عقل در تاریخ

by Georg Wilhelm Friedrich Hegel, Hamid Enayat (Translator)

عقل در تاريخ مشتمل بر مجموعه يادداشت‌هايي است از گئورگ ويلهلم هگل در مقدمه "درس‌هايش راجع به فلسفه تاريخ" كه با بحث و انتقاد از شيوه‌هاي تاريخ نويسي، به سه گونه اصلي در تاريخ‌نويسي فراهم مي‌آيد .از نظر هگل تاريخ‌نويسي يا تاريخ دست اول است، يا تاريخ انديشيده و يا تاريخ فلسفي .((عقل در تاريخ)) تحولات جهاني در روند گشت و گذار روح جهاني بوده كه از نظر هگل، اين سفر از عهد باستان و در ميان ملل شرق شروع شده و با گذار از مراحل يوناني و رومي به قرون وسطي رسيده، سپس در فرهنگ و تمدن مدرن غربي اروپايي سكونت گزيده است . چگونگي گزارش اين سير و سفر روح در عرصه جهاني، چارچوب‌هاي فلسفي هگل به تاريخ را تشكيل مي‌دهد و انديشه نويني در ميان فيلسوفان تاريخ بازگو مي‌كند .((مفهوم كلي فلسفه تاريخ))، ((تحقق روح در تاريخ))، ((تعريف روح))، ((وسايل تحقيق))، ((مواد تحقق روح))، ((واقعيت روح))، ((سير تاريخ جهاني))، ((اصل تكامل))، ((آغاز تاريخ)) و ((جريان تكامل)) پاره‌اي از مباحث كتاب را تشكيل مي‌دهد

عقل در تاریخ نام کتابی از هگل است. این کتاب شامل دو پیش نویس است. پیش نویس نخست کوتاه تر از دومی است. پیش نویس دوم مشتمل سه قسمت فلسفه، تاریخ تحقق روح در تاریخ و سیر تاریخ جهانی است. پیوست این کتاب شامل وضع جغرافیای جهانی، تعاریف کلی جهان نو و جهان کهن و بخش بندی تاریخ جهانی است. این کتاب بر مبنای روش جدلی (دیالکتیک) هگل و یگانگی بنیاد فکری او است

Genres: Philosophy, History

322 pages, Paperback

Published January 1, 2000

About the author

Georg Wilhelm Friedrich Hegel (1770-1831) was a German philosopher and one of the founding figures of German Idealism. Influenced by Kant's transcendental idealism and Rousseau's politics, Hegel formulated an elaborate system of historical development of ethics, government, and religion through the dialectical unfolding of the Absolute. Hegel was one of the most well-known historicist philosopher, and his thought presaged continental philosophy, including postmodernism. His system was inverted into a materialist ideology by Karl Marx, originally a member of the Young Hegelian faction.

Reviews

[Mohammad Ranjbari · Rating 5 out of 5]

رسالۀ «عقل در تاریخ» به عنوان مرامنامۀ جوامعی محسوب می گردد که خواهان گذار به مدرنیته هستند. کارکرد اجتماعی – سیاسی این رساله از آنجا ناشی می شود که مهم ترین بخشِ مورد بحث در آن، در رابطه با ماهیت حکومت و دین و چگونگی تخلیط و تقابل این دو با یکدیگر است. نویسنده در خلال بحث، از سیاست مُدُن افلاطون و یونان روم تا عصر خود را نیز اشاراتی اندک دارد. کلیدی ترین تکنیک هگل در این رساله، مشخص کردن جایگاه روح و ماده در نظام هستی است. او جوامع متعددی را مثال می زند که در آن ها جایگاه روح و ماده تعیین کنندۀ نوع اندیشه و حکومت بوده است. بر این اساس است که خدا نیز می تواند در نوع حکومت دخالت یا فاصله داشته باشد.
هگل مسیحی بسیار افراطی ست و در بررسی ادیان دیگر، با اشارات و اطلاع اندک از آنها، مسیحیت و سه اقنوم را والاتر از همه قرار می دهد. او بسیاری از ایدوئولوژی جهانی و آرمان ها را در دین مسیحیت لحاظ می کند. در اشاره به دین اسلام، اطلاع هگل فقط منحصر به سربازان عثمانی و سپاه یئنی چری است و این نشان دهندۀ این است که مطالعۀ مستقیمی از اسلام نداشته، ولی در حالت خوشبینانه نیز، با اطلاع از موازین اسلام باز نمی توانست آن را دین برتری بداند. او به دنبال اومانیسمی هست که انسان را پسر خدا و نماد خدا قرار دهد و این عامل فقط در دین مسیحیت یافت می شود.
هگل شکل گیری دین هر قوم را حاصل میزان ادراک آن قوم از ماهیت خویش می داند:

دین یک قوم، آگاهی آن قوم از هستی خود و از برترین هستی است. این آگاهی نمودار ذات کلی آن قوم است. یعنی تصور هر قوم از خدا به همانگونه است که تصورش از خویشتن و رابطه اش با خدا. از این رو دین آن قوم، نمودار تصورش از خویشتن نیز هست. ص 131

او در هر بررسی و ادراک، روح را سرچشمۀ شناخت قرار می دهد. روحی که با اندیشیدن در هستی خود را به مرتبۀ شناخت کشانده باشد نه روحی به نفسه موجود:

خود را دریافتن یعنی خود را با اندیشه در یافتن، و این نه به معنای درک خود مطلق است. پس غایت روح آن است که خود را از مطلق آگاه گرداند به نحوی که این آگاهی را تنها حقیقت و یگانه حقیقت بداند و یقین حاصل کند که همه چیز باید بر طبق این آگاهی سامان یابد... و حقیقت نیرویی است که خود مایۀ بزرگداشت خویش می شود. روح فردی با گرامیداشت خدا خود نیز گرامی داشته می شود، ولی نه در مقام روح جزئی بلکه به سبب آگاهی از این امر که کنش آن در گرامیداشت خدا، سرشتی مطلق دارد. ص 197

چنین اندیشه هایی البته دچار جزمیت گرایی نیز خواهد بود، اما جهان و اندیشه ای که هگل آن را ترسیم می کند، می تواند انسان را از دام هرگونه سوبرداشت و یا یکجانبه گرایی نجات دهد.
اواسط رساله بحث گسترده ای است که به تفکیک قاره ها نگاشته شده است. هگل قاره های آفریقا، آسیا، اروپا و آمریکا را به دقت مورد تحلیل و بررسی قرار می دهد.
یکی از جالب ترین بحث ها در این رساله، اشاره به شرایط جغرافیایی اقوام در میزان رابطۀ و شکل گیری تمدنهاست. هگل وجود «آب» در بین دو قوم و شهر را باعث نزدیکی و مجاورت و همسایه شناخته شدن می داند و وجود «کوه» را باعث جدایی و رقابت و دشمنی. مثال های که در این باب می زند مسئله را بیشتر روشن می سازد (صفحات 214- 218)

گزیده ای دربارۀ ایران!

فصل آخر کتاب اختصاص دارد به ایران و نوشته هایی که هگل در مورد ایران نگاشته است. او در سراسر این متن با دید مثبت و ستایشگری تاریخ ایران را وصف می کند. تاریخ پادشاهی و حکومت کوروش و داریوش و حتی خشایارشا و کلیت نظام پادشاهی را. سنگ تمام را آنجا می گذارد که ایران را «سرآغاز تکامل تاریخ» قلمداد می کند:

اصل تکامل با تاریخ ایران آغاز می شود. پس آغاز تاریخ جهانی به معنای درست از اینجاست؛ زیرا صلاح اصلی روح در تاریخ آن است که به حالت درون بودگی بی پایان ذهنیت برسد و از راه تضاد مطلق با طبیعت، سرانجام بر سازگاری کامل دست یابد. ص302

97/11/06

[محمد شکری · Rating 4 out of 5]

مواجهه مستقیم با فلاسفه طراز اول همیشه این حرف کیرکگارد را اثبات میکند که استادان فلسفه لاشه ای از فیلسوف را تحویل مخاطبین خود میدهند

کتاب «عقل در تاریخ» که عنوان انگلیسی آن «درسهایی درباره فلسفه تاریخ» و عنوان اصلی آن «درسهایی درباره فلسفه تاریخ جهانی» است نسبت به اغلب آثار هگل متنی بسیار خوشخوان و سهل الفهم است. عنوان آلمانی و فارسی (برخلاف عنوان انگلیسی) به خوبی گویای محتوای اثرند: سیر روح در تاریخ جهانی
هگل سه نوع پژوهش تاریخی برمی شمارد: تاریخ دست اول، تاریخ اندیشیده و تاریخ فلسفی. این سه دسته بندی بر اساس نسبت مورخ با وضعیت تاریخی و وقایع تاریخی تقسیم شده که مقدمه ای برای ورود به مفهوم «تاریخ فلسفی جهان» و سیر عقلانی (ضروری) روح در جهانند
یکی از جذابترین نکات این کتاب نطفه های واضح تاریخ مندی در «هستی و زمان» هایدگر، فاصله تاریخی در «حقیقت و روش» گادامر و جایگاه روایت تاریخی در «زمان و روایت» ریکور است
علاوه بر این، «عقل در تاریخ» مملو از نکات بسیار قابل توجهی در تفسیر مشیت الهی، نقد نسبت آزادی و تاریخ و مفاهیم چندفرهنگی است که کتاب را منحصربفرد کرده است: کشکولی از درخشان ترین و تیره ترین ایده های هگل درباره تاریخیت انسان

[Eli Za]

هگل بررسی رویدادهای تاریخی را به سه دسته تقسیم می‌کند:

اول، «تاریخ دست اول» که شرح بی‌میانجی وقایع توسط شاهدان عینی است که رویدادها را به کمک قوه حس و شهود خود درک کرده‌اند. این شکل از تاریخ‌نویسی از آنجا که نسبت بی‌واسطه‌ای با رویدادها دارد، نمی‌تواند از روح زمانه و محدودیت‌های زمانی و مکانی خاص آن، تعصبات و ... بری باشد.

دوم، «تاریخ اندیشیده» است که مورخ با بررسی تاریخ دست اول و اندیشیدن در آن، درباره گذشته می‌نگارد. در این شکل از بررسی تاریخ، مورخ از متعلق شناخت خود فاصله می‌گیرد و در واقع شناخت بی‌میانجی جای خود را به شناخت باواسطه می‌دهد و مورخ درباره آنچه در تاریخ گذشته است، می‌اندیشد. در نتیجه در اینجا شکل و شیوه روایت تاریخ حائز اهمیت می‌شود.

سوم، فلسفه تاریخ است که نه با رویدادهای جزیی بلکه با روح کلی حاکم بر وقایع به ظاهر پراکنده سر و کار دارد. تاریخی که در این کتاب با آن سر و کار داریم از این جنس و به دنبال بررسی سرنوشت آن روح کلی در طول تاریخ است. هگل در اینجا وجود آن روح کلی را پیشفرض می‌گیرد و معتقد است که نفس بررسی تاریخی وجود این روح را اثبات می‌کند.

از دیدگاه هگل، روح زمانی به آزادی دست پیدا می‌کند که بتواند خود را عینیت بخشد، بنابراین آزادی روح نه یک وضعیت اولیه و طبیعی بلکه حاصل تحمل رنج‌ها و ریاضت‌های فراوان برای عینیت بخشیدن به خود است. «روح باید میان کنه ذات خود و جهان پیرامون، یگانگی برقرار کند. چنین است برترین پایه آزادی روح، زیرا کنه روح همان اندیشه است.» هگل در جای دیگری می‌گوید: «اقتضای ماهیت روح آن است که خود را موضوع خویش گرداند و دریابد. فقط در این حال، روح به عنوان فرآورده و نتیجه کنش خود وجود دارد.... پس غایت روح آن است که خود را از مطلق آگاه گرداند، به نحوی که این آگاهی را تنها حقیقت و یگانه حقیقت بداند و یقین حاصل کند که همه چیز باید بر طبق این آگاهی سامان یابد و سامان نیز می‌یابد و تاریخ جهان همیشه فرمان‌گزار آن بوده‌ است و هنوز هست.»

از نظر هگل هر کشور زمانی در اوج شکوفایی خود به سر می‌برد که سود خصوصی شهروندان آن با غایت کلی آن کشور یگانه شود و این دو خود را در یکدیگر بیایند، اما این اوج با فرود همراه خواهد بود. هر قوم باید نسبت به آن روح کلی حاکم بر سنت‌ها و قوانین خود که جزئیت‌ها را در خود حل می‌کند، آگاهی پیدا کند. با کسب چنین آگاهی است که افراد از سرسپردگی بی‌واسطه نسبت به این قوانین رها می‌شوند و فردیت پیدا می‌کنند. در اثر ایجاد چنین فردیت‌هایی است که روح کلی قومی به تدریج رو به افول می‌رود و اصل تازه‌ای در مسیر کلی تاریخ، جای آن را می‌گیرد و همه این فرآیندها رویدادهایی است در خدمت تحقق روح کلی حاکم بر تاریخ.

تعلق خاطر هگل به دین مسیحیت، بویژه مسیحیت پروتستان جالب توجه است. هگل تثلیث در مسیحیت را نماد روح اندیشنده به خود و تعالی به مرحله بالاتر وجود می‌داند. او چنین خصوصیتی را در سایر ادیان نمی‌بیند، هرچند به نظر می‌رسد که مطالعات هگل در رابطه با ادیان به اندازه کافی نبوده است تا بتواند بنیاد مناسبی برای چنین قیاس‌هایی فراهم آورد. برخی و فقط برخی از آرای هگل شاید از بنیان منطقی محکمی برخوردار نباشد، اما آنچه بیش از همه در جای جای کتاب به چشم می‌آید و آموزنده است، «دیالکتیک» است.

کتاب ترجمه روان و بسیار خوبی دارد، اما از آن کتاب‌هایی نیست که یک بار خواندن برایش کافی باشد.

[Naele]

هگل به عقل در تاریخ به معنای واقع نمی پردازه بلکه به مضمون روح و عقل و مذاهب می پردازه که در جریان گذشته تا آینده چگونه توسط قومیت ها تغییر پذیر است یا نیست.