο, δηλαδή όχι τανγκό ό,τι κι ό,τι, αλλά τανγκό κομμουνιστικό και επαναστατικό.
- Ναι, το έπιασα το βαθιά κρυμμένο υπονοούμενο, αλλά με την ιστορία θα κολλήσει;
- Ε αφού είναι κόκκινο; Και τέλος πάντων μη σκας, όπου δεν κολλήσει θα το βάζουμε να παίζει σε 4-5 σημεία και ούτε γάτα ούτε ζημιά, θα γίνει πρώτης τάξεως συνδετικός κρίκος.
- Να σου πω, να γράφεις λογοτεχνία ξερεις;
- Όχι, εσύ;
- Όχι.
- Τέλεια. Θα βγει μούρλια σου λέω.

2,5/5

Έχω μεγάλο σεβασμό στο ιστορικό μυθιστόρημα και σε όσους συγγραφείς καταπιάνονται με αυτό, γιατί θεωρώ ότι πρόκειται για ένα από τα πιο δύσκολα είδη. Απαιτεί μεγάλη έρευνα και αληθινό ταλέντο για να συνδυάσεις τα ιστορικά γεγονότα με το φανταστικό, να βρεις τη χρυσή τομή ανάμεσα στην πραγματικότητα και τη μυθοπλασία, να ζωντανέψεις στον κόσμο της λογοτεχνίας ένα πρόσωπο που πραγματικά υπήρξε, να φέρεις στο φως μια εποχή που έχει περάσει ταιριάζοντας την αλήθεια με την αίγλη της τέχνης. Όταν όμως μιλάμε για μυθιστόρημα, πρέπει να ξέρουμε τι λέμε. Δεν αρκεί να πετάξεις γεγονότα στη σειρά, δεν αρκεί να πλάσεις όπως-όπως και πέντε χαρακτήρες για να πλαισιώσεις τα ιστορικά πρόσωπα, ούτε να γράφεις μυθιστόρημα σα να είναι δημοσιογραφική είδηση διαρκείας. Ούτε σώζεται η κατάσταση βάζοντας στον πρόλογο το πολύ βολικό disclaimer ότι η πρόθεσή σου είναι να διαβάζεται το βιβλίο σαν να παρακολουθεί ο αναγνώστης ταινία. Δε βλέπω ταινία, γαμώτο, άμα ήθελα να δω ταινία θα πήγαινα στο σινεμά και θα αφιέρωνα 2 ώρες, όχι 2 εβδομάδες.

Σε γενικές γραμμές πάντως εδώ ισχύουν όλα τα παραπάνω. Οι συγγραφείς του κάπου ξεχάστηκαν, κάπου αφοσιώθηκαν στο κομμάτι της έρευνας (ίσως) και άφησαν πίσω τη λογοτεχνία, κάπου αμέλησαν να δώσουν στο έργο τους όλα εκείνα τα στοιχεία που συνθέτουν ένα ιστορικό μυθιστόρημα. Ενώ σαφώς και έχει ενδιαφέρον (και μάλιστα μεγάλο) το ιστορικό πλαίσιο και η ιστορία καθ' εαυτή, η συμβολή του δημιουργού ήταν μικρή. Με άλλα λόγια: δεν αρκεί να βασίζεσαι στην πολύ καλή ιστορία - αυτή υπάρχει ούτως ή άλλως και ο καθένας μπορεί να την πληροφορηθεί διαβάζοντας ένα καλό ιστορικό βιβλίο για την εποχή, κάποιο δοκίμιο ή γκουγκλάροντας.

Στα καλά στοιχεία του, το κόκκινο τανγκό με έκανε να θέλω να μάθω πέντε πράγματα παραπάνω για αυτά που διάβαζα, άλλωστε το έχουν αυτό τα ιστορικά μυθιστορήματα. Επισης, όντως φαίνεται να έχει γίνει δουλειά με την έρευνα (δεν είμαι ειδικός, δεν είμαι καν γνώστης, αλλά αυτό κατάλαβα), οπότε έμαθα αρκετά πράγματα που δεν ήξερα κατά τη διάρκεια της ανάγνωσης. Λειτουργεί δηλαδή καλά ως ερέθισμα για να μάθεις κάτι παραπάνω, αν θες. Επίσης πιστεύω ότι θα μπορούσε, ομολογουμένως, να γίνει καλή σειρά.

Όμως το βιβλίο αυτο δεν είναι λογοτεχνικό, παρότι ως τέτοιο παρουσιάζεται. Δεν είναι κακό, αλλά είναι αρκετά αδιάφορο (δεν είμαι σίγουρη τι είναι χειρότερο). Επομένως, το (εν πολλοίς ρητορικό) ερώτημα είναι: Εάν δεν είναι λογοτεχνικα ενδιαφέρον αλλά δεν είναι ούτε ιστορικό κείμενο, γιατί να το διαβάσει κανείς;

[Ελεωνόρα Ορφανίδου]

Σας ευχαριστώ πολύ που είστε εδώ, χαίρομαι και συγκινούμαι ταυτόχρονα γιατί η αφορμή της αποψινής κουβέντας για το Κόκκινο Τανγκό είναι η εσπευσμένη και απρόσμενη αποχώρηση του Κώστα Κουτσομύτη, τέτοια μέρα πέρυσι. Δεν είδε το κύκνειο άσμα του, το βιβλίο που συνέγραψε με τον Ευάγγελο Μαυρουδή, τυπωμένο.

Για ένα δημιουργό που έκανε 17 εξαιρετικά σίριαλ ανεβάζοντας τη δημοφιλία της ελληνικής λογοτεχνίας σε πρωτόγνωρα ύψη είναι λίγο σαν παιχνίδι της μοίρας να κλείνει τον καλλιτεχνικό και βιολογικό του κύκλο γράφοντας ο ίδιος λογοτεχνία- ποιος ξέρει, μια μέρα το ¨Κόκκινο τανγκό" μπορεί να γίνει σίριαλ. Αυτός εξάλλου ήταν και ο πρωταρχικός στόχος του Κώστα Κουτσομύτη όταν ξεκινούσε την έρευνά του στις αρχές της δεκαετίας του ’90 συγκλονισμένος από τη μεταφορά και ταφή των οστών του Νίκου Ζαχαριάδη στην Αθήνα το '91 και την μεγάλη ανατροπή όσον αφορά την αιτία θανάτου του: αυτοκτονία και όχι καρδιακή προσβολή όπως είχαν ανακοινώσει δεκαοκτώ χρόνια πριν το ΚΚΣΕ και το ΚΚΕ.

Δεν θέλω να πάω στο βιβλίο και στο μεγάλο του πρωταγωνιστή πριν πω γιατί ο Κώστας Κουτσομύτης, στον οποίο αφιερώνουμε όλοι αυτή τη βραδιά αποφάσισε να κάνει αρχικά σίριαλ και κατόπιν βιβλίο τη ζωή του Νίκου Ζαχαριάδη ενώ γνώριζε και είμαι σίγουρη γι αυτό, ότι θα υπήρχαν πολλές αντιδράσεις όπως και αν πραγματευόταν την ιστορία του.
Δανείζομαι λόγια του συν-συγγραφέα του βιβλίου από μια συνέντευξή του στην εφημερίδα των Συντακτών: «Ασχολήθηκε με το θέμα ο Κουτσομύτης γιατί τον συνεπήρε όλη η ίντριγκα γύρω από την αυτοκτονία του Ζαχαριάδη, το καθαυτό γεγονός, αλλά και η συγκάλυψή του από το κόμμα και την οικογένειά του» δήλωσε ο κ. Μαυρουδής.

Διαβάζοντας το βιβλίο έκανα μερικές σκέψεις κι εγώ: ο Κουτσομύτης πιθανόν να σκέφτηκε πολλές ώρες τη μοναξιά πριν την αυτοκτονία, το παγωμένο σκηνικό της εξορίας και του τέλους, αυτή την κατάδυση στην ανυπαρξία εν πλήρη μοναχικότητα. Επίσης την εν ζωή καταδίκη του Ζαχαριάδη στην ανυπαρξία από το κόμμα και τα οράματα που υπηρέτησε, πολλές φορές με απίστευτη σκληρότητα επί δικαίων και αδίκων. Είμαι σχεδόν βέβαιη πως θα του άρεσαν τα πρόσωπα πίσω από τα σύμβολα. Ευτυχώς το βιβλίο δεν πέφτει στην παγίδα. Εξηγούμαι:

Είδαν οι συγγραφείς τον Ζαχαριάδη ως άτομο; Ναι του αποδόθηκαν ανθρώπινα χαρακτηριστικά, ιδιότητες, προσωπικές στιγμές, μας κοίταξε κάποια στιγμή φευγαλέα στα μάτια, εκεί που ερωτεύτηκε ή την ώρα που πήγαινε σινεμά στο ΡΕΞ.
Αλλά ακόμη κι έτσι, οι συγγραφείς έθεσαν το ζήτημα της ατομικότητας των ηρώων τους, σίγουρα όχι με τους όρους που την εννοούμε εμείς εδώ και τώρα: φαντάζομαι ότι ούτε ο ίδιος ο Ζαχαριάδης μπορούσε να ξεχωρίσει τα πρόσωπα από την κομματική τους ζωή, ούτε καν το δικό του, η ταξική πάλη διέτρεχε και καθόριζε την ατομικότητα ενός κομμουνιστή πολύ έντονα αυτή την περίοδο , γι αυτό βλέπουμε αγώνες , θυσίες και συμπεριφορές ακατανόητες έξω από αυτό το πλαίσιο και φυσικά από την εποχή του.

Ας δούμε ως απόδειξη την ισχυρότατη εικόνα της σκηνής που πληροφορείται ο Ζαχαριάδης τον θάνατο του Στάλιν. Ο άνθρωπος συγκλονίζεται, αυτός που άντεξε ατομικά το αδύνατο, το Νταχάου και την Κέρκυρα, κλαίει σαν παιδί επί ώρες για τη μεγάλη απώλεια. Η σκηνή περιγράφει ακριβώς αυτό που συνέβη: Ο Ζαχαριάδης πρόσωπο λατρεμένο και ταυτισμένο με το κόμμα, σε πλήρη ταύτιση και λατρεία προς τον Στάλιν. Το φυσικό τέλος του ενός σήμανε εξάλλου το πολιτικό τέλος του άλλου.

Ναι είχε πολλούς λόγους να ασχοληθεί ο Κουτσομύτης με το Ζαχαριάδη κι ας ήξερε ότι η ιστορική αναπαράσταση του προσώπου και της εποχής μόνο εύκολη δεν θα ήταν. Γι αυτό και το βιβλίο εισέπραξε επικρίσεις για αυθαιρεσίες ή ακόμη και σκοπιμότητες. Ήταν εν γνώσει του πως θα συμβεί. Έγραψε στον πρόλογο «(ο Ζαχαριάδης) γι άλλους ήταν δαίμονας γι άλλους θεός».

Προσπάθησε να προετοιμαστεί κάνοντας ενδελεχή έρευνα, συλλέγοντας μαρτυρίες και ντοκουμέντα, για πρόσωπα και εποχές που η ιστορική έρευνα ακόμη είναι στην αρχή. Μια ματιά στο γλωσσάρι και στις πηγές , στο τέλος του βιβλίου, αποκαλύπτουν το μέγεθος της προσπάθειας που τελεσφόρησε. Το Κόκκινο τανγκό είναι μυθιστόρημα με στέρεο ιστορικό υπόβαθρο. Αλλά μυθιστόρημα. Δεν επιχειρεί αναψηλάφηση της τραγωδίας του εμφυλίου. Θέλει να παραμείνει ιστορημένο αλλά να δικαιούται να ομιλεί και με όρους συναισθήματος.
ΓΙΑ ΤΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΗ ΑΞΙΑ ΤΟΥ ΕΡΓΟΥ
Όλοι ξέρουμε οτι η λογοτεχνία τροφοδότησε τον κινηματογράφο από τα πρώτα χρόνια της ζωής του. Εξάλλου οι θεωρητικοί των τεχνών γνωρίζουν τη θεωρία της διακειμενικότητας, οτι δηλ. οι διάφορες μορφές τέχνης είναι δυνατόν να επικοινωνούν μεταξύ τους με ποικίλους τρόπους και να δανείζονται ελεύθερα στοιχεία η μια από την άλλη. Τί γίνεται όμως με την αντίστροφη διαδρομή;
Υπάρχει μια ολόκληρη τάση από το 1950, με πολλούς συγγραφείς να επιχειρούν συνειδητά να γράψουν πιο «κινηματογραφικά». Πιο γρήγορα, πιο κοφτά, με εναλλασσόμενη πλοκή.
Το Κόκκινο Τανγκό είναι ένα βιβλίο με κινηματογραφική πλοκή, με αφηγηματικά μέσα και τεχνικές που συναντάς στο σινεμά ή την καλή τηλεόραση. Αυτό βεβαίως εξηγείται από την καλλιτεχνική ιστορία του ενός εκ των δημιουργών της.
Από την άλλη παραδίδει στο αναγνωστικό κοινό που δεν είναι εξοικειωμένο με την ιστορική περίοδο ένα στιβαρό πλέγμα πληροφοριών, και όλο το γνωστό ιστορικό πλαίσιο, άλλοτε σαφές, άλλοτε σαν κινούμενη άμμο, όπως δηλαδή μας έρχεται ιστορικά μέχρι σήμερα. Θέλω να πω οτι φαίνεται πως ο κ. Μαυρουδής ελέγχει απολύτως το ερευνητικό πεδίο.

Το βιβλίο δεν χαρίζει μόνο ευχάριστες ώρες αναγνωστικής απόλαυσης, σε βάζει να στοχαστείς πάνω στην περίοδο που περιγράφει και στα πρόσωπα που παρουσιάζει. Αλλά μερικές στιγμές σε αφήνει να τα ξεχάσεις όλα. Όταν ο Ζαχαριάδης χορεύει τη γυναίκα του τανγκό στις παγωμένες Πρέσπες, σταματάς να σκέφτεσαι τα πρόσωπα, σε καθηλώνει η αγάπη και η επιθυμία.
Ο τίτλος του βιβλίου, το τραγούδι δηλαδή «Κόκκινο Τανγκό», η εμβληματική σκηνή τη βραδιά του γάμου του με τη Ρούλα Κουκούλου, στην παγωμένη λίμνη ενώ μαίνεται ο εμφύλιος μάλλον δε συνέβησαν ποτέ. Σου θυμίζουν επιτακτικά οτι αυτό είναι ένα μυθιστόρημα.
Γι αυτό θέλω να πούμε δυο λόγια για την ιστορία και τη μυθιστορία, ίσως μας βοηθήσουν να αντιληφθούμε αυτή τη διαπλοκή με νέους όρους.

ΙΣΤΟΡΙΑ - ΜΥΘΙΣΤΟΡΙΑ

Μεγάλοι ιστορικοί του καιρού μας θα αναφέρω τον Λόρενς Στόουν, υποστηρίζουν πλέον ότι η ιστορική αφήγηση, ο επιστημονικός ιστορικός λόγος έχει λογοτεχνικά χαρακτηριστικά, είναι λογοτεχνία. Ο Ντεριντά, ο Λεοτάρ αμφισβητούν και τη διάκριση μεταξύ μυθιστορίας και ιστορίας. Ο Μπαρτ υποστηρίζει ότι η ιστορία δεν αναφέρεται σε ένα πραγματικό παρελθόν. Ότι όλα τα ανατρέπει η παρέμβαση του συντάκτη της.

Πιο καθαρά ακόμη η ελληνίδα Βενετία Αποστολίδου γράφει: … «η λογοτεχνία προσφέρει αφηγηματικά μοντέλα για την αφήγηση του τραύματος ενώ ταυτόχρονα προσφέρει μια κοινωνική αρένα πιο ασφαλή (γιατί προστατεύεται από τη μυθοπλασία) από τον ευρύτερο χώρο της πολιτικής και της δημόσιας ιστορίας. Μπορεί να λειτουργήσει, και έτσι έχει λειτουργήσει η λογοτεχνία που μιλάει για τον ελληνικό εμφύλιο πόλεμο, ως ένας ενδιάμεσος δημόσιος χώρος στον οποίο δοκιμάστηκαν πρώτα μνήμες και ερμηνείες, οι οποίες αργότερα πέρασαν στην ιστοριογραφία και στη δημόσια αντιπαράθεση».

Γεγονός παραμένει πως ζητήματα ανέγγιχτα ή υπο-ερευνημένα από την ιστοριογραφία, προσεγγίζονται από την λογοτεχνία πολλές φορές με εμβριθή και συγκλονιστικό τρόπο.

Στο Κόκκινο Τανγκό όπως το διάβασα εγώ τουλάχιστον, δεν υπάρχει δεδηλωμένη ή υποφώσκουσα πρόθεση των δημιουργών του να πριμοδοτήσουν ή να καταδικάσουν την ιστορική αλήθεια όποια και αν είναι αυτή. Σε καμία περίπτωση όμως δεν είναι οι επιτήδειοι ουδέτεροι. Την αφήγηση αυτής της μεγάλης περιπέτειας της αριστεράς και του Ζαχαριάδη την ορίζει το τάνγκο του τίτλου, που είναι μια θλίψη που χορεύεται. (ακόμη κι αυτή η θλίψη, είναι πολιτική θέση)
11/3/2017 11:44 Π.Μ.

[Christos · Rating 3 out of 5]

Απογοήτευση. Περίμενα μια μυθιστορηματική βιογραφία του Νίκου Ζαχαριάδη. Αυτό που διάβασα ήταν ένα μυθιστόρημα ιστορικής μυθοπλασίας, όπου ο Ζαχαριάδης είναι σχεδόν δευτερεύων χαρακτήρας στην ιστορία. Ακόμη και ο τίτλος του βιβλίου αναφέρεται σε ένα εύρημα των συγγραφέων, στο οποίο σε τακτά διαστήματα ανατρέχουν όταν θέλουν να συνδέσουν τους ήρωες μεταξύ τους.
Ακόμη και σαν ιστορική μυθοπλασία όμως το βιβλίο δεν είναι και τόσο ενδιαφέρον όσο περίμενα. Οι συγγραφείς αναλώνονται σε περιττές αφηγήσεις, αφήνοντας τα σημαντικότερα ιστορικά γεγονότα να περάσουν σε μια φράση. Το μόνο πραγματικά ενδιαφέρον κομμάτι του βιβλίου είναι η περιγραφή της ζωής των εξόριστων στην Τασκένδη. Τελικά το βιβλίο δεν επιτέλεσε τον σκοπό του. Δεν μου έμαθε κάτι παραπάνω από αυτά που ήδη ήξερα για την εποχή και τα πρόσωπα στα οποία αναφέρεται. Η μόνη πληροφορία που μου έδωσε ήταν τελικά το πώς λειτουργεί το ΚΚΕ.
Ούτε και η γραφή των δύο συγγραφέων είχε κάτι το ξεχωριστό. Περισσότερο μου θύμισε άρθρο σε κάποιο κακογραμμένο μπλογκ, και λιγότερο λογοτεχνία. Τελικά πρόκειται για ένα βιβλίο που στηρίζεται για να προωθηθεί περισσότερο στο όνομα ενός καταξιωμένου σκηνοθέτη (που δεν πρόλαβε μάλιστα να να το δει να εκδίδεται), αλλά και στο όνομα του Ζαχαριάδη, παρά στο περιεχόμενό του.
Σύμφωνα με τον πρόλογο του βιβλίου, η ιδέα ξεκίνησε στα παρασκήνια των γυρισμάτων της σειράς "Η Εκτέλεση", η οποία είχε σκηνοθετηθεί από τον Κώστα Κουτσομύτη και βασίζονταν στο ομώνυμο μυθιστόρημα του Φρέντυ Γερμανού. Ο τελευταίος επίσης είχε επιχειρήσει να γράψει τη μυθιστορηματική βιογραφία του Νίκου Ζαχαριάδη, αλλά την άφησε ημιτελή, αφού τον πρόλαβε ο πρόωρος θάνατός του. Σε αυτήν την ημιτελή μορφή εκδόθηκε, και μπορώ να πω ότι είχε πολλά περισσότερα να πει για τον Ζαχαριάδη. Διαβάζοντας το Κόκκινο Τάνγκο, σκεφτόμουν πόσο κρίμα είναι που το Αντικείμενο (όπως λέγονταν το βιβλίο του Φρέντυ Γερμανού) δεν είχε ολοκληρωθεί.

[Al Capwned · Rating 3 out of 5]

Το βιβλίο αυτό κράτησε αμείωτο το ενδιαφέρον μου, κυρίως λόγω των γεγονότων και των προσώπων με τα οποία καταπιάνεται και όχι τόσο για το λογοτεχνικό του κομμάτι.

[Panagiotis Bazoukis · Rating 5 out of 5]

Ωραιο ιστορικο μυθιστορημα για τη ζωη του Ζαχαριαδη αλλα και για τον εμφυλιο