Αλλόκοτος ελληνισμός: Δοκίμιο για την οριακή εμπειρία των ιδεών

by Νικήτας Σινιόσογλου, Niketas Siniossoglou

Ο "Αλλόκοτος ελληνισμός" φωτίζει επτά έκκεντρες μορφές της νεοελληνικής πνευματικής ιστορίας, οι οποίες αφοσιώθηκαν με πάθος στις σχέσεις ελληνισμού και χριστιανισμού, Ανατολής και Δύσης και αποτόλμησαν ασυνήθιστους πειραματισμούς με τη νεοελληνική ταυτότητα. Οι παραγνωρισμένες αυτές αναζητήσεις της ελληνικότητας γεννήθηκαν λίγο πριν και λίγο μετά τα δύο κρίσιμα ιστορικά ορόσημα του ελληνισμού, την πτώση του Βυζαντίου (1453) και τη δημιουργία του νεοελληνικού κράτους (1830), απολήγοντας σε επτά εκδοχές οριακής εμπειρίας των ιδεών στον ευρύτερο ελληνικό χώρο: περιπλάνηση (Κυριάκος Αγκωνίτης), ουτοπία (Πλήθων), εκτοπισμός (Μάρουλλος Ταρχανιώτης), βλασφημία (Χριστόδουλος Παμπλέκης), αίρεση (Θεόφιλος Καΐρης), αλλόκοτο (Παναγιώτης Σοφιανόπουλος), ψευδολογία (Κωνσταντίνος Σιμωνίδης).

Συνδυάζοντας τη μελέτη των πηγών με την ιστορία των ιδεών και τον φιλοσοφικό στοχασμό, το δοκίμιο του Νικήτα Σινιόσογλου χαρτογραφεί μια λησμονημένη μεθόριο της νεοελληνικής ιστορίας των ιδεών, την οποία η κυρίαρχη διανοητική ιστορία αντιμετωπίζει με δυσπιστία και αμηχανία.
Στην παρούσα συγκυρία ακραίας πολιτικής ρευστότητας και ιδεολογικών ανακατατάξεων, τα ανοίκεια άκρα της νεοελληνικής ιστορίας των ιδεών αποκτούν μιαν αναπάντεχη πολιτική σημασία.

"Κάθε σύστημα ωφελείται αναγνωρίζοντας την ανάγκη παρέκκλισης, ενώ συνάμα τρέμει την υπερβολή της. Μοιραία η αλλόκοτη σκέψη δεν ζει πολύ. Λίγες ιδέες κατορθώνουν να διαφύγουν από τη βία του κανόνα, κι όταν το πετυχαίνουν είναι για λίγο μόνο. Το αλλόκοτο δεν διαλέγεται παρά σημαίνει. Αλλόκοτο είναι ό,τι αντιστέκεται".
Ν.Σ.

Genres: Philosophy, History, Sociology, Nonfiction

360 pages, Paperback

First published December 1, 2016

About the author

Ο Νικήτας Σινιόσογλου γεννήθηκε στην Αθήνα. Σπούδασε Φιλοσοφία στα Πανεπιστήμια Αθηνών, Μονάχου και Κέμπριτζ (PhD). Διετέλεσε British Academy Postdoctoral Fellow στο Πανεπιστήμιο του Κέμπριτζ (2008-2011) και Leverhulme Trust Early Career Fellow στο King's College London (2011-2013), ερευνητής στο Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών (Τομέας Νεοελληνικών Ερευνών, 2015-2025) και έχει διδάξει σε ελληνικά και βρετανικά πανεπιστήμια.
Έχει εκδώσει τα βιβλία: "Plato and Theodoret: The Christian Appropriation of Platonic Philosophy and the Hellenic Intellectual Resistance" (Cambridge University Press 2008), "Radical Platonism in Byzantium: Illumination and Utopia in Gemistos Plethon" (Cambridge University Press 2011) και "Αλλόκοτος Ελληνισμός. Δοκίμιο για την οριακή εμπειρία των ιδεών" (Κίχλη 2016, Βραβείο Δοκιμίου του περιοδικού Ο Αναγνώστης 2017). Δοκίμια και αφηγηματικά κείμενά του έχουν δημοσιευτεί στα περιοδικά: Athens Review of Books, Ποιητική, Νέα Εστία, Δευκαλίων, Μανδραγόρας, Οδός Πανός και (δέ)κατα.
Γράφει για την αστική περιπλάνηση και για τα όρια δοκιμιακού και λογοτεχνικού λόγου.

Reviews

[Nikos Tsentemeidis · Rating 5 out of 5]

Μια εξαιρετική και καλοδουλεμένη μελέτη, βασισμένη σε πολλές και εντυπωσιακές πηγές, μου έδωσε μια πολύ ολοκληρωμένη εικόνα για σπουδαίους Έλληνες, που εγώ θεωρώ αιρετικούς (αιρετικός=καλός). Ουσιαστικά είναι οι σημαντικότεροι εκπρόσωποι του Νεοελληνικού Διαφωτισμού, που μπορεί να απέχει πολύ από τον ευρωπαϊκό, όπως συγκεκριμένα αναφέρει δεν τους ενδιέφερε να αφήσουν φιλοσοφικό έργο, ωστόσο πολύ σημαντικοί σε ένα νέο κράτος.

Σημαντικό βιβλίο για δύο λόγους. Ο πρώτος είναι ότι δεν γνωρίζουμε πολλά ή δε γνωρίζουμε τίποτα για τον Καΐρη, τον Σιμωνίδη, τον Παμπλέκη, τον Μάρουλο Ταρχανιώτη κτλ και ο δεύτερος ότι ο Σινιόσογλου αφήνει το αποτύπωμα του, πλέον και στη μητρική του γλώσσα, αφού ήδη έγραφε στα αγγλικά σε πανεπιστημιακές εκδόσεις. Κάλυψε σε ένα βιβλίο 350 σελίδων απόλυτα και τεκμηριωμένα ένα μεγάλο κεφάλαιο της Ελληνικής ιστορίας.

[foteini_dl · Rating 4 out of 5]

Η πρώτη μου επαφή με τον Σινιόσογλου ήρθε μέσω του δεύτερου βιβλίου του Μαύρες διαθήκες: Δοκίμιο για τα όρια της ημερολογιακής γραφής, και διαβάζοντας τώρα το πρώτο του πόνημα μπορώ να πω ότι είναι ένας από τους πιο οξυδερκείς συγγραφείς εκεί έξω (οκ, ίσως βοηθάει και το επίπεδο των σπουδών του- κοτζάμ διδακτορικό στη φιλοσοφία έχει ο άνθρωπος).

Εδώ δε με γοήτευσε μόνο το γεγονός ότι ασχολήθηκε με ανθρώπους που έζησαν λίγο πριν και μετά από δύο μεταιχμιακές εποχές, την πτώση του Βυζαντίου (1453) και τη δημιουργία του νεοελληνικού κράτους (1830), αλλά οι προσωπικότητες με τις οποίες επιχείρησε να συνδιαλεχθεί. Πρόκειται για επτά προσωπικότητες εξαιρετικές (με την έννοια ότι λειτουργούν κατ' εξαίρεση), αλλόκοτες και μοναχικές, καθώς αν και αγωνιούν να συνδεθούν με την κοινωνία, τελικά απομακρύνονται από αυτή. Οι ιδέες τους δεν πείθουν. Τόσο μόνοι, αλλά μ' έναν τρόπο, μέσα στον κόσμο, ο οποίος δεν φαίνεται να έχει χώρο γι' αυτούς.

Η γοητευτική και πλούσια η γραφή του Σινιόσογλου ανοίγει νέους αναγνωστικούς ορίζοντες (και όχι μόνο).

[Οδυσσέας Μουζίλης · Rating 4 out of 5]

Να είστε αλλόκοτοι αν θέλετε κάποτε να σας πάρουν στα σοβαρά ;)

https://pepperlines.blogspot.com/2019...

Υ.Γ. 4,5*

[Γιώργος Γεωργόπουλος · Rating 5 out of 5]

ΑΛΛΟΚΟΤΟΣ ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΣ
Δοκίμιο για την οριακή εμπειρία των ιδεών
Νικήτας Σινιόσογλου
Εκδόσεις Κίχλη Kichli Publishing

Α ρε Νικήτα!! Οι αποσυνάγωγοι σε χαιρετούν!!

Τι δουλειά έχει ένας μπουζουξής να διαβάζει Σινιόσογλου, και ειδικά τον Αλλόκοτο Ελληνισμό; Κλασική περίπτωση (ο μπουζουξής) θα έλεγα ανθρώπου της γενιάς του που δεν μπόρεσε καθόλου εύκολα να προσαρμοστεί στις ήδη υπάρχουσες λίστες που σε καταχωρούν με βάση το επάγγελμα, την μόρφωση, την τάξη, τις σπουδές, το φύλο, το φίλο κ.α. Καμία ιδιαίτερη διαφορά δηλαδή με τους υπόλοιπους -ήδες (ταξιτζήδες, φορτηγατζήδες, μπετατζήδες και λοιποί που έχουν και άλλες…καταλήξεις), "λαϊκά" παιδιά που έχουν ανάγκη να αποδράσουν από αυτήν την επινοημένη λαϊκότητά τους. Γνήσιος κληρονόμος της ρευστότητας της ύστερης νεοτερικότητας, που προσπαθεί να αποκαταστήσει το αντιηρωικό στοιχείο εντός του, να επανεκτιμήσει το λανθάνον και να το μετουσιώσει σε ηθική της επιβίωσης, αυτός ο μπουζουξής καταλήγει να καταπιαστεί με την περίπτωση Σινιόσογλου, που του επιτρέπει να νιώσει (ή να ξανανιώσει) πιο οικεία με το ανοίκειο. Ο Σινιόσογλου είναι ένας βυθομέτρης των ιδεών, ένας ιστορικός του ανεπίσημου, του απωθημένου, ένας αναθεωρητής της ιστορίας, ένας ερμηνευτής του περιθωρίου των ιδεών. Μάλλον προσπαθεί κι αυτός να εξερευνήσει τις δικές του ουτοπίες, ατοπίες, ετεροτοπίες. Ψάχνει να βρει το πάθος και την ορμή που κινεί την ιστορία της φιλοσοφίας και ίσως και τις δικής του ιστορίας, και για να το πράξει επιλέγει να κινηθεί προς την περιφέρεια. Αντικείμενο φιλοσοφικής μελέτης, μας ενημερώνει, δεν είναι μόνον ο υψηλός στοχασμός ενός Βολταίρου ή ενός Καντ, αλλά ο τρόπος που συναντήθηκαν με τον στοχασμό αυτόν και αντέδρασαν πρόσωπα καταδικασμένα δια παντός στις υποσημειώσεις της παγκόσμιας ιστορίας της φιλοσοφίας. "Η πάλη με τις ιδέες, κατόπιν η πάλη με τους φορείς άλλων ιδεών είναι ήδη φιλοσοφία και άρα ζήτημα της ιστορίας της φιλοσοφίας". Αυτή η φράση θα μπορούσε να αποτελεί το άλλοθι όλων εμάς των αποσυνάγωγων που φιλοδοξούν οι μάχες με το λανθάνον εντός τους κι εκτός τους, να αποτελέσει κάτι άξιο λόγου. Αυτή η οντολογικού τύπου ματαιοδοξία χρειάζεται μια νέα μυθολόγηση. Ο Σινιόσογλου λοιπόν μας προτείνει μια γλώσσα ερμηνείας που προκύπτει από τη γοητεία που ασκούν τα ίδια της τα ευρήματα. Ο ίδιος εικάζει τις σκέψεις των συγγραφέων που καταπιάνεται, τις ανασυνθέτει για να "αισθητικοποιήσει" τη γραφή τους. Μια αναμάγευση του λόγου λοιπόν λαμβάνει χώρα σε αυτό το πόνημα. Γνωρίζει πως είναι αδύνατον να διαβάσει κανείς το ίδιο κείμενο δύο φορές, και με αυτή τη συνθήκη παιχνιδίζει. "Η στιγμιαία αισθηματοποίηση ύλης, χώρου και λόγου παραπέμπει στην ανάγκη μονιμότερης συμφιλίωσης και εναρμονισμού με το αμετάκλητο". Κι όπως αλλού μας ενημερώνει περιγράφοντας τον Πλήθωνα: "Παραδόξως το μήνυμα διασώζεται όσο παραμένει αναφομοίωτο και μη αναγώγιμο".

Εφτά περιπτώσεις ανθρώπων λοιπόν του κεντρίζουν το ενδιαφέρον, και προσπαθεί να εντοπίσει σε αυτές έναν αλλόκοτο νου που εγελιανά ιστορικοποιείται στις ακρώρειες των ιδεών, και αποτελεί διαχρονικό διαμορφωτικό παράγοντα της ιστορίας με τον ίδιο τρόπο που το πράττει το ασυνείδητο στην προσωπική ιστορία του καθενός μας.

Πρώτη περίπτωση ο Κυριακός Αγκωνίτης που στο μεταίχμιο ύστερου Βυζαντίου και πρώιμης Αναγέννησης μετατρέπει τη ζωή του όλη σε επίσκεψη ερειπίων, σε μια εποχή που η αρχαιολογία δεν είχε κάνει ακόμη την εμφάνισή της. Βλέπει για πρώτη φορά ό,τι συνήθως κάποιος προσπερνά ως αυτονόητα οικείο. Ένας flâneur που προσπαθεί να "συναντά το βλέμμα των ίδιων των πραγμάτων τη δεδομένη στιγμή". Το σχόλιο ότι "η λειτουργία της ενθύμησης ταυτίζεται με το αντικείμενό της" είναι μοναδικό. Και αλλού: "Τόσο η συλλογή ενθύμιων, όσο και η ενθύμηση μοιράζονται μια θρησκευτική καταγωγή, απηχούν τη μαγικοθρησκευτική δύναμη επίκλησης που ενοικεί στην ύλη, αυτή που γεφυρώνει τη διάκριση υποκειμένου και αντικειμένου". Άλλωστε "η στιγμιαία αισθηματοποίηση της ύλης χώρου ή νεκρών, παραπέμπει στην ανάγκη μονιμότερης συμφιλίωσης και εναρμονισμού με το ανέκκλητο".

Δεύτερη περίπτωση ο Γεμιστός Πλήθων, ο τελευταίος μεγάλος φιλόσοφος πριν την Αναγέννηση, ο οποίος κατέθεσε συμβουλευτικούς λόγους που σκοπό τους είχαν να νουθετήσουν τους νεαρούς ηγεμόνες. Ο στόχος του διπλός: α)να ανατρέψει ό,τι ονομάζει ασθένεια των πραγμάτων, β)να παλινορθώσει τη χαμένη «σπουδαιότατη πολιτεία». "Στρεφόταν ενάντια στη γιγάντωση της εκκλησίας και στη διαρκή συρρίκνωση της πολιτικής εξουσίας", μια εντελώς ουτοπική στάση για εκείνη την εποχή. Εδώ ο Σινιόσογλου μας παραδίδει μια πραγματεία περί ουτοπίας και αλήθειας. Εντυπωσιακή επίσης η ανάλυσή του για τις ετεροτοπίες, χώροι δηλαδή που συγκροτούν τη μεθόριο της κανονικής ζωής της πόλεως, που ο χρόνος σταματά, όπου οι νόρμες κοινότητας και πόλεως αλλοιώνονται ή τίθενται προσωρινά εντός παρενθέσεως (νοσοκομεία, θέατρα, νεκροταφεία, φυλακές, πορνεια, στρατόπεδα κ.τ.λ). Το μήνυμα του Πλήθωνα κατά Σινιόσογλου είναι το αντινομικό του βίωμα, το μήνυμα είναι η ένταση.

Τρίτη περίπτωση ο έλληνας μισθοφόρος Μάρουλλος Ταρχανιώτης, ένας από τους σημαντικότερους ποιητές της ιταλικής αναγέννησης, όπου μετά την άλωση της Πόλης μετατρέπεται σε έκκεντρο πλάνητα, γεωγραφικά και γλωσσικά. Αυτή η ανεστιότητά του αποτέλεσε την πηγή έμπνευσης του.

Τέταρτη περίπτωση ο αφορισμένος εκφραστής του ριζοσπαστικού Διαφωτισμού στην Ελλάδα, Χριστόδουλος Παμπλέκης. Ο Παμπλέκης προσκρούει στις συνθήκες πολιτικού ελλείμματος όπου οι λέξεις χάνουν το νόημα τους, γίνονται αντικείμενα σφετερισμού και οικειοποίησης και καταλήγουν όργανα επιβολής καταστάσεων ακριβώς αντίθετων από τα πραγματικά τους σημαινόμενα. Γι’ αυτούς τους λόγους κάνει μια προσπάθεια να επαναφέρει τη σημασία λέξεων της αρχαίας φιλοσοφίας που έχουν αλλοιωθεί από τα χριστιανοκρατικά καθεστώτα. Ο Σινιόσογλου επαναφέρει τον ριζοσπαστικό διαφωτιστή Παμπλέκη για δύο λόγους όπως αναφέρει. Πρώτον επειδή αναδεικνύει την κρυφή αξία των άκρων της ιστορίας της φιλοσοφίας και δεύτερον επειδή οι μετριοπαθείς ιδέες συνδέονται με τις ριζοσπαστικές εκδοχές τους με έναν αθέατο διανοητικό ομφάλιο λώρο.

Πέμπτη περίπτωση ο αιρετικός Θεόφιλος Καΐρης, ο οποίος ενάντια στη κοινή λογική προσπάθησε να ιδρύσει μια νέα θρησκεία. Μια πρ��γματεία για το τι σημαίνει ορθός λόγος, ποια η σχέση του με αυτό που ονομάζουμε αλήθεια, και ποιες μπορεί να είναι οι αξιώσεις του όταν αυτός συγκρούεται με τον κοινό νου. Αναφέρει: "Στα ακρότατα όριά της η εμπιστοσύνη στον ορθό λόγο φαίνεται έξωθεν να εκφυλίζεται σε ανορθολογισμό". Και αλλού: "Στην ακραία εκδοχή του το διαφωτιστικό πρόταγμα της αυτονομίας του ορθού λόγου αυτοϋπονομεύεται, αυτοαναλίσκεται, κατατρώει τα ίδια του τα σωθικά. Διότι κάθε απόλυτα βιωμένη εκδοχή του ορθού λόγου προσκρούει στον κοινό νου των άλλων, στη λειτουργική αξία της ευλογοφάνειας και στην αδιαφάνεια της ανθρώπινης συνύπαρξης".

Έκτη περίπτωση ο "χαμερπής" ριζοσπαστικός διαφωτιστής Παναγιώτης Σοφιανόπουλος, ο οποίος υπήρξε σεσημασμένος αντικληρικαλικός συγγραφέας. Προσέφυγε στο ανοίκειο χρησιμοποιώντας στα κείμενα του οριακή, φαρσική, σαρκαστική γλώσσα με σκοπό να προκαλέσει. "Ανακαλύπτει στην υπονόμευση και στη φάρσα, στη συγκρουσιακή διάθεση και στην επιθετικότητα ένα εξαιρετικό εργαλείο να αναφαίνονται ιδέες, να προκύπτουν άμεσα καταστάσεις και να εκτονώνεται το προσωπικό διανοητικό κεφάλαιο που σιγοβράζει". Και ξανά: "Τα όρια του Διαφωτισμού αναφαίνονται όταν άνθρωποι που κατ’ εξοχήν επικαλούνται τη νομοτέλεια του ορθού λόγου και επίμονα διατυπώνουν το αίτημα για την προοδευτική τελειοποίηση της ανθρώπινης κοινωνίας καταλήγουν να εκφράζονται σε ρευστά ιστορικά συμφραζόμενα με τρόπους που αντιμάχονται την συλλογική εννοιολόγηση του ορθολογικού".

Η έβδομη, τελευταία και πιο αγαπημένη περίπτωση του Κωνσταντίνου Σιμωνίδη, ένός συνειδητού κι επί σκοπώ παραχαράκτη και πλαστογράφου ιστορίας, τεκμηρίων κι εν τελεί του ίδιου του του εαυτού. Υπονομευτής της "νεωτερικής εμμονής με τη γνησιότητα, τη λατρεία του αυθεντικού". "Ο Σιμωνίδης θρασύτατα καταργεί τη μεγαλύτερη κατάκτηση της επιστήμης της φιλολογίας, την ακαδημαϊκώς ορθή συνάρτηση ήθους και επιστημονικής μεθόδου. Δημιουργεί μιαν ανεξάρτητη γκρίζα ζώνη ανάμεσα στη φιλολογική παράδοση και στην πρόσληψή της όπου τα πάντα είναι δυνατά. Η παλαιογραφία δεν υπηρετεί πια την ιστορία και την αλήθεια• τολμά να τις παράγει εκ νέου". Κατάφερε να εξαπατήσει και τα πιο οξυδερκή πνεύματα της εποχής. Εκπληκτική η ανάλυση που κάνει ο Σινιόσογλου για τη γνώση. Διασταυρώνεται κειμενικά με τον Βιτγκενστάιν για να μας παραδώσει έναν Σιμωνίδη γνήσιο αντιρρησία συνείδησης. Το ίδιο πράττει και περί πλαστότητας. "Για τον Σιμωνίδη εθνικά επωφελής είναι η δημιουργική φαντασία μάλλον παρά οι περί αλήθειας συμβάσεις". "Ο Σιμωνίδης προοδευτικά προχώρησε σε ένα σύμπαν όπου απάτη και προβοκάτσια δεν είναι πρόθεση παρά σύμπτωμα απεριόριστων δυνατοτήτων ενός γνήσια μεταιχμιακού λόγου, ενός λόγου αδάμαστου και ισχυρότερου από τη λογοτεχνία, τη φιλολογία ή το γράμμα του νόμου. Στη γκρίζα ζώνη μεταξύ φιλολογίας και αντί-φιλολογίας έκανε πράξη το ελευθεριακό πρόταγμα του Μαρκήσιου ντε Σάντ: «Τα πράγματα έχουν την αξία που τους δίνει η φαντασία μας»".

Το επίμετρο είναι ένα διαμάντι που όποιος ενδιαφέρεται για την ανοικειότητα των ιδεών, του αρκεί για να αγοράσει το βιβλίο. Σε συνθήκες κατεπείγοντος κινούμαστε είτε στο μέσον για να ενωθούμε με άλλους, είτε έκκεντρα για να αποκτήσουμε συνείδηση εαυτού. Στη δεύτερη περίπτωση εντάσσονται οι προσωπικότητες που καταπιάνεται ο συγγραφέας, όπου η άτεγκτη ακεραιότητά τους έτεινε προς την εκκεντρικότητα και την απομόνωση. Εξερευνώντας τα όρια της φιλοσοφίας, όπως άλλωστε πράττει και στις Μαύρες Διαθήκες, διαγιγνώσκει την απροθυμία της ιστορία της φιλοσοφίας να εξορμά ως τα όρια της. "Φιλοσοφία δεν είναι βεβαίως μόνον η διατύπωση θεωρητικών στοχασμών, αλλά κι ο τρόπος που βιώνω τις ιδέες μου, έστω κι αν αυτός με απομακρύνει απο τη κοινότητα που υποτίθεται πως επιθυμώ να προσεταιριστώ. Η οριακή εμπειρία των ιδεών ωθεί στην πράξη της εξαίρεσης, εκφράζει ένα είδος Ανάγκης της Σκέψης, ή -με πιο πεζούς όρους- διανοητικού καταναγκασμού που έχει ελάχιστα μελετηθεί". Εξερευνά την ατοπότητα, την ουτοπία, την ορθολογικότητα, το στοιχείο του εξαίφνης που συνοδεύει το αλλόκοτο, το ανοίκειο ως πανταχού παρόν και λανθάνον, την πρωτοπορία και την μεθοριακότητα. "Το αλλόκοτο δεν διαλέγεται παρά σημαίνει. Αλλόκοτο είναι ότι αντιστέκεται". Εξερευνά επίσης τη σύνδεση παρέκκλισης και ζωής. "Χωρίς διασφάλιση της απόκλισης αδύνατον να συντηρηθεί η δυνατότητα νέων σχηματισμών, άρα της δημιουργίας εν γενεί". "Να πράττω όπως θέλω και ελεύθερα σημαίνει να διατηρώ τη δυνατότητα να λοξεύω". Ασκεί κριτική σε μια αποπροσωποποιημένη και κειμενοκεντική αντίληψη περί φιλοσοφίας. "Και η πάλη, το βίωμα των ιδεών είναι φιλοσοφία, τουλάχιστον όσο είναι ο νεοσχολαστικός σχολιασμός των λέξεων που φέρουν τις ιδέες". Και τέλος: "Ό,τι μετριοπαθώς νομίζουμε πως είμαστε έλκει εν μέρει την καταγωγή του από την λησμονημένη οριακότητα κάποιων άλλων".

Κριτική

Καταφάσκοντας το αλλόκοτο επιλέγω κι εγώ να ασκήσω κριτική στον άνθρωπο που με εμπνέει πώς να το πράττω. Αυτό το θεωρώ μεγάλο απόκτημα από την επαφή μου με τα γραπτά του Σινιόσογλου. Το πώς δηλαδή να διαλέγομαι ποιοτικά με τη σκέψη των άλλων.
Ο Σινιόσογλου φαίνεται λοιπόν (ταυτιζόμενος ίσως εν μέρη με τις προσωπικότητες που καταπιάνεται) να καταφάσκει υπέρ μιας εγωτικής σκέψης που αψηφά τον κοινό νου προς όφελος της αλήθειας του εαυτού. Θα έλεγε ίσως κάποιος όμως θιασώτης του σχεσιακού υποκειμένου ότι η αλήθεια μπορεί να βιωθεί εξίσου μέσα στην συγχώνευση με τον Άλλο. Στην ίδια γραμμή επίσης μας λέει πως "η εναντίωση μόνο κατοχυρώνει τον εγωτικό πυρήνα, εγγυάται ότι ο εαυτός είναι πάντα εκεί, τον διασφαλίζει κάπως και προφυλάσσει από τις παραχωρήσεις και τις εκχωρήσεις". Οι ποιοτικά διαφορετικές “διαλεκτική” και “διαλογική” μπορούν ίσως να εκμεταλλευτούν αυτές τις παραχωρήσεις και εκχωρήσεις ως ικανότητα για εμπλουτισμό του εαυτού, προς όφελος ίσως κι ενός αισθήματος ανήκειν σε ένα όλον. Μας λέει πως "ο ένδον εαυτός συντηρείται και ξεσταχιάζει ενόσω μονώνεται. Θρέφεται επειδή μένει ανεπικοινώνητος". Θα μπορούσε να ισχυριστεί κάποιος και το αντίθετο: ό,τι ονομάζουμε ένδον εαυτό συντηρείται λόγω της σχέσης του με το Άλλο. Γιατί να είναι περισσότερο άξια η ειλικρίνεια μιας ατομικής μη αναγώγιμης αλήθειας (που εφόσον διατυπώνεται στο λόγο είναι και ρευστή) και όχι η αποδοχή του συλλογικού και ατομικού ψεύδους ως αναγκαίας συνθήκης για την ύπαρξη; Δεν νομίζω ότι κι ο ίδιος θα διαφωνούσε με έναν τέτοιο προβληματισμό. Άλλωστε διαπιστώνει αλλού πως σε συνθήκες κατεπείγοντος η ανάγκη μας για επιβίωση μπορεί να κινηθεί και στις δυο κατευθύνσεις. Θα ήθελα πολύ περισσότερο ανάλυση με ψυχαναλυτικές προεκτάσεις. Δεν μπορεί να μην είχε και ψυχικές αιτιάσεις αυτή η μεθοριακότητα. Θα είχε ενδιαφέρον ένα δοκίμιο που θα μελετούσε την έλξη που μας ασκεί το διαφορετικό, το αναπάντεχο, το μονογενές. Και αυτό κυρίως από αυτές τις ψυχικές αιτιάσεις. Όπως και να 'χει όμως ο Σινιόσογλου για άλλη μια φορά αποτέλεσε αφορμή για ιδεολογικό και υπαρξιακό ξεστράτισμα, αναγκαία συνθήκη για να αντέξει κάποιος το φορτίο μιας μηδενιστικής εννοιολόγησης της ύπαρξης του.

[Χρυσόστομος Τσαπραΐλης · Rating 5 out of 5]

[Δ]εν περνά καν από τον νου ένα αλλόκοτο ενδεχόμενο· ότι ο περιπατητής ερειπίων Κυριακός Αγκωνίτης δεν μιλά διόλου μεταφορικά ή γενικά για την εποχή του, όταν λέει πως επιδιώκει την επαναφορά των νεκρών, παρά κυριολεκτεί, εννοεί ακριβώς ό,τι λέει. Η σχεδόν εξωφρενική αυτή πιθανότητα θα σήμαινε ότι ο ερειπιογράφος Κυριακός ασκούνταν όντως σε μιαν ars ή τεχνική, με την οποία επιχειρούσε να ανασύρει στο παρόν ψυχικά φορτία αλλιώς αμετάκλητα αποθεμένα στη νέκρα του παρελθόντος.

Το απόσπασμα αυτό, από τη δεύτερη μόλις σελίδα του πρώτου από τα επτά κυρίως κεφάλαια του Αλλόκοτου ελληνισμού, με έκανε να καταλάβω ότι το συγκεκριμένο βιβλίο με αφορά σε βαθμό που δεν είχα υποψιαστεί, μιας και αναφέρεται σε έναν τρόπον τινά νεκρομάντη της ύστερης βυζαντινής εποχής. Ο οποίος όπως αποκαλύπτεται αργότερα στο κεφάλαιο, ήταν και ένας πρωτοflaneur, ένας μοναχικός παγανιστής που περιπλανιόταν σε ερείπια αρχαιοτήτων, βλέποντας θραύσματα του αρχαίου κόσμου να ζωντανεύουν μπροστά του.
Ο Αλλόκοτος ελληνισμός είναι ένα έργο που καταπιάνεται με επτά ιδιόμορφα πρόσωπα της ελληνικής πνευματικής ιστορίας, άτομα άγνωστα πλέον, που η σκέψη τους χαρακτηριζόταν από κάποιου είδους παρέκκλιση από το κυρίαρχο πνεύμα της εποχής στην οποία έζησαν. Ουτοπική παγανιστική σκέψη, διαφωτισμένη βλασφημία και αίρεση, θηριώδης πλαστογραφία, αποτελούν κάποιες από αυτές τις παρεκκλίσεις. Το βιβλίο αφιερώνει ένα κεφάλαιο σε κάθε πρόσωπο, ιχνηλατώντας τα μονοπάτια της σκέψης του στις ιστορικές συνθήκες της εποχής του, αλλά και την τροχιά του στο ευρύτερο πεδίο της φιλοσοφίας.
Είναι προφανές ότι ο κάθε αναγνώστης δεν θα συντονιστεί εξίσου με καθεμιά από τις επτά μορφές του βιβλίου, ούτε με την εξερεύνηση όλων των φιλοσοφικών ατραπών. Προσωπικά ξεχώρισα τον προαναφερθέντα Κυριακό Αγκωνίτη (με τον οποίο το βίωμα της περιπλάνησης ορθώνεται απέναντι στο αναντίστρεπτο και αμετάκλητο της ιστορίας), τον μυθιστορηματικό τυχοδιώκτη Μιχαήλ Μάρουλλο Ταρχανιώτη (ο οποίος φαίνεται να περιπλανήθηκε στη μαγική Σκυθία και την Κριμαία, στη Μολδαβία, τον Καύκασο και την Αζοφική θάλασσα, και του οποίου κάποιες κρυπτικές περιγραφές τόπων και λαών θυμίζουν την ηρωική φαντασία του Ρόμπερτ Ε. Χάουαρντ), τον βιβλίο «Φρικτόν Συνοδικόν» (τι τίτλος που αξίζει να προστεθεί στους απαγορευμένους τόμους κάποιου σαλεμένου εγχώριου μάγου) στο κεφάλαιο που αφορά τον Χριστόδουλο Παμπλέκη (από τη βλασφημία του οποίου ομολογώ ότι περίμενα περισσότερα), και πάνω από όλους τον ψευδολόγο Κωνσταντίνο Σιμωνίδη, ο οποίος θόλωνε τα όρια μεταξύ πραγματικότητας και μυθοπλασίας/φαντασίας παρουσιάζοντας δικές του επινοήσεις ως αρχαία κείμενα που είχε ανακαλύψει ο ίδιος (αλλά και τούμπαλιν, υποστηρίζοντας ότι νεοανευρεθέντα κείμενα ήταν δικές του επινοήσεις), και ανυψώνοντας την τέχνη της πλαστογραφίας σε δυσθεώρητα επίπεδα μέσω της ενδελεχούς καταλογογράφησης και της ανάμιξης πραγματικών και επινοημένων στοιχείων.
Εξαιρετικό είναι και το επίμετρο του συγγραφέα, όπου αναπτύσσονται κάποιες πολύ ενδιαφέρουσες ιδέες περί του αλλόκοτου. Αλλόκοτο είναι ό,τι αντιστέκεται, καταλήγει μια ενότητα, και δεν θα μπορούσα να συμφωνήσω περισσότερο.
Πρόκειται για ένα απολαυστικά γραμμένο ανάγνωσμα (έχοντας διαβάσει και τις Μαύρες διαθήκες του, μπορώ να πω ότι η πένα του Σινιόσογλου είναι ιδιαίτερης λογοτεχνικής αξίας) που φέρνει στο φως επτά πολύ ενδιαφέρουσες προσωπικότητες του ελλαδικού χώρου, μαζί με τα άκρως γοητευτικά νήματα της πνευματικής τους δραστηριότητας.
Να σημειώσω και την ιδιαιτέρως όμορφη αισθητική διάσταση του βιβλίου, και θα κλείσω με ένα απόσπασμα από το επίμετρο:

Μόνο η παρέκκλιση των ατόμων, λέει ο Λουκρήτιος, σπάει τους νόμους του πεπρωμένου, την επ’ άπειρον διαδοχή των αιτίων. Από τη ρήξη αυτή προκύπτει η ελευθερία των έμψυχων όντων, η δύναμη της βούλησης η αποσπασμένη από το πεπρωμένο. Χάρη σε αυτήν έχουμε τη δυνατότητα να αποκλίνουμε κι εμείς στις κινήσεις μας, όχι επειδή είναι προκαθορισμένο το πότε και το πού, αλλά επειδή έτσι θέλουμε. Να πράττω όπως θέλω και ελεύθερα σημαίνει να διατηρώ τη δυνατότητα να λοξεύω.
Συλλογισμοί τέτοιοι εκθέτουν την αφόρητη κοινοτοπία της αριστοτελικής ιδέας ότι ο άνθρωπος είναι ζώο πολιτικό. Διότι δεν είναι μόνον τέτοιο. Άλλοτε είναι ο άνθρωπος ζώο σχισματικό, καθώς γράφει ο Εμίλ Σιοράν, μάλιστα τούτη η δυνατότητα για σχάση συνιστά την ειδοποιό διαφορά της ανθρώπινης ζωής. Ο άνθρωπος τείνει να κινείται έκκεντρα, μοναχικά και λοξά, όπως τα άτομα του Λουκρητίου. Η ζωή του είναι αίρεση και σχίσμα μάλλον, «θρίαμβος του ατόμου, της βούλησης, μια αποκλίνουσα φανέρωση», και αυτός το ζώο σχισματικό που η κοινωνία διαρκώς επιδιώκει να αφομοιώσει. Να είσαι άνθρωπος σημαίνει να μπορείς να σαρκώνεις τη μοναχικότητα και να επιχαίρεις για την εξαίρεσή σου, να συντηρείς ένα ανεπιθύμητο καθεστώς μέσα στο φαινομενικά απάνεμο περιβάλλον της μιας ή άλλης πολιτείας.

[Katelis Viglas · Rating 4 out of 5]

Πολύ καλό, σχεδόν άψογο, επαγγελματικό, ευρηματικό, πρωτότυπο, τεκμηριωμένο, οργανωμένο, ομοιογενές.
Εν πρώτοις και υπό τους όρους που θέτει ο συγγραφέας και μόνο, δεν συμφωνώ με την επιλογή της προσθήκης του Γεωργίου Γεμιστού Πλήθωνος, σε αυτούς τους Νεοέλληνες συγγραφείς. Ο Πλήθων δεν μπορεί ούτως ή άλλως να θεωρηθεί αλλόκοτος, εφόσον οι απόψεις του είναι ισορροπημένες και εφαρμόσιμες, αλλά δεν κατέστη δυνατόν, δεν έτυχε να εφαρμοστούν στην εποχή του και στην πατρίδα του. Επίσης, πιθανόν να μην είναι ούτε Νεοέλληνας, αλλά ο τελευταίος των Βυζαντινών νεοπλατωνικών, παγανιστών.
Ωστόσο, η κύρια μομφή μου αφορά το ό,τι ο συγγραφέας προσπαθεί να εκβιάσει τα δεδομένα του, ώστε να εντάξει όλους αυτούς τους Έλληνες στην υποτιθέμενη κατηγορία του αλλόκοτου. Ο συγγραφέας καθώς δεν είναι θεολόγος, παραβλέπει πολλές θρησκευτικές πτυχές στην ανάλυσή του που θα καθιστούσαν περισσότερο "ομαλούς" αυτούς τους συγγραφείς. Έτσι, η επιχειρηματολογία δεν είναι πάντοτε πειστική, με τάσεις σχοινοβασίας και λεκτικής υπερβολής.
Το κυριότερο θέμα που ανακύπτει με παρόμοιες μελέτες είναι ότι προσπαθούν να αντικρίσουν την πνευματική ιστορία της νεώτερης Ελλάδας μέσα από τα μάτια των ξένων διδασκάλων, οι οποίοι προσκρούοντας πάνω στο ελληνικό φαινόμενο, δυσκολεύονται να το κατανοήσουν, διότι απλά είναι ξένοι, και για αυτό τον λόγο φέρονται ρατσιστικά και εθνικιστικά, διακηρύσσοντας ότι εμείς είμαστε οι αλλόκοτοι, δηλαδή οι Άλλοι, οι ξένοι προς αυτούς, οι ακατανόητοι! Δυστυχώς, τέτοιες ιδεολογικές στάσεις αλλοτρίωσής μας σε σχέση προς τους εαυτούς μας και τους εαυτούς τους προσπαθούν να εισάγουν συγγραφείς όπως ο εν λόγω ερευνητής. Θα αντέλεγε κανείς ότι είναι μόνο οι συγκεκριμένοι συγγραφείς που μελετά ο συγγραφέας ανώμαλοι και αλλόκοτοι και όχι οι υπόλοιποι. Τότε ας μήν τιτλοφορούσε το έργο του "Αλλόκοτος Ελληνισμός", με θρασύτητα, περιφρονώντας τη μάνα ελληνική γη που τον γέννησε!
Αντ' αυτού θα πρέπει κάποιος να γράψει ένα βιβλίο με τίτλο "Ο ΜΕΓΑΛΟΦΥΗΣ ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΣ", σε αντιδιαστολή προς τους υβριστές σαλτιμπάγκους που αμφισβητούν το μεγαλείο των Ελλήνων.

[Stratos · Rating 3 out of 5]

Μοναχικοί και μετέωροι, οι αλλόκοτοι στοχαστές σαρκώνουν τη ζωτική ελευθερία της κοινωνίας, δοκιμάζοντας τις ιδεολογικές αντοχές της, αποξενώνοντας παραδόξως εαυτούς από αυτής. Αυτή είναι, μέσας άκρας, η κεντρική θέση του Σινιόσογλου, μπολιασμένη όπως θα περίμενε κανείς με τον φυγόκεντρο Νίτσε του Ζαρατούστρα - αλλόκοτος κι αυτός, απ' αυτούς που η ασήκωτη ιστορία της φιλοσοφίας οικοειοπείται και κάμπτει προκρούστεια, ώστε να χωρέσουν στους κανόνες της.

Οι επτά "έκκεντρες μορφές" του Σινιόσογλου, έξι έλληνες συν ο... ελληνοχτυπημένος θά'λεγε κανείς Ciriaco Di Ancona, δεν έφτασαν αυτόν τον προσεταιρισμό, δεν έπεισαν ενίοτε ούτε τους μικρούς κύκλους των ακολούθων τους. Χωρισμένοι γύρω από δύο μεταίχμια του ύστερου ελληνισμού, αυτά του 1453 και του 1830, έψαξαν ιδιόρρυθμες θέσεις στην πανάρχαια διαπλοκή του κλασικού κόσμου με αυτόν της Χριστιανοσύνης, καθώς και, συνεπακόλουθα, στη μυστική διαδρομή των ριζοσπαστικών ιδεών του Πλάτωνα και του Πλατωνικού Σωκράτη, όπως αυτές ανασυντάσσονται ανά τους αιώνες για να βρουν και πάλι απέναντι τους την Εκκλησία και τον πιο εύκολα χωνεμένο Αριστοτέλη. Μοτίβα που, μια ματιά στη σελίδα του στο academia.edu αρκεί να δείξει, απασχολούν εξακολουθητικά τον ακαδημαϊκό Σινιόσογλου, ο οποίος, υποψιάζεται κανείς, κι αν δεν τάσσεται με τον κλασικό κόσμο και τον Πλάτωνα, σίγουρα δεν τάσσεται με τους αντιπάλους τους.

Στο πρώτο μεταίχμιο γίνονται πράματα και θάματα. Ο Αγκωνίτης αρχαιογραφεί ερείπια που η νεωτερικότητα δεν είχε ακόμα εποικίσει μέσω της αρχαιολογίας και του τουρισμού, και στην πορεία ασκεί ψυχογεωγραφία κάπου 500 χρόνια προτού ο Guy Debord την επινοήσει. Ο Πλήθων προτάσσει το όραμα ενός εθνο-αυτόνομου Μοριά κατά τα πρότυπα της Πολιτείας, όταν στην Πόλη ο Παλαμικός κλήρος ψάχνει ήδη τη θέση του στον Οθωμανικό κόσμο. Ο δε Ταρχανιώτης, πρόσφυγας των τελευταίων ημερών του Βυζαντίου, ουσιαστικά επινοεί την πατρίδα όπως την εννοούμε σήμερα, απευθυνόμενος σε έναν τόπο που όχι μόνο δεν ύπηρχε πια αλλά και λόγω ηλικίας ο ίδιος δεν πρόλαβε να ζήσει. Παράλληλα, αναπτύσσει μια ερωτογραφία απευθυνόμενη συνειδητά και εμμονικά σε ένα άπιαστο ή και ανύπαρκτο ερωτικό αντικείμενο, καιόμενος σε μια αυτοτροφοδοτούμενη όσο και νοηματοδοτούσα κάψουρα. Γράφει δε στα λατινικά.

Ο Σινιόσογλου παραδίδει σεμινάριο με μια γραφή απαράμιλλου κάλλους, που βρίσκει τους γοητευτικούς του outsider "αποσυνάγωγους", "παράκτιους" και "μεθόριους". "Αλλόθροοι και παρεπίδημοι" σε ξενιτιές μεταφορικές και μη, οι αλλόκοτοι ελλοχεύουν στο φροϋδικό Unheimliche ανιχνεύοντας στο "ένδον" βαθιά προσπωπικές "ατοπίες" που ενίοτε προοικονομούν παλίρροιες ιδεών. Εντοπίζει κανείς μια γλυκιά μέθη στον ολόγιομο λόγο του μαιτρ, ένα κάποιο φετίχ με τη συγκρουσιακή λογική της αυτοεξορίας. Αυτή είναι και η αδυναμία που τον συνοδεύει στο δεύτερο μέρος του βιβλίου, που τον βρίσκει να επαναλαμβάνει το ρητορικό σχήμα του ορθού λόγου που διχοτομείται της κοινής λογικής καθιστώντας τον φορέα του παρία, π.χ. Ρουσσώ, όπως αυτό απαντάται στην πασχίζουσα νεωτερικότητα του νεοσύστατου ελληνικού κράτους. Αφ'ενός δεν είναι εξίσου ενδιαφέρουσες αυτές οι νεότερες ιδέες, αφ'ετέρου δεν ενδιαφέρεται τόσο ο Σινιόσογλου να τις αναπαράξει τις ιδέες όσο να τις εντάξει στη θεώρηση του, αδυναμία που έχει αναφερθεί και σε κριτική άλλου βιβλίου του.

Δε βοηθάει και που ο Αλλόκοτος Ελληνισμός αποτελεί συλλογή άρθρων και ομιλιών - τα δοκίμια είναι όντως έκκεντρα, αναπαράγουν την ίδια θέση εις βάρος του συνόλου, κάπου ζορίζονται να σε πείσουν ότι αυτοί ο άνθρωποι δεν ήταν απλά χαμένοι της φιλοσοφίας. Δύσκολα πείθεται κανείς ότι ο ανεκδιήγητος κιβδηλοποιός Σιμωνίδης, εδώ ως πρόδρομος Μπόρχες, είχε κάτι γνήσιο να προσάψει στην επιστημονική προσέγγιση της αλήθειας, ειδικά σε καιρούς fake news, πόσο μάλλον ότι συνέβαλλε στην πρόοδο του έθνους. Στο επίμετρο τα πράγματα σώζονται κάπως, αλλά εί��αι τέτοια η διάταξη της ανάγνωσης που η εμπειρία μένει άνιση.

[AndreasRaptis · Rating 4 out of 5]

Τρομακτικά ενδιαφέρουσα η φιλοσοφική ακροβασία του Σινιόσογλου, με εφτά αβγά πάνω σε τεντωμένο εθνοτρεχαγύρευε σχοινί. Στο δια ταύτα, μένει ένα συναρπαστικό ανάγνωσμα που αποφεύγει ευφυώς τις λιακοπουλικές λακούβες μπολιάζοντας με σύγχρονους μυαλοπώληδες το στοχασμό του. Ανισοκατανομή στην εγκυρότητα των εφτά περιπτώσεων - πάντως ο Αγκωνίτης, ο Καϊρης και ο Σιμωνίδης είναι κομπλέ περιπτωσάρες.

[Nikos Sgouromallis · Rating 4 out of 5]

«Ανοίκειο ή αλλόκοτο είναι το κατώφλι ανάμεσα στο γνώριμο και στο άγνωστο, το σημείο όπου καθετί οικείο υπονοεί αναγκαία το ανοίκειο, καθετί οικείο ανοίγεται ανοίκεια, τείνει ή ωθεί σε κάτι ανεπεξέργαστο και ωμό, σε ένα επέκεινα που ασκεί έλξη και συνάμα προκαλεί δέος ή αηδία. Μοιραία ο πρωτοπόρος είναι φύσει και κατεξοχήν ανοίκειος. Είναι ο άνθρωπος που ενστικτωδώς ακροάται το ανοίκειο στην εξαντλημένη οικειότητα».

Υπέροχο δοκίμιο με αξιομελέτητη λογοτεχνική αξία.

[Joanna · Rating 4 out of 5]

Εξαιρετικά ενδιαφέρον δοκίμιο, γοητευτική γραφή, παράθυρο μέσα σε μια ιδιαίτερη πλευρά Ελλήνων συγγραφέων που δεν γίνεται συχνά αντικείμενο εξέτασης και μελέτης. Η εκτενής έρευνα του συγγραφέα είναι εμφανής και οι απόψεις τεκμηριωμένες. Δυστυχώς κάποια κεφάλαια ήταν σαφώς πιο εύστοχα από άλλα, και η επιλογή κάποιων προσώπων ίσως δεν ταίριαζε απόλυτα στη συγκεκριμένη συλλογή. Γενικά ωστόσο οι εντυπώσεις από τη συλλογή ήταν εξόχως θετικές.