جلد سوم: زندگی طبقات و قشرهای مختلف جامعه ایران تاریخ اجتماعی ایران که گرد آوری آن بیش از ۴۰ سال بطول انجامید اساسی ترین کار مرتضی رواندی است و یکی از مهمترین مراجع در زمینه جامعه شناسی تاریخی ایران به شمار میرود. وی در طول بیش از چهل سال پژوهش ، هزاران فیش و سند تاریخی را از کتاب های گوناگون جمع آوری کرد. دوره تاریخ اجتماعی در ۱۳۴۰ و در سه جلد از سوی انتشارات امیر کبیر منتشر شد. در پی استقبال خوانندگان. راوندی با تقسیم بندی موضوعی کتاب دست به تدوین مجدد و انتشار تاریخ اجتماعی ایران بر این اساس کرد و در زمان حیاتش ۹ جلد آن و در نبودش آخرین جلد آن انتشار یافت و این مجموعه در ۱۰ جلد به اتمام رسید. جلد سوم تاریخ اجتماعی ایران به طبقات و قشرهای گوناگون اجتماعی اختصاص یافته است. در این جلد مسائلی از جمله: جمعیت و تقسیم جمعیتی ایران، طبقات اجتماعی، آداب و رسوم، وضع اقتصادی طبقات مختلف، کشاورزی و مشکلات کشاورزی و تامین آب، وضع کشاورزی در دوران های مختلف، وضع کارگران، طبقه روحانیون، وضع بردگان و جایگاه و وضعیت زنان در اعصار مختلف مورد بررسی قرار گرفته اند. چاپ دوم ۲۵۳۶
جلد سوم کتاب تاریخ اجتماعی ایران به بررسی طبقات و گروههای اجتماعی مختلف میپردازد که شامل کشاورزان، کارگران و اهل صنعت، مالکان و فئودالها، روحانیون، عیاران و گدایان، و زنان میشود.
مانند جلدهای قبلی، این جلد از کتاب نیز مجموعه ای است از گزیدههای کتابهای مختلف که شامل کتابهای قدیمی ایرانی مانند شاهنامه، تاریخ بیهقی، سیاستنامه و ... و کتابهای که غربیان و شرقیان در مورد ایران نوشتهاند شامل سفرنامهها و تاریخ ایران و تحلیل جامعه ایران و ...
این حقیقت که کتاب از منابع مختلف نقل قول کرده سبب شده خواننده با موضوعات متناقض روبرو شود که خود نویسنده در مقدمه کتاب توضیح میدهد که هدف از اینکار آشنایی خواننده با نظرات مختلف در مورد یک موضوع خاص هست.
تنها ایرادی که میتوان به کتاب گرفت قدیمی بودن آن هست. متاسفانه آخرین سال نشر کتاب 1357 میباشد که باعث میشود بعضی نظرات و تئوریهایی که امروز میدانیم نادرست هستند در متن کتاب مشاهده شوند. با این حال کتاب منبعی بسیار عالی است برای آشنایی خواننده با منابع موجود برای موضوعات خاصی که میتوان در تاریخ اجتماعی ایران به آن پرداخت.