Dom, którego nie było. Powroty ocalałych do powojennego miasta

by Łukasz Krzyżanowski

Przemoc wobec Żydów podczas II wojny światowej do dziś budzi grozę i zdumienie. Jak to możliwe, że kilka milionów ludzi zniknęło ze swoich domów, zakładów rzemieślniczych i sklepów, że tylu sąsiadów zniknęło z polskich miast? Byli jednak tacy, którzy przetrwali Zagładę i doczekali wyzwolenia.
Łukasz Krzyżanowski opisuje zmieniające się stosunki wewnątrz wspólnoty i nastroje panujące wśród ocalałych. Ale przede wszystkim mierzy się z trudnym problemem stosunku polskich mieszkańców miasta, a także władz państwowych do powracających Żydów, którzy nierzadko w dramatycznych okolicznościach próbowali odbudować życie i odzyskać odebrane mienie.

Dom, którego nie było jest dziełem niezwykle dojrzałym i rzetelnym, świadectwem naukowej uczciwości w poszukiwaniu prawdy.

Genres: Nonfiction

376 pages, Hardcover

First published November 30, 2016

Reviews

[Mateusz Kołota · Rating 4 out of 5]

Jest to historia radomskich Żydów dla których wojna nie skończyła się 9 maja 1945 roku. Dla nielicznych ocalonych teraz zaczęła się prawdziwa walka o życie. Jak to jest wracać gdzieś, gdzie nikt na Ciebie nie czeka? Gdzie każdy sprawia wrażenie bycia rozczarowanym, że wróciłeś - przecież nie miałeś prawa przeżyć. Jest to wstrząsający reportaż o trudnych powrotach i jeszcze trudniejszych poszukiwaniach człowieczeństwa.

[Aleksandra Korniak · Rating 4 out of 5]

Łukasz Krzyżanowski w swojej pracy doktorskiej podejmuje temat niezwykle trudny i wciąż w polskiej pamięci historycznej niedostatecznie obecny — powroty ocalałych Żydów do powojennych miast. Autor z dużą rzetelnością i uczciwością opisuje rzeczywistość, która nie kończy się wraz z zakończeniem II wojny światowej, lecz dopiero wtedy zaczyna ujawniać swoje najbardziej bolesne i skomplikowane warstwy.

Książka skupia się na losach społeczności żydowskiej, która po Zagładzie próbowała wrócić do miejsc, które kiedyś były domem. Jednak ten „dom” często już nie istniał — ani fizycznie, ani społecznie, ani symbolicznie. Krzyżanowski pokazuje, że powrót nie oznaczał odbudowy życia, lecz konfrontację z nieobecnością, niechęcią i milczeniem otoczenia. To opowieść o międzyludzkich murach, które uniemożliwiały wspólne powojenne życie i odbudowanie wspólnoty.

Szczególną wartością pracy jest jej osadzenie w konkretnym miejscu — Radomiu. Dzięki temu autor, choć operuje mikrohistorią, mówi jednocześnie o zjawisku znacznie szerszym, dotyczącym całej Polski. Wykorzystując bardzo bogaty materiał źródłowy, przywraca pamięć o konkretnych osobach, ich imionach i historiach, co nadaje narracji wyjątkową siłę i sprawia, że historia staje się namacalna, niemal dotykalna.

Jednym z najmocniejszych aspektów książki jest jej historyczna precyzja i próba zachowania obiektywności. Krzyżanowski nie upraszcza rzeczywistości, nie narzuca łatwych ocen — zamiast tego pokazuje złożoność powojennych relacji i napięć. W efekcie czytelnik zostaje skonfrontowany z trudną prawdą o tym, jak wyglądało życie tuż po wojnie, kiedy pamięć o Zagładzie dopiero się kształtowała, a często była wypierana.

To także książka o pamięci — a właściwie o jej braku. Autor zwraca uwagę na momenty, w których historia staje się nieobecna w świadomości lokalnych społeczności. Gdy odkrywa się, że miejsca znane dziś jako zwyczajne ulice czy budynki miały zupełnie inną, często tragiczną przeszłość, pojawia się pytanie o to, co zostało zapomniane i dlaczego.

„Dom, którego nie było” to praca ważna, wymagająca i poruszająca. Nie tylko dokumentuje historię, ale także zmusza do refleksji nad tym, jak pamiętamy — i czego nie chcemy pamiętać.

[Piotr · Rating 4 out of 5]

Praca historyczna, której towarzyszy naukowy język. Brak jej lekkości reportażu, nie wspominając o literaturze fiction. Głównymi bohaterami wydają się być dokumenty z różnych archiwów. I powyższe nie należy traktować jako zarzuty. Dla mnie osobiście bardzo interesujący temat. Ta książka to niewygodne świadectwo dotyczące rzeczywistości powrotu Żydów do miejsc gdzie wcześniej mieszkali po obozach, ukrywaniu się, po Zagładzie. Strach i śmierć towarzyszyły im nawet po wycofaniu się wojsk III Rzeszy. Mało osób wtedy i dzisiaj pamięta, że byli to nasi współobywatele.