سازمان پرورش افکار و هنرستان هنرپیشگی

by جلال ستاری

سازمان پرورش افکار که آینه تمام نمای آمال حکومت رضاشاه و مرکز تجمع آرمان‌ها و برایند نهایی فعالیت فرهنگی نظام بود، ایدئولوژی یکسان‌سازی فرهنگی را مدر نظر داشت و لاجرم با نگاهی تمرکزگرا و اقتدارطلبانه به امور و شئونات اجتماعی می‌نگریست.

136 pages, Paperback

First published January 1, 2016

About the author

Jalal Sattari

جلال ستاری ( ۱۴ مرداد ۱۳۱۰ - ۹ مرداد ۱۴۰۰) محقق، اسطوره شناس و اندیشمند ایرانی است، وی بالغ بر ۹۰ جلد کتاب در زمینه‌های اسطوره شناسی، ادبیات نمایشی و نقد فرهنگی در طی ۵۰ سال به رشته تحریر در آورده، این کتب بعضاً از کتاب‌های مرجع و شاخص در زمینه‌های تخصصی خود هستند
وی در سال ۸۴ به پاس عمری تلاش فرهنگی نشان آفیسیه (نشان ادب و هنر فرانسه) را دریافت کرد.
.
از جمله آثار آقای ستاری می‌توان به «چشم انداز اسطوره»، «زبان رمزی افسانه‌ها»، «زبان رمزی قصه‌های پرشور»، «رمز پردازی آتش»، «اسطوره و رمز»، در زمینه اسطوره و روانشناسی، «حالات عشق مجنون»، «افسون شهرزاد»، «درد عشق زلیخا»، «عشق صوفیانه»، «پژوهش در قصه اصحاب کهف»، «پژوهش در قصه یونس و ماهی»، «پژوهشی در قصه شیخ صنعان و دختر ترسا»، «پژوهشی در قصه سلیمان و بلقیس»، «گفت و گوی شهرزاد و شهریار» و آثاری دیگر در این زمینه اشاره کرد.

وی همچنین در زمینه تحلیل مباحث ادبی و اسطوره‌‌ای ادبیات و فرهنگ ایران کتاب‌های «نمایش در شرق»، «نماد و نمایش»، «آیین و اسطوره در تئاتر»، «تراژدی و انسان»، «پرده داری و شبیه سازی»، «تقلید و تماشا»، تالیف و انتشار داد.

کتاب «در بی‌دولتی فرهنگ» وی نیز از جمله معدود تحلیل‌ها در زمینه وضعیت فرهنگ در دوره پهلوی است که از سوی نشر مرکز (ناشرعمده آثار آقای ستاری) به بازار کتاب عرضه شده بود

Reviews

[Peyman Talebi · Rating 2 out of 5]

جلال ستاری در کتاب حاضر، بخش زیادی را به نقل عینی داده‌های مربوط به سازمان پرورش افکار و یکی از محصولاتش، هنرستان هنرپیشگی اختصاص داده؛ شامل سخنرانی‌های محافل این سازمان، ساختار، آیین‌نامه‌ها، مصوبات و مطالبی که مطبوعات درباره این دو نهاد منتشر شده بود. کتاب از این نظر تا حد زیادی حوصله‌سربر است چرا که محتوای بسیاری از سخنرانی‌ها یا مطالب مطبوعاتی در آن تکراری است. نویسنده تقریبا یک‌صفحه‌درمیان به طریقی تاکید می‌کند که کار این سازمان و هنرستان تابعه‌اش، تقویت حس وطن‌دوستی و شاه‌پرستی است و در نهایت هم که بعد ۵۰ - ۶۰ صفحه می‌خواهیم تحلیل خودش را از کارنامه سازمان بشنویم، باز هم همان مطالبی که در مقدمه کتاب گفته شده بود به زبانی دیگر بازگو می‌شود.
ضمن ادای احترام به استاد ستاری فقید، من این کتاب را بیشتر یک عقده‌گشایی شخصی علیه حکومت پهلوی می‌دانم. در این شکی نیست که رضاشاه مستبد که می‌خواست آمرانه و به سرعت مملکت را مترقی کند، سازمان پرورش افکار را به راه انداخت تا پروسه متمدن شدن کشور سرعت گیرد و در این راه، حمایت تمام‌قد از نظام سیاسی حاکم نیز یکی از مهم‌ترین ارکان بود. خب بعدش چه؟ آیا همین تصمیم و اراده‌ای که در اوج هراس دربار و تا حدی مردم از حمله متفقین به کشور، معطوف به تربیت و پرورش جامعه شده بود، نمی‌توانست برکاتی نیز داشته باشد؟ آن‌همه سخنرانی و مجلس و کارگاه در سرتاسر کشور که درباره مسائلی چون فرهنگ عمومی، بهداشت، اهمیت موسیقی و نمایش، حفظ و صیانت از زبان فارسی و... طرح موضوع می‌کرد، هیچ نقشی در پیشبرد جامعه نداشت؟ چرا، داشت اما در کتاب استاد ستاری مجموعا در حد پنج خط، آن هم پراکنده در کل کتابی ۱۳۰ صفحه‌ای!
سوژه کتاب حاضر بسیار بکر و مهم است اما به واقع نویسنده این سوژه را حیف کرده است. با توجه به اینکه مجموعه مطالب مرتبط با سازمان در چهار مجلد منتشر شده و نویسنده نیز به آنها دسترسی داشته، می‌توانست به خوبی با بررسی محتوای مطالب ایرادشده در سخنرانی‌ها به تحلیل روانشناختی-جامعه‌شناختی بسیار خوبی دست یابد، به جای اینکه پیوسته به خواننده یادآوری کند که سازمان پرورش افکار، جزئی است از کل پروژه مدرن‌سازی آمرانه ایران که با فروپاشی نظام رضاشاهی در ۱۳۲۰ از بین رفت، انگار نه انگار که بعد از رضاشاه، پسرش بر تخت پادشاهی تکیه زد و شعارش هم این بود که راه پدر را ادامه خواهد داد. پس چرا فعالیت‌های سازمان ادامه پیدا نکرد؟ جالب است بدانید که کرد! از ۱۳۲۱ تا ۱۳۲۶ سازمان تبدیل شد به «کانون هدایت افکار» و به فعالیت‌های خود ادامه داد. اما بعدش متوقف شد. ولی نویسنده به این کانون نمی‌پردازد و پرونده سازمان را با همان حمله متفقین می‌بندد.
حالا سوال اینجاست که آیا ادامه فعالیت سازمان با عنوانی تازه و امتداد فعالیتش تا ۱۳۲۶ و بعد تعطیل شدن ابدی‌اش، به این معنا نمی‌تواند باشد که اصول اولیه فرهنگ عمومی که آموزش آن به عامه مردم هدف از تاسیس سازمان بود، تا آن زمان به خوبی در جامعه فراگرفته شده بود و حالا وقت آن بود که بنیادها و سازمان‌های دیگری تاسیس شوند و کمیسیون‌های سازمان، هر یک در قالب یک ساختار مجزا به فعالیت خود ادامه دهند؟ آیا تاسیس بسیاری ارگان و نهاد و موسسه فرهنگی و هنری در دهه سی و بعد چهل، مولود آموزش‌های اولیه‌ای نیست که سازمان پرورش افکار در مردم ایجاد کرده بود؟
من که خودم این سوال را مطرح کردم جوابش را نمی‌دانم اما این بدیهی‌ترین سوالی است که می‌شود با خواندن - و حتی بدون خواندن! - کتاب ستاری به آن رسید و نقل یکی دو مطلب از نویسنده‌هایی با اسم‌های مستعار در مطبوعات آن دوره، علیه سازمان نیز دردی را دوا نخواهد کرد.