Türk Düşününde Batı Sorunu

by Niyazi Berkes

“Türkiye’nin bugün karşılaştığı sorunlar, Birinci Cihan Savaşından sonra kesin olarak gerçekleştirmeyi göze aldığı toplum ve uygarlık devriminin tamamlanmadan kalması yüzünden, İkinci Cihan Savaşı sonrasında gelişen gerici güçlerin yarattığı sonuçlardır. Bu sorunların niteliğini kavramak için bu devrimin geçmişini, onu durduran güçlerin neler olduğunu anlamak gerekir. (...)

Bunun için bu yazıların amacı, Türk evriminin tam bir tarihini yazmak değil, bu gelişimin ana sorunlarını yakalamak, bunların çözümlenmesi için yapılan girişimleri etkisizleştiren koşulları tanımlamaktır.”
Niyazi Berkes’in 1960’lı yıllarda Yön dergisinde çıkan ve sonradan İki Yüzyıldır Neden Bocalıyoruz? (1964) ve Batıcılık, Ulusçuluk ve Toplumsal Devrimler (1965) adıyla kitaplaşan yazıları büyük yankı uyandırmıştı. Berkes’in birbirini bütünler nitelikte olduğunu düşünerek bir araya getirdiği bu iki kitaptan oluşan Türk Düşününde Batı Sorunu, Türkiye’de artçı etkileri günümüze kadar ulaşan siyasi ve düşünsel krizleri daha iyi yorumlamak için bir rehber niteliğinde.

Genres: History, Politics

273 pages, Paperback

First published May 1, 1975

About the author

1908’de Kıbrıs’ta doğdu. 1927’de İstanbul Lisesi’ni bitirdikten sonra İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Felsefe Bölümü’nde felsefe ve sosyoloji öğrenimi gördü. Bu sırada aynı fakültenin Tarih bölümünden de sertifika alan Berkes, bir süre Ankara’da Türk Ocağı Kütüphanesi’nde ve Türk Eğitim Derneği’nin kurduğu deneme lisesinde öğretmenlik ve müdürlük yaptı. 1934’te üniversitenin yeniden yapılanması sırasında Edebiyat Fakültesi’nin Felsefe Bölümü’nde sosyoloji asistanı oldu. Bir yıl sonra ABD’ye giderek Chicago Üniversitesi Sosyoloji Bölümü’nde çalıştı. 1939’da Türkiye’ye döndükten sonra Ankara’da Dil, Tarih ve Coğrafya Fakültesi’ndeki sosyoloji doçenti olarak göreve başlayan Berkes, 1945’e kadar burada çalıştı. Aynı yıl tasfiye hareketi sonucunda kürsüsü kaldırıldı. Bunun üzerine gelişen olaylar sonucunda 1952’de yurtdışına gitti. Kanada’da McGill Üniversitesi İslâm Araştırmaları Enstitüsü’nde önce misafir profesör olarak görev yapan Berkes, 1956’da aslî profesör oldu. 1958-1959 arasında bu görevinin yanısıra Hindistan’da Aligarh Üniversitesi’nde de ders verdi, Pakistan, Endonezya ve Japonya’yı ziyaret etti. Emekli olduktan sonra İngiltere’ye yerleşen Niyazi Berkes, çalışmalarını burada sürdürdü. 18 Aralık 1988’de İngiltere’de Hythe’da öldü.

Reviews

[Tuncer Şengöz · Rating 5 out of 5]

Türkiye'nin uzun çağdaşlaşma macerasını en iyi değerlendiren düşünürlerden biri Niyazi Berkes. Türkiye'de Çağdaşlaşma, 55 sene sonra bile klasikleşmiş başucu eserlerinden biri. Berkes'in bir diğer eseri, Türkiye İktisat Tarihi ise iktisat tarihimize en berrak bakışlardan biri. Türk Düşününde Batı Sorunu, 17. yüzyılda beliren gerileme ve sonraki yüzyıllarda çöküşle beraber, Türkiye'nin Batı ile günümüze kadar gelen iktisadi sorunlarına ve bu sorunlar ekseninde şekillenen düşünsel çıkmaza yönelik en tutarlı yorumları içeren önemli eserlerden biri. Berkes bu kitabında Batıcılık, İslamcılık ve Türkçülük yaklaşımlarını inceliyor ve bu akımların neden Batı ile ilişkilerde ve Türkiye'nin gelişme ve kalkınma sorunlarına çare olamadığını değerlendiriyor.

[Emre · Rating 3 out of 5]

bu kitap türk düşünce dünyasındaki batı algısının bi incelemesi olmaktan öte aslında içerik olarak. böyle düşününce başlığı yanıltıcı olabilir çünkü bunun dışında osmanlı / türk batılılaşma hareketlerinin yapısını, iktisadi dönüşümlerin batılılaşmaya etkisi vs. birçok noktaya değiniyor. altmışlı ve yetmişli yılların sol kemalist / sosyalist aydınlarının fikir dünyasındaki önemli bi değişim olan batılılaşmanın eğitim vb. yollarla değil ekonomik yapının dizaynıyla gerçekleşeceği fikri hissediliyor.

berkes türk düşünce dünyası için orijinal bi karakter. kemalist ideolojiye yaklaşımı, modernleşme hareketleriyle ilgili fikirleri dikkat çekici. bu nedenle döneme ve alana ilgi duyanlar için zihin açıcı olacaktır. dil olarak da başarılı buldum.

[Caner · Rating 5 out of 5]

Türkiye'nin Batı'yla olan ilişkisini 200 yıllık bir tarihsel laboratuvardan çıkan deney ve gözlemlerden yola çıkarak anlatan Niyazi Berkes'in klasik haline gelmiş bu eserinde Türk Düşününün Batı kavramına yaklaşımı farklı akımlar, düşünürler ve tarihsel arka plan perspektifinde inceleniyor. Kafir Batı, Uygar Batı, Düşman Batı, Modern Batı, Teknolojik Batı ve Batı Karşıtlığı gibi farklı tarihsel yaklaşımlara İslamcılık, Türkçülük ve Batıcılık gibi akımlar ve onların kendilerine göre yonttuğu Batı kavramıyla olan ilişkileriyle Cumhuriyet döneminde iyiden iyiye bayağılaşan ve ayağa düşen gerici yansımalarını da aktaran Berkes, geçmişteki tüm hatalarla birlikte her şeyi sıfırlama şansını bize veren ve problemlere doğru teşhis koyarak Türk Milletine 20. yy da bağımsız yaşama şansı veren Atatürk'ü ve onun devrimlerini ondan sonra gericilik akımlarının etkisiyle itibarsızlaşatıran ve terk eden Halk Partisi ve DP ekolünün her şeyi neredeyse 200 yıl önceki Osmanlıların sömürge-yarı sömürge ortamına nasıl dönüştürerek bağımsız yaşama şansımızı elimizden aldıkları gerçeğini yüzümüze tokat gibi çarpıyor. Batı dostu, Batının parasını,yardımını ve teknolojik araçlarını alarak Batılılaşmak ve Batı karşıtıyken Batılılaşan Atatürk ve devrimlerinin amacının ne olduğu ve bu iki ayrımın Atatürk'ten sonra iç içe geçerek, Atatürk devrimciliğinin, ulusçuluğunun Osmanlı zamanındaki akımların içerisine sokularak akıllara zarar bir dönüşümünün üzücü yolculuğu yine bu kitapta inceleniyor. Batı dostu Batılılaşmanın Osmanlı Tanzimatı, Abdülhamit dönemi ve DP - AP iktidarlarının benzerlikleriyle Osmanlıyı hasta yapan tüm meselelerin Atatürk devrimleriyle iyileşen Cumhuriyet Türkiyesine de sirayet ederek onu nasıl hasta ettiğini ayrıntılarıyla anlatılıyor . "Aydına düşen sorumluluk ise bunları halka anlatmaktır, ondan kaçmak değil" diyor Berkes. Çözüm basit, Atatürk'ün açtığı biricik devrimci yola dönmek, tabi bu her geçen gün çok daha da zor olsa da.

[Onur Bülbül · Rating 2 out of 5]

Osmanlı İmparatorluğu'nun ve daha sonra Türkiye Cumhuriyetinin yaşadığı siyasi ve ekonomik sıkıntıları yalnızca güçlü Batı devletlerinin politikalarına bağlayan bu kitap, bu anlamda "bütün bunlar Batı'nın oyunu" yorumunun biraz entelektüel kılıf giydirilmiş versiyonundan başka bir şey değil.

Niyazi Berkes'in analizlerindeki en büyük eksiği ise Müslüman Türk kültürünün düşünce dünyasını neredeyse hiç ele almadan, İslam dininin ve Türk geleneklerinin bilimsel ilerleme yanında hukuk, insan hakları ve kültür alanlarında da nasıl gelişmeye mani olduğunu incelemeden geçmesi.

Yazar ayrıca kullandığı "toplumsal devrimcilik" veya "Atatürk devrimciliği" gibi kavramların da bir tarifini veya izahını yapmıyor. Kemalizm dediği doktrini sonuna kadar savunmasına rağmen bu kavramın dahi derli toplu bir tanımını bulamıyoruz. Bu anlamda kitabın bilimsellikten uzak olduğunu söyleyebilirim.

Berkes'in dili de bir o kadar özensiz ve yapmacık.

[Arturo Bandini Jr. · Rating 4 out of 5]

Aslında yoğun bir kitap, sadece bir fikir değil aynı zamanda kısa bir Türkiye tarihi ve Türkiye iktisat tarihi ile Türk çağdaşlaşması/batılılaşması meselesinin neden bir kısır döngüye girdiğini anlatıyor. Dili ne kadar yalın olsa bile, anlatılan şeyler beni gerçekten üzdü ve yordu. Berkes bazı meseleleri yüzeysel anlatmasına rağmen Türk modernleşmesi ile ilgili hemen her konuya değinmiştir. Özellikle son 20-25 sayfasında yaptığı "Batı hayranı Türk okumuşları" eleştirisi inanılmazdır.

Garip tarafı kitap 1975 yılında yayınlanmış olmasına rağmen geçen hafta yayımlanmış gibi yorumlar içermesi. Elimde olsa benim gibi ülke problemleri ile kafası karışık her gence bu kitabı ulaştırırdım.

Son zamanlarda birçok kişiden duyduğum Avrupa'da olan herhangi kötü bir meselede (yolsuzluk, insan haklarında iki yüzlülük gibi) Avrupalılardan daha çok Avrupa'yı savunan insanları gördüğümden ötürü kitaptaki bu sözler beni çok etkiledi, "Bunun bir çeşidi de okumuşları, Batı ülkelerinde, onların çeşitli sorunları ile ilgili olur olmaz fikirlerin, görüşlerin, akımların bilinçsiz kör taklitçisi yapmasıdır. Kimi kez yazarlar, profesörler yabancı çıkarların savunuculuğunu yaparlar; bunun için yüksek ulûfeler bile alırlar. İçlerinde bunu, karşılıksız, çıkarsız olarak da yapanlar az değildir. Alman ya Amerika, Fransa gibi büyük, erişilmez ülkelerin her şeyinin hayranı olmayan pek az Türk okumuşu vardır. Bu hayranlık yüzünden Batı uygarlığı üzerine güvenilir, objektif görüşler gelişmemiştir." (sayfa 260).

[Songul Kaptanoglu]

M: Okuması çok zor bir kitap. Biraz dönemin yazım diliyle de alakalı.
Yazar kitapta ele aldığı konuyla ilgili tarihi süreci pek vermiyor, daha çok bunlar hakkındaki öznel yorum ve analizlerini paylaşıyor. Yani kitabı iyi anlamak için bu konuda çok sayıda okuma yapmılmış olması gerekiyor. Açıkçası oldukça zor bitirdim.

[Bayram Erdem · Rating 5 out of 5]

300 yıllık Batılılaşma çabasının boşa gitme öyküsü. Zaman zaman gözlerim dolarak ve öfkelenerek okudum.

[Emir · Rating 5 out of 5]

muazzam çözümlemeler, biraz laik ataklarla tatlandırılsa da çok başarılı.