Απομνημονεύματα

by Ιωάννης Καποδίστριας

Αν, από την άποψη της νεώτερης ιστορίας μας, ρωτούσε κανείς ποια είναι τα δέκα έργα πού θα έπρε-πε άφευκτα να είχαν δημοσιευθεί στην Ελλάδα μέσα στα ελεύθερα εκατόν τόσα χρόνια πού ζούμε, ένα από τα πρώτα όσα θα ανέφερε ο προσεκτικός ιστορικός είναι ασφαλώς και ή "Αυτοβιογραφία" του Καποδίστρια. Το έργο τούτο αποτελεί, ακριβέστερα, ένα μακρότατο υπόμνημα πού το υπέβαλε στα 1826 ο Καποδίστριας προς τον Τσάρο της Ρωσσίας Νικόλαο όταν απεφάσισε να παραιτηθεί από την ρωσσική υπηρεσία. Έχουμε δηλαδή εδώ ένα μοναδικό διπλωματικό έγγραφο, όπου ο Καποδίστριας, με την θαυμαστή ειλικρίνεια πού τον εχαρακτήριζε, αλλά και με την σύνεσή του φυσικά, πού την είχε οξύνει ή μακρόχρονη τριβή του σε αυλές και ανακτοβούλια, προσπαθεί να εκθέσει όλη του την σταδιοδρομία κοντά στον Τσάρο Αλέξανδρο. Προσπάθεια δύσκολη και λεπτή πολύ: κάθε λέξη του Υπομνήματος θα πρέπει να ζυγιασθεί επακριβώς, μερικά σημεία θα πρέπει να παρακαμφθούν χωρίς να ζημιωθεί ή αλήθεια, αλλά περιστατικά θα πρέπει ολότελα να αποσιωπηθούν ώστε να μη γίνει το έγγραφο μήτε προσβλητικό για κανέναν, μήτε βλαπτικό ξένων συμφερόντων. (. . .) (

206 pages, Unknown Binding

First published January 1, 206

Reviews

[Hristos Dagres · Rating 5 out of 5]

Πολύ σωστά ο Δημαράς στο σύντομο πρόλογο του επισήμανε ότι πρόκειται για ένα “διπλωματικό έγγραφο” που πρέπει να διαβαστεί με προσοχή για όσα λέει και κυρίως όσα αποσιωπεί όπως επίσης και για την ερμηνεία των γραφομένων με βάση τις ιστορικές συνθήκες. Το κείμενο περιέχει μεγάλο πλούτο ιστορικών πληροφοριών πολλές εκ των οποίων έχουν χρησιμοποιηθεί αυτούσιες σε μεταγενέστερες ιστορικές αναλύσεις. Πολλά όμως είναι και τα ερωτήματα που δημιουργούνται για τις εμπειρίες που αποκόμισε από τη διπλωματική του υπηρεσία και πως αυτές αντανακλούνται στις μετέπειτα αποφάσεις του και τη διαμόρφωση της πολιτικής αντίληψης του Κυβερνήτη, για την Ελλάδα.

Με βάση το πρόσφατο παράδειγμα της άψογης έκδοσης της Φόνισσας του Παπαδιαμάντη με τον πλούσιο και αναλυτικό εισαγωγικό πλου που βοηθάει στη στέρεη κατανόηση (κοινωνικά και φιλολογικά) του κόσμου του συγγραφέα νομίζω ότι παρομοίως το υπόμνημα του Καποδίστρια για να κατανοηθεί εις βάθος και να αξιοποιηθεί ιστορικά από τον αναγνώστη απαιτεί μια πολυδιάστατη εισαγωγική ανάλυση για μια σειρά από θέματα: από την άμυνα της Λευκάδας και την πρώτη γνωριμία με τους καπεταναίους της ηπειρωτικής Ελλάδας (και το περίφημο γεύμα-γλέντι στο νησί) μέχρι τις συνέπειες των παλινωδιών της ρωσικής πολιτικής για τους χριστιανούς υπόδουλους των Οθωμανών, την εμμονή στη συνθήκη του Βουκουρεστίου, τις σχέσεις του με τη Φιλική Εταιρεία ή τις απόψεις του για το ελβετικό σύστημα από τη διαμονή του εκεί. Νομίζω ότι ένα κείμενο τόσο μεγάλης εμβέλειας και διαχρονικότητας, όπως το "Υπόμνημα", απαιτεί ένα συνοδευτικό κείμενο που να φωτίζει τις ιστορικές λεπτομέρειες της εποχής, να διαπραγματεύεται διάφορα ερωτήματα που γεννά και να προσφέρει νέες ερμηνείες για τη στάση και τις απόψεις του Κυβερνήτη.

Ενδεικτικά επίσης αναφέρω τα γεγονότα του Πεδεμοντίου και την εξέγερση σε Ισπανία και Νεάπολη (που κατεστάλησαν με εξωτερική εισβολή), την πολωνική Δούμα και το Σύνταγμα του Τσάρου (και η στάση στο στράτευμα), τα προβλήματα της Ισπανίας με Βραζιλία και αποικίες, τις απόψεις του Κυβερνήτη για την πολιτική και την οργάνωση στην Ελβετία και τις παρεμβάσεις του για την αποφυγή του εμφυλίου και την δημιουργία των βάσεων για τη σύγχρονη ελβετ. συνομοσπονδία (και πως οραματιζόταν κάτι αντίστοιχο στην Ελλάδα).

Κυρίως όμως το ρόλο της δολερής συνάντησης στο Ανόβερο μεταξύ Αγγλίας και Αυστρίας και το πως καθόρισε τη μετέπειτα στάση τους στο ελληνικό ζήτημα, όπου κοντολογίς, προσπαθούσαν να καθυστερήσουν οποιαδήποτε παρέμβαση των ξένων δυνάμεων για να δωθεί χρόνος στους Τούρκους να πνίξουν την επανάσταση στο αίμα.

Είναι ενδιαφέρον, και αξίζει ιδαίτερης ανάλυσης, ο τρόπος με τον οποίο λειτούργησε ο Καποδίστριας στην υπηρεσία του Τσάρου, ο οποίος ξεκάθαρα υπηρέτησε ευσυνείδητα και αντικειμενικά, προσπαθώντας να φέρει σε πέρας την αποστολή μου βάζοντας ως προτεραιότητα το συμφέρον του Τσάρου, αλλά με απώτερο στόχο την εξυπηρέτηση του οράματος για μια ελεύθερη Ελλάδα. Και για να επιτευχθεί αυτό, ο Καποδίστριας ούτε αναλώθηκε σε επιμέρους μικρότερης εμβέλειας ζητήματα, ούτε (ακόμη περισσότερο) δέσμευσε τον εαυτό του με ηθικολογίες για τρίτες χώρες. Η σκέψη του και οι πράξεις του ήταν ευτυχώς πάντα ωμά ρεαλιστικές, ο λόγος του βασισμένος σε επιχειρήματα αλλά πάντα την πορεία του τη φώτιζε ένας απώτερος πατριωτικός στόχος ο οποίος τελικά τον οδήγησε σε πολιτική ρήξη με τον Τσάρο.

Και τελικά αποδείχτηκε ότι είχε δίκιο - οι συνθήκες για την Επανάσταση ήταν ίσως οι χειρότερες δυνατές σε διεθνές επίπεδο, σε στρατιωτικό επίπεδο η κατάσταση μεταβάλονταν μεταξύ Ελλήνων και Τούρκων (καταστρέφοντας ακόμη περισσότερο τη χώρα), τελικά η Ρωσία αναγκάστηκε να παρέμβει (και να συμπαρασύρει Γαλλία και Αγγλία) εξαιτίας της απειλής του Ιμπραήμ αλλά για να παραδώσει την καθημαγμένη χώρα στα νύχια (και τα δάνεια) των Άγγλων που έκαναν το παν για να διαλύσουν την όποια προοπτική ανάκαμψης και πατριωτικού απεγκλωβισμού της.

Κλείνοντας, δεν είμαι σίγουρος εάν θα ήθελα να διαβάσω μια πιο σύγχρονη μετάφραση στην "κοινή" δημοτική. Η γλωσσα του μεταφραστή, όσο κι αν φαίνεται παρωχημένη σήμερα, έχει μια γοητεία που δύσκολα επιτυγχάνεται ενώ πιστεύω ότι αντανακλά καλύτερα στον τρόπο που έγραφε ο Κυβερνήτης.