Il fuoco greco

by Luigi Malerba

Se la flotta bizantina riesce a tenere il dominio del Mediterraneo per più di cinque secoli, lo deve soprattutto a un'arma decisiva, a quei proiettili che non spegnevano a contatto con l'acqua e incenerivano le navi nemiche. La protagonista indiretta di questo romanzo è la formula della composizione di Malerba, che, all'epoca della Reggente Teofane, si addentra nelle occulte trame della Corte di Bisanzio. Usando questa formula, Teofane imbastisce una serie di intrighi e di delitti con i quali riesce a liberarsi di ogni rivale, ma non riuscirà a sottrarsi a quella logica del potere in cui ha creduto negli anni del suo dominio. Per comporre il quadro di un'epoca atroce, Malerba si conferma maestro di trame e di situazioni in cui i protagonisti smarriscono la misura e il senso delle cose.

Genres: Historical Fiction, Italian Literature, Fiction

253 pages, Hardcover

First published January 1, 1990

About the author

Co-founder of the Gruppo 63. Luigi Malerba (born Luigi Bonardi; November 11, 1927 – May 8, 2008) was an Italian author who wrote short stories (often written with Tonino Guerra), historical novels, and screenplays, and who co-founded the Gruppo 63, based on Marxism and Structuralism. Umberto Eco said that Malerba was defined post-modern, but that's not all true, because he is maliciously ironic, unpredictable, and ambiguous. He was one of the most important exponents of the Italian literary moviment called Neoavanguardia, along with Balestrini, Sanguineti, and Manganelli.
He was the first writer to win the Prix Médicis étranger in 1970. He also won the Brancati Prize in 1979, the Grinzane Cavour Prize in 1989 (with Stefano Jacomuzzi and Raffaele La Capria), the Viareggio Prize and the Feronia Prize in 1992.

Reviews

[Linh · Rating 3 out of 5]

Riassunto: brutta gente fa una brutta fine e persone che dovrebbero essere astute fanno cose incredibilmente stupide

[Evi Routoula · Rating 4 out of 5]

Η γνωστή ιστορία της Αυτοκράτειρας Θεοφανώς, συζύγου του Ρωμανού Β και του Νικηφόρου Φωκά. Η Θεοφανώ με ταπεινή καταγωγή από την Λακωνία, κατάφερε να ανέβει στο υψηλότερο αξίωμα του Βυζαντίου, θεωρείται υπεύθυνη για τον θάνατο και των δύο συζύγων της και τέλος υπήρξε η μητέρα του Αυτοκράτορα Βασιλείου Β του Βουλγαροκτόνου, του ουσιαστικά τελευταίου μεγάλου αυτοκράτορα του Βυζαντίου.
Διαβάζεται ευχάριστα αν σας αρέσει η ιστορία.

[Krys · Rating 3 out of 5]

Мужчына. Жанчына. Вяртанне

Тры аповесці (Змяя. Грэчаскі агонь. Ітака назаўжды). Асэнсаванне старажытнага міфу. Гістарычны раман. Повесць абсурду. Я абрала менавіта такую лагічную паслядоўнасць прамой жанравай храналогіі, ад дзяцінства літаратуры да яе сталасці. Няўмольны манструозны Хронус раптам падміргнуў, павярнуўся - і перакінуўся на двухаблічнага Януса, бога пераходаў і пячатак, мінулага і будучыні. Думаючы, што рухаюся паслядоўна, я не заўважыла другога твару на патыліцы; гледзячы ў люстэрка часу, я рабіла адваротныя люстэркавыя высновы. Янус, як заўсёды, пасмяяўся з мяне. І мы выправіліся ў адваротны з будучыні ў мінулае шлях.

Я памылілася. Аўтар пісаў наадварот: ад маладога, бязбашаннага абсурду праз сталасць класічнага гістарычнага рамана да вечнасці міфа. Пра- або рэгрэс? Залежыць ад таго, па які бок люстэрка вы стаіце.

Прамая храналогія аўтара нагадвае здыманне археалагічных пластоў у руху да асэнсавання радзімы (вядома, вельмі ўмоўнай радзімы, аднак згадзіцеся, што гістарычныя Грэцыя - Візантыя - Рым не ствараюць уражання розных кантынентаў і прынцыпова аддаленых культур, а вельмі лагічна гучаць у звязцы, храналогіі, гэта не складаныя, не аддаленыя асацыяцыі). Турыстычныя вулкі Рыма 20-га стагоддзя з дробнымі крамкамі, пляжнымі кабінкамі, безыменнай (няіснай?) каханай, вар'яцкім сэксам і сумнеўным сюжэтам. Класічны гістарычны раман, цяжкія залататканыя, парчовыя складкі Візантыі, з лёсавызначальнай жарснай жанчынай, інтрыгамі і драмамі. А пад усімі наноснымі пластамі цывілізацый падмурак усяго - выцвілыя, але дасканалыя ў простасці абрысы Антычнасці.

"Ітака назаўжды". Я пачала ад міфу. Ад дасканалага. Усім ледзь не на памяць вядомая легенда. Што новага можна сказаць? Напачатку я не разумела, нашто такі падрабязны пераказ? Ці аўтару папросту важна перажыць яго ад першай асобы? Ад імя Адысея. Ад імя Пенелопы. Нічога новага? Калі гаворка пра раскопкі, новае - не каштоўнасць, не тое, што мы цэнім у артэфактах. Мужчына. Жанчына. Вяртанне. (Уяўная простасць рысаў Пікасо, мем "Далі распісвае асадку".)

Немагчыма вызначыць, калі банальны пераказ прырасціў сэнсы і выйшаў з сваіх рамак. Ключ - слова вяртанне. Мужчына вяртаецца да жанчыны. Ці помніць, ці пазнае яго сын?.. (Такая сучасная праблема некаторых апамяталых бацькаў.) У тым, што ён назаве сябе - і жанчына прыме, успомніць, як нічога не было, мужчына, самаўпэўнены, не сумняваецца. Ён жа вярнуўся! (Такая каштоўнасць.)

І вось тут муры міфу падаюць пад таранам гадоў. Мужчына вяртаецца... да якой жанчыны? Ці можна сказаць, што яна тая самая праз столькі гадоў? Ці той самы мужчына вярнуўся? Пенелопа пазнала яго з паўпозірку. І не разумее ягонай гульні. Але ў гэтую гульню можна гуляць удваіх! Дакажы, што вярнуўся ты, дакажы, што ты той самы... але я не той самы! Дакажы, што ты мяне дачакалася тая самая... але я не тая самая... Гэтая вайна цяжэйшая за траянскую. Вайна між сужэнцамі. Сямейная драма. Хто на ёй вораг? Вораг - ты сам да сябе. І кожнае тваё слова - траянскі конь.

Ніхто не застаўся тым самым, а сустрэць хоча таго самага. Пакінуў крохкую пяшчотную сарамліўку - знайшоў моцную мудрую жанчыну... дык над якім каленам у яе ўлюбёная радзімка - над левым ці правым?!. Як даказаць, што ты вярнуўся, што ты той самы, калі ты не той! Не той за столькі гадоў! Здаецца, што ў аповесці не адбываецца нічога надзвычайнага. Мы не адхіляемся ад прадвызначанага сюжэту. Мы папросту бездапаможна заблукалі ў гэтым лабірынце... і разыходзімся ў супрацьлеглыя яго бакі. Ці наканавана нам сустрэцца?

Невыносны клубок маны. Новыя шнары ў Адысея - дакажы, што ты той самы. Забытыя радзімкі ў Пенелопы - дакажы, што ты тая самая. Як зразумець іншага? Двор заліты крывёю безыменных жаніхоў. Але драма не ў гэтым. Вайна - не драма. Бітвы багоў - не драма. Драма ў непаразуменні між каханымі. Чаму яна сказала тое што сказала? Як ён мог прамаўчаць і не сказаць? Недагаворванне. Крыўда. Двайная гульня. Хітрамудры Адысей перахітрыў самога сябе. Верная Пенелопа верная сваёй ўпёртасці.

Каб вярнуцца адно да аднаго ім давядзецца заплюшчыць вочы і пахаваць у сэрцы адно аднаго. Пахаваць саму сваю сутнасць. Пенелопе - вернасць. Калі яна адмовілася пазнаць яго, а потым згадзілася быць з ім - значыць, яна здрадзіла Адысею. Адысею - хітрасць і гонар. Калі ён згаджаецца вярнуцца да Пенелопы, якая не прызнала яго, значыць, ён дазваляе ёй здрадзіць яму... з ім жа. Прызнаць, што Пенелопа не дачакалася. І толькі так знайсці шлях адно да аднаго.

Проста і геніяльна. Некалькі невыкшталцоных чорна-белых рысаў прымітыўнага міфа - ад іх не адарваць позірку. Вяршыня пісьменніцкага майстэрства, да якой давялося прайсці доўгі шлях. Ітака, у якую можна ўглядацца, да якой можна вяртацца заўжды.

"Грэцкі агонь". Амаль тыповы гістарычны раман. Позняя Візантыя трымаецца дзякуючы таямніцы грэцкага агню, але таямніцу выкрадаюць. І ва ўсім вінаватая жарсць шалёнай імператрыцы. Яна ўзводзіць на пасад ваяроў і выкідвае мужчынаў, якія надакучылі, рыхтык бездапаможных кацянятаў. Так банальна.

Не банальна - калі аўтар здраджвае традыцыйнаму гістарычнаму раману, але ж гэта дадае няроўнасці роўна недасканаласці, - цэнтральны эпізод герметычнага дэтэктыву. З закрытага кабінета знік пергамент з таямніцай таго самага грэцкага агню. Разыначка - расследаванне і лагічная загадка. Каб выканаць усе належныя следчыя працэдуры, дазнавальнік, пісар і падазраваны павінны пазнаёміцца з нейкім пергаментам, на якім або сапраўдная, або несапраўдная тая самая таямніца. Ды вось бяда - кожны, хто толькі кіне вокам на формулу, мусіць памерці. Нават зайсці ў пакой, дзе знаходзіцца дакумент - падпісаць сабе смяротны вырак. Як жа выканаць працэдуру, расследаваць дзяржаўнае злачынства і выжыць? Ах, якой падманутай я пачувалася, калі бліскучая загадка не займела бліскучай адгадкі. Нашто было закручваць такі прыгожы вузел, калі не плануеш яго эфектна развязваць, а проста груба рассякаеш (пісар банальна ўцёк, следчы падаў у адстаўку, абы не ламаць пячаткі на пергаменце... што яму не дапамагло). І мы вярнуліся да банальных забавак шалёнай імператрыцы.

Тэкст, з аднаго боку, прадумана насычаны гістарызмамі, трыклініямі ды эпархамі-курапалатамі (так, я зноў з іншамоўнымі запазычаннямі, але Малерба першы пачаў - толькі паглядзіце на ягоныя гады жыцця і мае), уводзіць належную гістарычную фактуру (усе вытворцы грэцкага агню замураваныя на рэшту жыцця ў майстэрні, каб дакладна не выдаць таямніцы). З другога боку, аповед няроўны жанрава, скача ад героя да героя, не раскрываючы дасканала ні аднаго (еўнух, імператрыца, дазнавальнік, ваяр - маскі-функцыі). Аднак не стварае паўнавартаснага паглыблення ў эпоху, хоць "для птушачкі" імітуе нават філасофска-тэалагічны дыспут пра "цьмяныя мясціны" ў Арыстоцеля. Менавіта гэтага мне і не хапіла. Візантыя, нават позняя, усё ж тэацэнтрычная. Мне падалося, што аўтар - сухі павярхоўны даследчык, а не закаханы фанат тэмы. Нават казачнік Петравіч, здаецца, лепш улавіў праз стагоддзі цяжкі дух дарагога літургічнага міра.

Грэцкі агонь, які бярог Візантыю, - не той агонь жарсці, які, на думку Малербы, распаляў імператрыцу Феафана і спаліў урэшце і яе саму, і яе імперыю. Грэцкі агонь, таямніца якога засталася недаступнай для аўтара кнігі, - агонь веры. Занядбаны, ён не мог быць замураваны ў самай тоўстай безваконнай вежы, ён выліўся вонкі па барбарскай Еўропе, пакінуўшы дом свой пустым.

Змяя - сапраўднае дзіця 20-га веку, дзіця кветак і... травак? Сучаснае, інтэлектуальнае, бессюжэтнае. Пра ўсё і ні пра што. "Главное действующее лицо в нем, конечно же, я. И в центре действия тоже бываю только я" - лепш не скажаш. Адчужаны герой, не такі як усе. Як і характэрна для постмадэрну, аўтар уключае рэдкія тэмы - харавыя спевы з згадкай найлепшых даўніх кампазітараў, рымскія турыстычныя вулкі, філатэлія - колькі вы ведаеце кніг, у якіх гэтая гераіня мае больш за дзве фразы са сцэны? Не юны, але малады аўтар яшчэ хоча вылучацца, быць адметным. Ён прыводзіць формулы для нішто ("при девятом разведении у нас образуется милли-раствор, жидкость, состав которой в цифровом выражении можно записать, как 1х1-18, то есть нечто, не поддающееся воображению") і заглыбляецца ў падрабязнасці канібалізму. Ах, як хочацца здзіўляць і шакаваць. Быць чужаніцам сярод абыдзённых абываталяў. Мець фантастычны сэкс з фантастычнымі жанчынамі... на жаль, уяўнымі.

Няроўны аповед. Скачкі тэмаў. Блытаныя сны-мроівы. Галоўны герой - раўнівец? канібал? вар'ят? проста фантазёр? ён увогуле быў?

Не прасіце мяне гэта пераказаць. Я завалю праверку. Некаторыя эпізоды занадта выразныя для абсурду. Але гэта ўсё - абсурд. Адвага маладосці (і травак? і травак?), распісванне асадкі, шчарбатая цагліна ў падмурку пісьменніцтва. Я хачу гэта забыцца. Я ўжо забылася.

Тры аповесці ў адваротным часавым парадку. Гэта той самы пісьменнік ці шторазу новы? Куды ён ідзе з сябрам Янусам?.. Куды яшчэ можа ісці мужчына - да жанчыны!

Змяя - шляху да жанчыны яшчэ няма, ёсць шпацыр з (уяўнай) жанчынай... ёсць (уяўны) вычварны сэкс-саната (ах, как я хорош - рэдкасны зануда), у жанчыны няма імя (ах, как я хорош, я сам дам ёй імя, яна будзе крычаць ад асалоды), дый жанчыны ў сутнасці таксама няма... Каханне - сон.

Грэцкі агонь - жанчына-жарсць, жанчына-смерць, ніхто не хорош для яе, яна забівае каханкаў, як кацянятаў, падступная жанчына, слабая на перадок, якая ўрэшце будзе пераможаная мужчынам. Каханне - інтрыгі і бітва.

Ітака назаўжды - як герой хоча вярнуцца да сваёй жанчыны (той самай, першай - уяўнай?), што не змяняецца з гадамі, і не можа да яе вярнуцца. Самае галоўнае - быць пазнаным і пазнаць самому.

Мужчына вяртаецца... і ён пераможаны.

[Elalma · Rating 4 out of 5]

Appassionante romanzo storico con un'ottima ricostruzione. Imprescindibile per chi come me, subisce il fascino di Costantinopoli e della sua storia. Peccato solo che il personaggio di Teofane sia così perfido e lascivo, come da tradizione, plastico come un mosaico bizantino.

[Eddy64 · Rating 4 out of 5]

Luigi Malerba si diverte a scrivere un romanzo ambientato alla corte di Bisanzio poco prima dell’anno mille, rielaborando (penso molto liberamente) personaggi e vicende storiche con il risultato di una storia piena di intrighi colpi di scena.
Una corte ricca e opulenta fino all’eccesso, luccicante di ori e gemme, dove si attuano fini e complessi lavori nella sala dei ricevimenti per migliorare l’acustica, così che le parole potessero essere udite, senza echi fastidiosi. E le parole sono importanti, perché per intrattenere e impressionare gli ospiti si svolgono dotte disquisizioni su temi universali tra sofismi e arte oratoria (che portano se eccessive a qualche sbadiglio anche degli stessi sovrani)
La corte, però, dietro le quinte, fra oscuri corridoi e stanze private è sicuramente un covo di vipere e di intriganti, dove chiunque vi abbia un ruolo, una carica, cospira o almeno pensa a come conquistare più potere, fino a essere proclamato imperatore. Una lotta senza esclusione di colpi, dove alla fine non ci sono vincitori: chi oggi è alla ribalta domani è inevitabilmente destinato a cadere e il destino può essere la morte, l’esilio in qualche sperduto convento, o anche qualche mutilazione.
Su queste premesse si muovono i numerosi personaggi, tutti ben caratterizzati. Tra cui la reggente Teofane i cui intrighi fanno un po’ da filo conduttore, il generale veterano Niceforo Foca che diventa imperatore togliendo di mezzo il potente eunuco Giovanni Brigas, il fratello Leone Foca il “Kuropalata” (Malerba lascia volutamente i nomi fantasiosi e per noi ermetici delle cariche a corte), l’Eparco Giorgio Mesarite, lo stratega Giovanni Zimisce che succederà a Niceforo.
Tra tanti intrighi, il furto della pergamena contenente il segreto del fuoco greco, la potente arma con cui i bizantini si sono assicurati il dominio dei mari, un segreto che costa la vita a chi ne viene indebitamente a conoscenza, gli stessi fabbricanti lavorano segregati a vita con la lingua tagliata per non divulgare nulla. Anche questo però è solo parte di un meccanismo più grande per eliminare possibili avversari
Malerba costruisce così una allegoria dei nostri tempi e un divertimento letterario, tra delitti e sofismi, cospirazioni e ragionamenti finissimi per scampare un pericolo e salvare la pelle in un gioco spesso mortale dove ci vuole un attimo a cadere in disgrazia. Tanti voltafaccia, forse anche troppi, che rimescolano le carte, ma la narrazione è sempre tra l’ironico e l’arguto, senza annoiare e senza appesantire il lettore riempiendolo di citazioni storico filosofiche. Quattro stelle perché una volta tanto anche bizantinismi e sofismi possono essere divertenti.

[Stefano Menichini · Rating 5 out of 5]

«Per qualche tempo abbiamo fatto credere che il fuoco che non si spegne a contatto con l’acqua si potesse ottenere soltanto con particolari preghiere a Dio Onnipotente e con l’aiuto dello Spirito Santo. Ora i nostri nemici non ci credono più e sono riusciti a corrompere qualcuno dentro i palazzi, qualcuno della stessa Corte che forse incontreremo uscendo da questa stanza nei corridoi della Dafné, che ci mostrerà un sorriso e ci farà un inchino mentre tiene nascosta in qualche oscuro ripostiglio la pergamena destinata ai nostri nemici».

“Il fuoco greco” di Luigi Malerba è forse il più avvincente romanzo neostorico italiano insieme a “Il nome della rosa” di Umberto Eco.

Intersecando il genere storico con quello del giallo, l’autore dispiega gli intrighi orditi dalla Reggente bizantina Teofane per impossessarsi della formula del fuoco greco – l’arma decisiva della flotta imperiale – al fine di conservare il potere e favorire l’ascesa al trono del proprio amante. Misteriosamente rubata, la pergamena con la composizione alchemica circolerà fra le mani degli eunuchi di Corte, seminando il terrore in virtù della legge che condanna a morte chiunque ne entri in contatto.

Sfruttando il rapporto tra verità e finzione secondo sottili e kafkiane combinazioni, Malerba rivela il volto nascosto del passato e conferisce centralità a foschi e dimenticati episodi della storiografia, dimostrando una conoscenza dell’arte e delle ritualità antiche assai raffinata.

Protagonista è il potere assoluto che, benché dispensi ambo la vita e la morte, non potrà infine sottrarsi a quella stessa sorte che pretende di amministrare.

[Tyrone_Slothrop (ex-MB) · Rating 3 out of 5]

C'è del marcio nel regno di Bisanzio.

Un buon romanzo storico, incentrato sull'impero bizantino e sulle vicende di intrighi, delitti e lotte per la conquista del potere assoluto. La conoscenza del materiale storico di Malerba è solida, lo stile è appassionante e scorrevole e sicuramente è un'opera che non sfigura davanti ai migliori esempi di romanzo storico, da Eco alla Yourcenar. Peccato però (almeno per me) che ci siano solo piccoli tentativi di uscire dalla struttura classica del romanzo storico, con qualche elemento di meta-narrativa (il monaco che scrive la storia che stiamo leggendo, discettando sul vero e sul falso) o di logica medievale (non è possibile sapere se un segreto è vero o falso, se la sola conoscenza di esso ti condanna a morte).

[Evcprice · Rating 5 out of 5]

Alltime favourite!

"Ich bin wirklich schön,
vom Scheitel bis zur Sohle,
aber der wahre Schatz liegt
hier
in der Mitte."

[For the love of books · Rating 4 out of 5]

Questo è il primo romanzo che ho letto di Malerba scoprendo in lui un grande narratore con solidissime basi storico culturali, tessitore di storie emozionanti.
L'unica pecca è che sarebbe stato meglio inserire un'appendice finale con qualche spiegazione sulle cariche imperiali, sul mondo bizantino e sui personaggi del libro che sono realmente esistiti.

[Juan Escobar · Rating 4 out of 5]

"La inercia y el silencio pueden ser figuras soberanas de la sabiduría"

Una novela histórica; más novela que historia. Lo digo porque uno creería que es un libro aburrido, y no, es Bizancio del siglo X, y son los chismes, traiciones, oficios y castigos de la corte del sacro imperio romano - bizantino, y todo resulta tremendamente divertido.

"Las historias escritas siguen viajando por el mundo y en la mente de los hombres que se convierten en sus mensajeros sin saberlo".

Buena manera de imaginarse las maldades, castigos y absurdeses de los imperios con reyes al mando, aliado y sumiso con la religión.

[Laura Vidal · Rating 5 out of 5]

I was fascinated with the intregues around secrets and power inside the Bizantine Empire when I lost this book in a bus ='o(... It has had terrible reviews, but it is still a very well told story with fascinating images. I'd recommend it!

[Beautyworkshop.gr · Rating 5 out of 5]

The best story on the byzantine "greek fire" I have ever read. Also, it could be true.

[Maja Lange · Rating 2 out of 5]

Ikke særlig mindeværdig.