Dušanov zakonik: tekst prilagođen savremenom srpskom jeziku

by Stefan Uroš IV Dušan, Ilija Petrović (priređivač)

Dušan's Code (Serbian: Душанов законик, romanized: Dušanov zakonik, known historically as Законь благовѣрнаго цара Стефана – Law of the pious Emperor Stefan) is a compilation of several legal systems that was enacted by Stefan Uroš IV Dušan of Serbia in 1349. It drew upon Roman law, Byzantine law, as well as elements of customary and canon law. It was used in the Serbian Empire and the succeeding Serbian Despotate. It consists of an advanced set of laws which regulated all aspects of life such as family relations, property rights, contracts, and crimes.

Genres: Law

120 pages, Paperback

First published January 1, 1349

Reviews

[Uroš Đurković · Rating 4 out of 5]

Da kažem nešto opštepoznato: ovo je prvorazredan istorijski izvor i izuzetno važan spomenik istorije prava na ovim prostorima. Međutim, kako to inače biva, česta je situacija da se o nečemu sa ponosom ili prezrenjem priča, bez pravog susreta sa predmetom priče. Tako stav postaje pre talog ukrštaja mnjenja i dobacivanje trunčicama, nego išta relevantno. Kao radoznali duh i neko koga se stvari tiču, želeo bih da, koliko mogu, izbegnem površnosti i otuda i ovo moje čitanje. Ipak, Dušanov zakonik ne čitam kao istoričar, a još manje kao nacionalno nadušen duh, nego kao neočekivano živo svedočanstvo 14. veka. Jer, kud ćete naći plastičnije kako je jedno društvo disalo do u njegovom vrhunskom pravnom aktu. Razume se, istina dokumenta nije i istina onog van njega – ono što je isticano kao regulativa, uopšte se nije moralo na taj način primenjivati, ali, opet, nikad nije slučajno što je nešto izdvojeno, a nešto drugo nije. I umesto da se zgražavamo nad surovošću pojedinih odrednica, mislim da bi bilo zanimljivo pronaći i tračke nežnosti, kao što je tačka 64 koja kaže: „Сирота кудељица да је слободна како и поп.” Kako i u kojoj meri slobodna – ne može se znati tačno – ali kler je imao u Dušanovom carstvu sve privilegije. Isto tako se ne može znati, a golica maštu, šta podrazumeva to da властелинка учини блуд са своjим човеком, да им се обома руке отсеку и нос сареже (64). Kakav, dakle, blud, pa još sa, što je posebno zanimljivo, svojim čovekom – ne nekim van braka? Kažnjavala se, inače, čak i psovka – ako vlastelin opsuje vlastelinčića plaća 100 perpera, dok ako vlasteličić opsuje vlastelina plaća 100 perpera, ali biva i tučen štapovima (64). E sad, sukobi su mogli da budu i većih razmera – ukoliko, na primer, postoji spor (potka) između dva sela – caru se plaća 50 perpera, ali (sad ide zanimljiv deo), ukoliko su u sukob upleteni Vlasi i Arbanasi oni plaćaju 100 perpera! Vrlo često zaboravljamo da su srednjovekovna carstva bila multietnička – što nipošto ne znači tolerantna, pravedna ili humana – ali poluge moći nisu prevashodno organizovane u odnosu na poreklo, već kroz odnose između vladara i suzerena. Ono što bi, ipak, nekoga zbunilo, nalazi se u predgovoru Biljane Marković, koja tvrdi da je Dušan rado pisao povelje na grčkom i da se potpisivao na tom jeziku, a da je, na primer, njegov polubrat Simeon sebe pre video kao Grka nego Srbina (13). Opet, koliko je meni poznato, Dušanova majka je Bugarka – Teodora Smilec, što sve čini još zanimljivijim. Želeći da napravi državu koja bi nadomestila posustajuću Vizantiju, Dušan je mislio da će kroz vizantijski ideal – savez carstva i crkve pod rukovodstvom cara i patrijarha (25), uspeti da se nametne kao ključan politički igrač, pa i osnaženi naslednik Vizantije, ali iz unekoliko druge (srpske) tradicije. A da ne bude da su u okviru Dušanovog carstva bili prisutni samo poznati narodi – ne treba nipošto zaboraviti rudare Sase – čiji je status bio takođe i pravno definisan (73). Naposletku, ne treba prenebregnuti da sami pisari, odgovornošću svog poziva, mnogo rizikuju – ukoliko se na nekoj hrisovulji nađe „слово лажно преписано” (76) ili nešto preudešeno na način na koji ne odgovara caru, a car je, uvek se to mora imati u vidu, apsolutni vladar – taj treba da se razbaštini. A taj koji se razbaštini, teško će posle da se snađe...

I da, da mi ne promakne, nešto da istaknem od sad pa zasvagda – PRĆIJA nije, kako mnogi ljudi misle, šupa ili špajz, već znači MIRAZ. Sve nas nerviraju različite greške, ali nije zgoreg uticati na ispravljanje ove – sasvim dobar rečnik na kraju knjige me je podsetio na to koliko ljudi često ovde greše.

A inače, mnogo volim ovu ediciju – oprema je dobra, prateći tekstovi pouzdani i ozbiljni, a srednjovekovna selekcija sasvim reprezentativna. Navijam da ima volje da se danas pojavi nešto slično – nešto što se radi sporo, temeljno i dobro.

[Momčilo Žunić]

Terazije Dušanovog zakonika baždarene su po staleškoj razlici. Oduvek se iza zakona zaklanja onaj (sloj) koji zakon propisuje. Ničeg novog pod kapom nebeskom. Zato ni ne treba previše odmicati niz paragrafe da bi se privilegovanost i neravnopravnost uočili. Batina bije teže, jače i duže po sebarskim leđima. Dan bilo koji, rekao bi Pekić. Stoga se jedna od konsekventnijih kvačica nalazi u članu 69. kojim bi da se oštro predupredi bilo kakvo udruživanje radne snage: "Збора себрова да не буде, а ако се ко нађе као саборник, да му се уши отсеку, и да се осмуде покретачи." Ko ima uši, čuo je.

Kao jasan prilog tome može se dodati sociološko-poetički uvid da je glavnica stare srpske književnosti podređena svetorodnoj dinastiji (čiji su svi članovi odreda kanonizovani, dobivši i po žitije) i crkvenim velikodostojnicima, po sebi razumljivo, i kao takva po nemanjićkim aršinima ideologizovana?! Deder, pronađite, izuzev "Petra Koriškog" još koje (preteklo) žitije malog čoveka?! [Fusnota: Koji bi to sebar, doduše, i tada mogao čitati? Da li bi to i zanimalo velikaše i vlastelinčiće?, priupitao bi se neko. Dobro, dobro, a kud se onda delo poneko žitije kojeg drugog domaćeg vlastelina? Dodajmo i to da pisana književnost nije bila namenjena sebrovićima, kao što su, srazmerno tome, iz usmene epske poezije polako hlapili Nemanjići... Kraj fusnote] Vlastela i crkva su se i ovakvim prećutkivanjem i raznoraznim zatamnjenjima podržavale i štitile međusobno. Bilo kako bilo, eto iz duha Zakonika teme za istorijski roman koji bi se s apetitom čitao: Ustanak seb(a)ra. Iz nekih drugih odredaba, opet, pronalaze se tačke o nestalnosti i migracijama sebara, mogućnosti da, primerice, sebar pokupi pinkle i ode kod blažeg i boljeg gazde ili skokne do kojeg primorskog grada sa sopstvenom sudskom prinadležnošću.* Otud se moralo voditi računa i o pravima sebara, ili će radna snaga, uzgred s kojom se i tada kuburilo, otperjati drugde.

[*Jurisdikcija se usložnjava novim teritorijama, multietničnošću države, autonomijom pojedinih nastambi, ali i uporednošću, komplementarnošću i različitim ingerencijama koje su, uz svetovne, imali i crkveni zakoni i sudovi. Termin sagrešenija tako je uzet i kao releventan naziv za ono što je prestup pred svetovnim zakonima. S obzirom na srednjovekovni lanac bića, svako svetovno sagrešenje istodobno je upereno i protiv božanskog zakona. No, koga to već pomnije pravnički i povesno zanima, neka se zagleda u podroban i neiscrpljujući predgovor Biljane Marković. Odatle se već može raščitavati u svim pravcima...]

Iz rodno-staleške perspektive, vratimo li se na podvlašćene , isto to samo gore (sic!) važilo je i za sebarke, kojima je verovatno bilo dato da rmbače i da se, mizoginijskim cinizmom budi rečeno, zavale u svojoj inferiornosti. O otrocima i otročankama tek da ne govorimo... Uostalom, i feudalke, kako po slovu stoji, nisu imale pravo da budu svedok, kao što status svedoka nisu imala ni maloletna lica, slaboumni, najamnici i sluge, jeretici, Jevreji protiv hrišćana. Ovaj vizir kazuje i to da je za silovanje vlastelinke sebar bio kažnjavan smrću, a "Ако који властелин узме властелинку силом, да му се обе руке отсеку и нос сареже." (53) ili i to da ukoliko "властелинка учини блуд са својим човеком, да им се обома руке сарежу и нос отсече." (54) Da bi se nešto kodifikovalo, valjalo bi prvo da postoji. Jasno. Nego šta ćemo u načelu ako to isto uradi vlastelin sa "својом женом"?! Da li se njemu toleriše da "pričvrlji" što rekô jedan u onoj nesretnoj seriji?! Kako o intimnom životu srednjovekovnih ljudi u hagiografskoj književnosti nećemo saznati puno, ovakvi detalji su podsticajni i zlata vredni.

I ti, kao i mnogi drugi, jer smo zasuli i nabacali štošta, bez namere da se zapletemo u minucioznije zaključivanje, pa ne bi bilo zgore da se u prazničnom duhu prenakićavanja nabaca još ponešto. Ta u protivnom će ispasti da smo se upecali samo na radnička prava, rodna pitanja i seksualne delikte. Proturimo malo koju o telesnom kažnjavanju (batinanjem, žigosanjem, osmuđivanjem, sakaćenjem udova, sečem nosa i jezika, oslepljivanjem) koje država otpočinje da preuzima na sebe, o javnom kažnjavanju koje u načelu treba da preventivno deluje na druge, o kažnjeničkoj analogiji ravnoj predstavama mučenja u paklu. Sakati se onaj deo tela kojim je počinjeno nedelo. Smrtna kazna namenjena je silovateljima, ubicama sveštenstva (bešenjem), ubicama bližnjih (spaljivanjem), razbojnici su vešani strmoglavce i proče, i proče, i proče. Poseban vid iracionalnog dokazivanja nevinosti/krivice bio je tzv. božiji sud (železo ili kotao). Osumnjičeni za krađu morao je da ugrejano železo prenese od crkvenih dveri do svete trpeze. Dokazni postupak je zanimljiv iz nekoliko razloga. Isprva što je izvođen u sakralnom prostoru. [Podsetimo se i one pogreške u "Banoviću Strahinji" Vatroslava Mimice gde se oslepljivanje izvodilo u crkvi. Kazna je jedno, dokazivanje nešto sasvim drugo, heh.] Potom i što se očekivalo da se u postupak uključi Bog. [Neko će se ovde setiti lova na veštice.] Međutim, uza sve navedene odredbe uvek lebdi pitanje šta je stajalo kao mrtvo slovo na papiru, šta je i kako moglo biti primenjeno i u kojoj meri selektivno - vlastelin te tuži, vlastelin ti sudi - u kojoj meri je sudstvo s činovnicima bilo razgranato i umreženo, na koncu i koliko dugo su važile Dušanove norme. Ovaj je poživeo svega šest godina od donošenja zakona, a u državi koja nakon toga otpočinje da se drma, osipa i raspada, i zakoni se zdušno ne sprovode i, zaoštrenije uzev, puj-pike ne važe. Tom smo modelu ogoljene sile, uostalom, i sami danas svedoci.

P.S. Istorija naše pismenosti obiluje nesačuvanim knjigama. Tako su nam ovde namesto zamišljenog svitka sa visećim carskim zlatnim pečatom pri završetku spisa preostali prepisi.

[Анђела Бурсаћ · Rating 5 out of 5]

Stefan Uroš IV Dušan, also known as Dušan the Mighty (c. 1308 – 20 December 1355), was the King of Serbia from 8 September 1331 and Emperor of the Serbs, Greeks, Bulgarians and Albanians from 16 April 1346 until his death in 1355. Dušan is considered one of the greatest medieval Balkan conquerors.

This Law Codex is a compilation of several legal systems that was enacted by Stefan Uroš IV Dušan of Serbia in 1349. It drew upon Roman law, Byzantine law, as well as elements of customary and canon law. It was used in the Serbian Empire and the succeeding Serbian Despotate. It is considered an early constitution, or close to it; an advanced set of laws which regulated all aspects of life such as family relations, property rights, contracts, and crimes.

I have never read something similar, so this is interesting to see. Keep in mind, this was written in 14th century. Look at some of the articles:

64. The poorest hemp-spinstress shall be as free as a priest shall.
77. Any poor woman unable to litigate or defend herself shall choose an attorney who shall speak on her behalf.
112, 113. Whoso escapeth from prison to the Imperial Court, be he a serf of the Crown, or of the Church, or of a nobleman, shall by the act itself be set free; should he be bearing any gifts for the man to whom he hath escaped, he shall return them to the man from whom he hath escaped.
Whoso escapeth from the prison at our Imperial Court to the patriarchal court shall be set free; also shall be set free any man who escapeth from the patriarchal prison to the Imperial Court.
Also, should any one give shelter to a man from a foreign land, and that man be a fugitive from his master or from justice holding our imperial letter of clemency, said letter shall not be contested; should he hold no such letter, he shall be returned wherefrom he hath escaped.

Dušan’s Code stands out as unusually progressive, especially in banning Christian slavery and providing a codified legal system that applied across social classes. While not modern by today’s standards, it was ahead of its time when compared to contemporary European laws, many of which tolerated slavery and entrenched class-based injustice. I don't even want to mention USA, which prohibited slavery in 1865. and was, of course, influenced by Western Europe. Unlike Dušan's Code, which protected all Christians regardless of ethnicity, early American society developed a racial justification for slavery and heavily depended on them.

It was also a very smart move for that time - uniting Christians and prohibiting slavery painted a prettier picture of him for the church and his people, it made him look like a just ruler. There are some harsh punishments which we can presume were inspired by Byzantine's Laws.

All in all, a great reminder of how amazing my country was.