Onbehagen. Nieuw licht op de beschaafde mens

Nieuw Licht #1

by Bas Heijne

Bas Heijne (schrijver, essayist, columnist voor NRC Handelsblad en voormalig presentator van Zomergasten) legt in Onbehagen onze beschaving op de sofa en werpt, met Sigmund Freud in het achterhoofd, een ontluisterend nieuw licht op de huishouding van onze lusten. Freud benoemde het evenwicht tussen het lustprincipe en het realiteitsprincipe: directe behoeftebevrediging versus remmende culturele mores. Alleen: de cultuur in onze tijd lijkt juist vooral gericht op onmiddellijke individuele behoeftebevrediging. Zijn we daarmee onze realiteitszin verloren?

Genres: Nonfiction, Philosophy, Essays, Sociology

94 pages, Paperback

First published January 1, 2016

About the author

Bastiaan Johan (Bas) Heijne (Nijmegen, 9 januari 1960) is een Nederlandse schrijver, vertaler en interviewer.

Heijne groeide op in Zwanenburg en ging naar de middelbare school in Badhoevedorp. Hij studeerde Engelse taal- en letterkunde aan de Universiteit van Amsterdam.

In 1983 debuteerde hij als schrijver met de roman Laatste woorden. Hij schreef tussen 1984 en 1992 reisverhalen voor het tijdschrift De Tijd. Een deel van deze verhalen werd later gebundeld in Vreemde reis.

Zijn tweede roman, Suez, verscheen in 1992. Heijne is sinds 1991 als essayist verbonden aan NRC Handelsblad, voor welke krant hij sinds 2001 ook iedere week een column verzorgt. Zijn essaybundel De wijde wereld werd genomineerd voor de AKO Literatuurprijs.

Hij heeft werk vertaald van Evelyn Waugh, E.M. Forster en Joseph Conrad. In 2003 heeft hij het toneelstuk Van Gogh geschreven dat werd gespeeld door ZT Hollandia. In 2005 sprak Heijne de jaarlijkse Mosse-lezing uit en ontving hij de Henriette Roland Holst-prijs voor Hollandse toestanden, een verzameling columns die hij voor NRC Handelsblad schreef. In 2008 presenteerde Heijne het televisieprogramma Zomergasten van de VPRO.

In 2013 hield Heijne de Huizingalezing De betovering van de wereld over Louis Couperus. In datzelfde jaar verscheen ook een documentaire over Couperus naar een door Heijne geschreven scenario. Eerder had hij al het essay Het gezicht van Louis Couperus (1996) gepubliceerd. In 2014 werd zijn essay Angst en schoonheid. Louis Couperus, de mystiek der zichtbare dingen bekroond met de tweejaarlijkse J. Greshoff-prijs.

In december 2016 werd Heijne de P.C. Hooft-prijs 2017 toegekend, voor zijn beschouwend proza. De prijs is hem uitgereikt op 18 mei 2017. De jury roemt hem als een "een schrijver met een bijzondere positie als columnist en essayist, die over een enorme verscheidenheid aan actuele onderwerpen en kwesties schrijft. [...] Zijn werk geeft een vernieuwende impuls aan wat literatuur in maatschappelijke zin betekenen kan. [...] Vooral de vorm waarin hij dat doet is bijzonder: hij schrijft als een denker én denkt als een lezer."

Reviews

[Inge Maes · Rating 4 out of 5]

Bas Heijne is een Nederlandse schrijver, vertaler en interviewer. Dit boekje is de eerste editie in de serie ‘Nieuw Licht’, een reeks pamfletten waarbij een huidige denker een bepaald aspect uit de maatschappij of de tijdsgeest belicht aan de hand van het gedachtegoed van een overleden denker.

De auteur bevindt zich enkele straten verder wanneer er een aanslag komt op de redactie van Charlie Hebdo. Pas jaren later kan hij duiden dat zijn wereldbeeld en zijn beeld van de mens op een fundamentele manier zijn veranderd. Hij groeide op in een tijd van vertrouwen en verwachtingen (zowel over groei als gelijkheid), geïnspireerd door de ideeën van de Verlichting, een rationele orde van de wereld. Grote problemen als honger, ziekte en armoede zouden stap voor stap de wereld uit geholpen kunnen worden. “Het sprak gewoon vanzelf.”

Zijn eigen mensbeeld raakt gaandeweg donkerder gekleurd. De verlichtingskritiek bleek niet langer een kanttekening bij het progressieve optimisme. Lang stelt hij zichzelf de vraag “Is oprecht optimisme mogelijk in een door pessimisme gekleurd wereldbeeld?”
Via het optimisme proberen sommigen ons te overtuigen (met cijfers) dat je door afstand te nemen de zaken in het juiste perspectief kan plaatsen waardoor er weinig of geen aanleiding is voor dat groeiend pessimisme. Maar de auteur is de mening aangedaan dat cijfers niet alles zeggen.
Waar vroeger vaak werd verwezen naar aangeboren agressie die getemd moest worden, richt men zich nu meer en meer op het afvlakken van onze vrijheid, en dus onze humaniteit. Wat oorspronkelijk onze vrijheid moest uitbreiden, wordt nu vaker en vaker ingezet om de mens te beheersen en te controleren (vb. sociale media). “De burger waande zich subject, hij bleek object.” Een object waarbij cijfers en statistieken maatgevend zijn. Veel onvrede en onbehagen is erop terug te voeren.
Bovendien zijn we er ons steeds meer van bewust dat de mens zichzelf niet blijvend kan overstijgen. De mens is veel meer evolutionair-biologisch bepaald dan we denken. De oermens in ons verklaart steeds meer menselijk gedrag.
“Naarmate de wetenschap steeds dieper in onze levens en, vaak letterlijk, in onze lichamen doordringt om ons te genezen, te beschermen en zelfs te verbeteren (een pil om pijnlijke herinneringen te wissen, een chip in je hoofd om je geheugen te vergroten), lijkt dat ons juist eerder minder dan meer vrijheid op te leveren.”

Het verlangen groeit weer eigen baas te zijn, verlangen naar een herstel van autonomie. Dit wordt vereenzelvigd met het groepsbelang. Onvervreemdbare uniekheid wordt benadrukt. De heersende macht van bovenaf leidt nog meer tot identitaire opstandigheid. Het onbehagen gaat terug op een afvlakking van vrijheid, het bureaucratiseren van emoties en waarden, niet zozeer het onderdrukken van vrijheid, maar het inperken van bewegingsvrijheid. Er zal echter altijd spanning zijn tussen een individu en de cultuur waarvan hij deel uitmaakt.

Er zijn ook steeds meer stemmen die de exacte wetenschap en de dominantie van het wetenschappelijk denken verantwoordelijk houden voor een toenemende ontmenselijking van de mens, die voortaan nog slechts in zuiver materialistische termen gedefinieerd dreigt te worden. En er wordt daardoor steeds minder waarde gehecht aan geestelijke waarden.
Nieuwe kennis bevat immers grote lacunes en misvattingen.
De mens is opnieuw object want vanuit die nieuwe kennis kan de mens (als object) in een bepaalde richting opgestuurd worden door middel van zijn onbewuste reflexen (omdat men weet hoe mensen onbewust op bepaalde impulsen reageren). Onzichtbare dwang, waarbij het uitgangspunt is dat de mens zichzelf niet kent.

Kunnen we de mens dan nog wel als autonoom wezen zien? Freud liet zien dat de mens geleid wordt door een lustprincipe, een doodsdrift en een realiteitsprincipe. “Het driftleven van de mens laat zich hoogstens verklaren, nauwelijks indammen en al helemaal niet veranderen. De droom dat de mens zijn eigen beperkingen zou kunnen overstijgen, bleek zelf ook onderhevig aan het realiteitsprincipe. Een mens moest uiteindelijk leren leven met zijn biologische beperkingen, meer zat er niet in. Geluk is vooral berusting.”

Het huidige populisme is een belofte om Freuds realiteitsprincipe ongedaan te maken, zodat je je niet langer hoeft te vormen naar het beeld dat de buitenwereld je oplegt, maar waarbij de wereld zich zal moeten voegen naar jouw beeld van de wereld.
“De rede wordt gezien als een affront, een belediging van bovenaf, een poging tot intimidatie van de romantische volkswil.”

“Beschaving en verlichting roepen het onheil over zichzelf af zodra ze blind worden voor tegenkrachten – van buitenaf maar ook van binnenuit. Reken jezelf niet rijk, denk niet dat de mens het alleen af kan, leun niet lui achterover met het idee dat instituties de beschaving voor altijd waarborgen. Hoed je voor de barbaar in je omgeving. En voor de barbaar in jezelf.”

Ik vind het een interessant betoog, soms duidelijk en aangenaam van tempo, soms iets te snel doordravend omdat de auteur plots te veel ideeën of argumenten nog wil mee opnemen in een beperkte ruimte. Maar over het algemeen behoorlijk mooi opgebouwd.

[Miro · Rating 4 out of 5]

“Feiten zeggen niets als je er geen betekenis aan geeft.”

[Beau · Rating 3 out of 5]

Het VPRO-programma Onbehagen van Bas Heijne vond ik chaotisch (met veel harde beelden van aanslagen en mensen in nood erin verwerkt) en zette in mijn ogen een iets te fatalistisch wereldbeeld neer. Dit essay, waar de VPRO-serie op gebaseerd is, vond ik een genuanceerder beeld van de moderne tijd weergeven en zette mij meer aan het denken. Aangezien ik tegelijkertijd sporadisch in Het morele dier van Robert Wright lees, vond ik vooral het effect dat nieuwe biologisch-evolutionaire kennis over onszelf heeft op het verlichtingsdenken, erg interessant om te lezen.

'De wetenschap, in het bijzonder de biologie, mag de mens steeds verder vooruithelpen, ze doordringt ons - daar heb je de paradox - er ook steeds dieper van dat de mens zichzelf niet snel blijvend zal overstijgen. Ze vlakt dus niet alleen onze vrijheid af, ze confronteert ons ook steeds sterker met de natuurlijke grenzen van onze vrijheid. Als product van de evolutie blijken we slecht toegerust voor dat zo innig door ons gekoesterde verlichte mensbeeld. Het hartgrondige pessimisme van mijn lievelingsschrijvers, Conrad en Dostojevski, krijgt tegenwoordig door nieuwe wetenschap steeds meer vaste grond onder de voeten. Ik voeg er meteen aan toe: onze 'goede' eigenschappen ook, onze natuurlijke neiging tot sociabiliteit, ons vermogen om met anderen samen te werken. Steeds meer kan menselijk gedrag verklaard worden door nieuwe inzichten in onze natuurlijke gesteldheid, door te verwijzen naar de 'oermens' in onszelf. We blijken in onze huidige sociale doen en laten veel meer evolutionair-biologisch bepaald dan we geneigd zijn te denken; veel van onze reacties, onze angsten en verlangens lijken het residu van evolutionair ingesleten patronen, die teruggaan tot de vroegste tijden van de mens.'

Blz. 30

[Jos · Rating 3 out of 5]

Herziene uitgave van dit veelgelezen essay dat voor het eerst verscheen in 2016. ´Onbehagen´ is vooral interessant voor lezers die wat dieper willen afdalen in het wereldbeeld van columnist Bas Heijne en de ontwikkeling daarvan. In die zin is ´Onbehagen´ een openhartig werk waarin Heijne zijn aanvankelijk verlichtingswereldbeeld onder het vergrootglas houdt, tot de conclusie komt dat de mens minder autonoom is dan gedacht en evenzeer minder tot het goede geneigd is. Die laatstgenoemde constatering zal voor velen nauwelijks een verrassing zijn, maar voor een voormalig links georiënteerde verlichtingsintellectueel als Heijne blijkbaar wel. De aanslag in Parijs op de redactie van ´Charlie Hebdo!´ in 2015 was voor hem het kantelpunt. Hoewel de basistekst van ´Onbehagen´ niet meer dan 90 bladzijden beslaat, is het niet eenvoudig Heijnes uitgebreide analyse van het algemeen voorkomende onbehagen (populisme, fundamentalisme) te beschrijven - hij haalt er veel bij, maar ik doe een poging:
wetenschappelijk biologisch onderzoek maakt steeds duidelijker dat de mens lang niet zo autonoom is als altijd gedacht. We zijn met simpele prikkels en andere vormen van beïnvloeding eenvoudig te manipuleren. Ten tweede is de wereld de laatste decennia alleen maar complexer geworden, waardoor veel mensen het gevoel hebben steeds minder controle te hebben over hun eigen leven. Daar komt nog bij dat we - zie Freud - in een continue spanning leven tussen het lustprincipe en realiteitsprincipe. We hebben veel primaire behoeften maar weten vanuit onze realiteitszin dat die behoeften niet altijd bevredigd kunnen worden of in het meest gunstige geval pas op langere termijn. Zo ontstaat de behoefte de complexe buitenwereld te bezweren met een formule van eenvoud of gewoonweg te vernietigen; denk aan de eenvoudige beleids'oplossingen' van het populisme of de destructieve daden van het terrorisme. Het is inderdaad verstandig om onder de ogen te zien dat beide geen uitzonderingen zijn, maar misschien wel horen bij de mensheid, zo luidt Heijnes constatering.
Maar wat is dan Heijnes oplossingsrichting? Juist in een tijd van toenemende (beta)verwetenschappelijking van de cultuur zijn de geesteswetenschappen meer dan nodig om betekenis - lees: een verhaal - te geven aan de wereld en de dingen. Daar heeft Heijne een punt, maar wat is een goed verhaal, een betekenisvolle betekenis? Betekenis is namelijk ook wat religie doet en niet altijd op een vreedzame manier.
De belangrijkste bijdrage van dit goed leesbare essay is misschien nog het meest gelegen in het feit dat het ons leert dat het onbehagen ook in de toekomst ons altijd zal vergezellen.

[Moira Macfarlane · Rating 3 out of 5]

'Dat levert een dubbelbeeld op van het hedendaagse onbehagen: aan de ene kant een permanent ontevreden burger, die niet langer een algemeen belang erkent en ook geen geduld meer heeft voor wat Freud het realiteitsprincipe noemt. Deze burger is gewend zijn zin te krijgen, hem is beloofd dat hij zijn eigen wereld mag maken; wat niet aan zijn verlangens tegemoetkomt, wekt zijn desinteresse of, wanneer hij zich erdoor gedwarsboomd voelt, zijn woede. Deze burger is een diva, door en door egocentrisch en verwend, intolerant voor andere opvattingen, in wezen voor alles dat als anders wordt ervaren.

Het andere beeld is dit: het gaat om het individu dat weliswaar van alle kanten autonomie krijgt aangepraat, maar in zijn eigen leven juist vooral een verlies van autonomie ervaart. Nieuwe technologie maakt zijn leven steeds gemakkelijker, maar ook complexer – technologie stelt hem in staat met zo ongeveer de hele wereld te communiceren, maar confronteert hem ook met de overweldigende verknooptheid der dingen. Er is te veel dat zijn aandacht opeist, empathie van hem verlangt, hem confronteert met zijn eigen beperkingen. Tegelijkertijd is er steeds minder sprake van echt contact en zijn oude gezagsstructuren ontmanteld uit naam van de vrijheid en dan vooral keuzevrijheid. Maar die vrijheid wordt ook als een zware last ervaren en is de last van zelfregulering zwaarder geworden.'

[Karel Alleene · Rating 3 out of 5]

'Waar was jij toen ...', het is de vraag die naar boven borrelt wanneer een evenement plaatsvindt dat maatschappelijke schokgolven teweeg brengt.

Op 7 januari 2015 kocht Heijne in een Parijse boekhandel een exemplaar van Houellebecqs 'Onderworpen', op wandelafstand van Charlie Hebdo's kantoren.

'Verderop liepen mensen met boodschappentassen, alsof er niks gebeurd was ... Het was alsof ik een vacuüm stond. Er was iets ontzagwekkends gebeurd, maar het had nog geen betekenis gehad. In de dagen, weken, maanden daarna liep dat vacuüm vol met woorden, duizenden, miljoenen woorden, en evenveel beelden.'

Je krijgt de indruk dat het voor Heijne aanvoelde alsof de fictie uit Conrads 'The secret agent' en Dostojevski 'Aantekeningen uit het ondergrondse' doordrong tot in de realiteit. Beide auteurs rekenden immers in beide romans genadeloos af met het blinde geloof in de menselijke vooruitgang. Hoe kun je je verhouden tot dergelijk pessimistisch wereldbeeld? Voer je een correctie door op het optimistische wereldbeeld uit je jeugd of vervang je het door een mensbeeld dat zich laat kenmerken door nationalisme en groepsdenken?

Via de lectuur van 'Het onbehagen in de cultuur' van Sigmund Freud probeert hij tot een soort antwoord te komen ('Geweld is vaak gewoon lekker. Een vorm van bevrediging die niet enkel voorkomt uit de frustraties waarmee een burgerlijk-moralistische samenleving ons opzadelt'). De hoon voor alles wat bedachtzaam is, agressief omspringen met ideologische tegenstanders, smalend afrekenen met redelijke argumenten: de ingrediënten waarmee Trump zijn aanhangers weet te entertainen. Je zou het kunnen zien als een ontsporing van politieke cultuur, Heijne ziet het eerder als een natuurlijk product.

'Niet langer hoef je je te vormen naar het beeld dat de buitenwereld je oplegt, want de wereld zal zich, goedschiks of kwaadschiks, moeten voegen naar jouw beeld van de wereld.'

Hoe maak je van de consument terug een burger? Iemand die zich niet gedraagt als een diva wanneer hij zijn zin niet krijgt? Met het gigantische succes dat boeken als 'Wij zijn ons brein' ten dele valt lijkt het soms alsof de mens niet meer is dan de optelsom van vlees en elektriciteit. De humaniora kunnen nieuwe wetenschappelijke kennis onmogelijk negeren, maar exacte wetenschap heeft de humaniora ook nodig.

'Facts don't work. In het getal bezwijkt het verhaal.'

Een beknopte bundel die je snel in je kunt opnemen, die aanknopingspunten biedt voor verdere exploratie. Het mocht alleen iets meer geweest zijn.

[Max · Rating 3 out of 5]

Leuk geprobeerd, maar dit boek slaat de plank volledig mis. Bas Heijne begint heel sterk met het ter discussie stellen van zijn eigen wereldbeeld na de aanslag op Charlie Hebdo. Maar gaat daarna eigenlijk alleen het populisme van Wilders en Trump op de sofa van Freud behandelen. Om dan ergens te concluderen dat we allemaal wat realistischer moeten zijn en minder gefocust op directe behoeftenbevrediging.
Maar wat de fuck.. de aanslag op Charlie Hebdo werd niet gepleegd door Wilders-aanhangers, maar door extremistische moslims. Er wordt echter alleen vaag aan de rol van extremistische islam gerefereerd. Ik snap het ook wel, want dat is namelijk veel lastiger om te analyseren zonder als racist oid weggezet te worden.
Daarbij past het lustprincipe van Freud niet op de extremistische islam. Die stroming draait namelijk om blind slachtofferschap, afgunst en tribale wraak. Die jongens die zich opblazen zijn niet bezig met lust boven realiteit stellen, maar met wentelen in extreem slachtofferschap - als ultiem slachtoffer is alle verzet immers legitiem.
BH gaat dus compleet verkeerd met het lustprincipe van Freud om. Echter, als het gaat om onze samenleving past het lustprincipe wel (en die analyse steun ik dus wel!) - ik wel blij dat wij met z'n allen al ruim 100 jaar sinds de tijd van Freud met dezelfde dissociatie tussen lust en realiteit rondlopen. Het huidige populisme en de arrogantie van de elite zijn dus niet raar, maar horen bij ons welvaartsniveau. Met dit gegeven slaap ik rustig..

[Jaap · Rating 3 out of 5]

In dit essay betoogt Bas Heijne dat het moderne gevoel van onbehagen bij de "boze burger" voortkomt uit een ontkennen van de realiteit. Zijn betoog is gebaseerd op een essay van Freud waarin deze stelt dat de menselijke reactie gebaseerd is op het Lustprincipe en het Realiteitsprincipe. Kort gezegd: Je wilt wel van alles maar als je even nadenkt realiseer je je dat wat je wilt niet mogelijk is om dat het het geld niet hebt, omdat je partner dat niet goed zou vinden enz.

Waarheid bestaat niet in de postmoderne tijd. Iets is goed als het goed voelt en niet schadelijk is voor anderen. We zijn autonome mensen.

Maar we lopen er tegen aan dat de wereld alsmaar complexer wordt. Dat was 'ie altijd al natuurlijk maar door de moderne communicatie techniek wordt het wel letterlijk zichtbaar. Het wordt steeds meer duidelijk dat we helemaal niet zo autonoom zijn als we denken. Dat komt niet alleen omdat evolutionair biologen ons vertellen dat we niet meer dan een machine zijn zonder vrije wil. Autonomie blijkt ook zomaar een relatief begrip als we ons realiseren dat we een slag in het rond gemanipuleerd worden door reclame en "nudging" via Facebook en andere media. Sinds Snowdon weten we óók dat we wél iets te verbergen hebben omdat onze eigen overheid ons bespioneert.

Kortom we hebben in theorie volledige autonomie over ons leven maar ons verstand zegt dat we helemaal niet zo autonoom zijn en dat we alleen maar "objecten" zijn voor ongedefinieerde hogere machten die ons manipuleren. Dat is de grote paradox van onze tijd. En het is moeilijk om daarmee om te gaan.

De makkelijkste weg is dan om de realiteit te ontkennen. Of in Freud's termen, het "realiteitsprincipe" opzij te zetten. Waarom geloven de mensen populisten als Trump, Wilders en LePen ? Omdat ze graag willen geloven dat er eenvoudige en makkelijke oplossingen bestaan. En dat je daarvoor kunt kiezen.

Ik vind het essay mooi maar niet erg sterk. Van de Canadese filosoof Charles Taylor heb ik geleerd dat de mens alleen een "zelf" is wanneer hij is opgenomen in een groter geheel. Wat we dan ook nodig hebben volgens Bas Heijne, zijn nieuwe Grote Verhalen. Dat kan een Cultureel Verhaal zijn, een Geloof, een Overtuiging waarvoor je wilt staan, waar je voor wilt vechten. De vraag voor mij is of het moderne humanisme wat hij voor ogen heeft een dergelijk Groot Verhaal is waarin we ons geborgen weten. Het humanisme is immers vooral de stroming die de mens tot maat van alle dingen verheft en die daarmee aan de wieg staat van het moderne gevoel van autonomie. Maar dan ben je weer terug bij af.

Ik voel me meer thuis bij Nietzsche die zich afvraagt wat er van de mensheid moet worden "nu we de horizon hebben uitgewist" en God dood hebben verklaard.

Eenzaamheid en angst zijn de gevolgen wanneer je in het niets staart. Misschien niet voor iedereen, maar wel voor velen. De oplossing lijkt mij een vernieuwde aandacht voor religie en voor een geloof dat boven consumentisme en zelfontplooiing uitstijgt. Dat is ook zo in de praktijk want de aandacht voor religie stijgt wereldwijd pijlsnel. "Als god niet bestond zou hij moeten worden uitgevonden."

[Cees Onderwater · Rating 4 out of 5]

Dit boekje vond ik afgelopen week in een mini-/buurtbiebje (wat een fantastisch verschijnsel is dat trouwens!). Misschien kan ik beter zeggen: het boekje liet zich door mij vinden. Want het appelleerde aan mijn eigen gevoel van onbehagen. Dus het kon misschien geen toeval zijn, want 'onbehagen' is actueler dan ooit. En met 'ooit' bedoel ik 2016, toen de eerste uitgave verscheen, en 2020, toen deze herziene editie werd gepubliceerd. Nu, april 2025, bijna 10 jaar na dato, kan niemand er meer omheen: onbehagen lijkt 'de standaard' geworden.

Bas Heijne verwoordt zijn verweesde gevoel toen hij kort na de moordaanslag op de redactie van Charlie Hebdo voor het betreffende gebouw, de 'place delict', stond. Na zijn analyse komt hij tot de conclusie dat het oude verhaal wordt/is vervangen door een nieuw, magisch, verhaal, met toenemende aantrekkelijkheid voor grote groepen mensen. En precies vandaag (weer geen toeval?!), zaterdag 5 april, luidt de kop van het hoofdredactioneel commentaar van mijn krant Trouw: "Achter de opmars van radicaal-rechts gaat een nieuw groot verhaal schuil."

We komen er niet meer, ik ook niet, met luisteren, rationele argumenten, begrip tonen, zéker niet met uitleggen. Wederom Trouw, de slotalinea: "Wie dit neoreactionaire tij wil helpen keren, kan niet alleen toe met rationele argumenten, maar moet ook inspireren met een eigen verhaal." Dat hebben ook de meer traditionele partijen absoluut verzuimd te doen. Dit besef, ook van mijn eigen niet-weten hoe me daartoe te verhouden, geeft me hetzelfde verweesde gevoel dat ik zo treffende verwoord zie in 'Onbehagen' ...

Ter inspiratie is mijn volgende boek: De lessen van Ubuntu. Op de achterflap staat: "Een Afrikaans gezegde luidt: 'Wijzen bouwen bruggen, en dwazen bouwen muren'. Dus hoe leren we, in een tijd waarin mensen steeds meer van elkaar vervreemden, om bruggen te bouwen?" Ook dit boek, op mijn behoorlijke stapel 'ongelezen', liet zich door mij vinden. U zult begrijpen waarom ...

[Nico Van Straalen · Rating 3 out of 5]

Het onbehagen van Heijne en het onbehagen in de moderne maatschappij hebben vele oorzaken, maar Bas, geef niet de schuld aan de evolutie. De evolutie legt geen grenzen op aan onze vrijheid, dat doet de cultuur. De evolutie heeft ons juist bevrijd. De mens heeft geen brein dat is stil blijven staan bij de oermens; de mens heeft juist (vanwege ver doorgevoerde neotenie) een brein dat uitermate flexibel is. Flexibel genoeg om te leren hoe je een smartphone kunt maken of een raket naar de maan kunt sturen. Moeten we ons hoeden voor de barbaar in onszelf? Daarmee kweken we een angstig zelfbeeld. Nee, we moeten onze evolutionaire bevrijding koesteren, die ons vleugels gegeven heeft.

[Maarten · Rating 4 out of 5]

Interessante serie waarin hedendaagse schrijvers wordt gevraagd ‘nieuw licht’ te schijnen op oude vragen; in dit geval reflecteert Bas Heijne op het lustprincipe en het realiteitsprincipe zoals geformuleerd door Sigmund Freud. Gaf mij interessante inzichten over mens, samenleving en toekomst. Aanrader.

‘Als het verlichtingsdenken uitdrukt hoe de mens zou willen zijn, dan doet die hardnekkige traditie van de contraverlichting een instinctief beroep op hoe de mens van nature is. Of nee, misschien drukken ze samen de onoplosbare verdeeldheid uit die nu eenmaal diep in onze borst genesteld zit - aan de ene kant de mens als kroon op de schepping, aan de andere kant de mens als dier te midden van de dieren.’ (p. 41)

[Gerrit Janssens · Rating 4 out of 5]

Helder, goed tempo, strakke opbouw en prachtige zinnen. Heijne brengt talloze maatschappelijke 'verschijnselen' samen en vraagt, verklaart en duidt via links met geschiedenis en teksten van denkers van vroeger en nu, van Freud tot Harari. Verhelderend, genuanceerd en confronterend ook.

Eén bedenking: waarom lijkt hij weg te sturen van onderbetaald, ongezond en zinloos werk, en werkloosheid in een neoliberale economie wanneer hij factoren beschrijft die de mens objectiveren?

[Gijs Zandbergen · Rating 3 out of 5]

Knap hoe Bas Heijne zonder te oordelen het moderne levensgevoel analyseert aan de hand van een stuk van Sigmund Freud. Je moet er even voor gaan zitten, ik deed dat deels in de trein, maar het was het waard.

[Marc Bosma · Rating 4 out of 5]

Absolute aanrader. Geeft meer context bij het begrijpen in welke (westerse) wereld we momenteel leven!

[Robert · Rating 4 out of 5]

Hoe beïnvloedt nieuwe evolutionair-biologische kennis ons idee van ons mens-zijn.

[Willem Gheysen · Rating 5 out of 5]

Actueel en verhelderend

[Katrien · Rating 3 out of 5]

Dun boekje meegenomen samen met "Mens/Onmens". van dezelfde auteur.
Vond het iets minder dan "Mens/onmens".

[Margreeth · Rating 5 out of 5]

Helder essay over de moderne mens in een complexe wereld.

[Arie Kok · Rating 4 out of 5]

Door zijn kenmerkende heldere analyse levert Heijne weer een goede bijdrage aan het lopende debat over 'de boze witte man' en het populisme.

[Marjan Kloosterman · Rating 5 out of 5]

Heerlijk helder Heijne