Κόκκινος Δεκέμβρης: Το ζήτημα της επαναστατικής βίας

by Τάσος Κωστόπουλος

Επτά δεκαετίες μετά το Δεκέμβρη του 1944, είναι πια αυτονόητο πως η ανάλυση της επαναστατικής βίας που εκλύθηκε στη διάρκειά του μπορεί και πρέπει ν΄αποσκοπεί όχι στην καταγγελία ή τη δικαιολόγηση, αλλά πρωτίστως στην κατανόησή της. Τα ειδοποιά χαρακτηριστικά αυτής της βίας είναι άλλωστε σε θέση να μας αποκαλύψουν καθοριστικά στοιχεία για την ένοπλη εξέγερση των 33 ημερών και την κοινωνική δυναμική της, που η αποκλειστική ενασχόληση με τις ηγετικές στρατηγικές επιλογές και κινήσεις αφήνει συνήθως στη σκιά.

Ο Κόκκινος Δεκέμβρης προτείνει μια νέα μεθοδολογία για την προσέγγιση αυτής της απωθημένης πτυχής του αντιστασιακού κι επαναστατικού κινήματος της δεκαετίας του ΄40. Στους αντίποδες της επιχειρούμενης επανόδου στα μετεμφυλιακά ερμηνευτικά σχήματα των "τριών γύρων", της μειοψηφικής συνωμοσίας και της "εγγενούς εγκληματικότητας" του κομμουνιστικού κινήματος, αλλά δίχως τα ανακλαστικά συγκάλυψης ή υποβάθμισης που διέκριναν την παραδοσιακή αριστερή ιστοριογραφία.

272 pages, Paperback

First published July 20, 2016

About the author

Ο Τάσος Κωστόπουλος είναι απόφοιτος της Νομικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών και διδάκτορας Ιστορίας του Τμήματος Κοινωνικής Ανθρωπολογίας και Ιστορίας του Πανεπιστημίου Αιγαίου. Στο ΙΜΣ-ΙΤΕ εντάχθηκε το 2020, αρχικά ως μεταδιδακτορικός υπότροφος στο πλαίσιο του ερευνητικού προγράμματος RICONTRANS (2020-2022) και κατόπιν ως επιστημονικός υπεύθυνος του προγράμματος MACAUTH.

Εργάστηκε ως δημοσιογράφος στην «Αυγή» (1985-1987), το περιοδικό «Σχολιαστής» (1986-1990), την «Ελευθεροτυπία» (1990-2012) κι από το Νοέμβριο του 2012 στη συνεταιριστική «Εφημερίδα των Συντακτών»· υπήρξε μέλος της δημοσιογραφικής ομάδας «Ο Ιός», από την ίδρυση ως την αυτοδιάλυσή της (1990-2015).

Μέχρι σήμερα έχει συμμετάσχει σε 61 επιστημονικά συνέδρια στην Ελλάδα, τη Γερμανία, τη Γαλλία, την Ιταλία, την Ελβετία, την Τσεχία, τις ΗΠΑ, την Τουρκία, το Λίβανο, τη Σερβία, τη Βουλγαρία, τη Βόρεια Μακεδονία και την Ιαπωνία, και ως ερευνητής στα προγράμματα του ΕΛΙΔΕΚ “Brutal Intimacies. A History of Rape in Modern Greece, 1900s-1960s” και “The Public Debate on the Prespa Agreement”.

Reviews

[Miltiadis Michalopoulos]

Στο πολυσυζητημένο και αμφιλεγόμενο κεφάλαιο του Ελληνικού Εμφυλίου Πολέμου, τα Δεκεμβριανά κατέχουν ασφαλώς δεσπόζουσα θέση. Η μέχρι σήμερα προσέγγιση των ιστορικών βρισκόταν εγκλωβισμένη στο δίπολο της καταγγελίας ή της δικαιολόγησης της «Κόκκινης Τρομοκρατίας». Ο Τάσος Κωστόπουλος επιχειρεί για πρώτη φορά μια νηφάλια και όσο το δυνατόν αντικειμενική προσέγγιση σε αυτό το εξαιρετικά ευαίσθητο ζήτημα, ερευνώντας συστηματικά όλα τα διαθέσιμα στοιχεία: από επίσημα δημοσιευμένα αρχεία και εκθέσεις μέχρι προσωπικές μαρτυρίες και ημερολόγια. Δεν αρκείται φυσικά στην απλή παράθεση της εντυπωσιακής του βιβλιογραφίας, αλλά αξιολογεί με προσοχή τις πηγές και τεκμηριώνει τα συμπεράσματά του.
Το βιβλίο χωρίζεται σε 6 κεφάλαια. Στα δύο πρώτα εξετάζονται τα επιχειρήματα των νικητών και των νικημένων. Οι πρώτοι κάνουν λόγο για ομαδικές σφαγές και αγριότητες εναντίον αμάχων, ενώ οι δεύτεροι μιλούν για προβοκάτσιες και επιχειρούν να ελαχιστοποιήσουν τον αριθμό των θυμάτων (περιορίζοντάς τα σε δοσίλογους ή χωροφύλακες).
Τρία είναι τα μεγάλα ερωτήματα που σχετίζονται με τα Δεκεμβριανά και το ΕΑΜ. 1. Έγιναν εκτελέσεις αμάχων ; 2. Καταστράφηκαν και λεηλατήθηκαν σπίτια πολιτών; 3. Οδηγήθηκαν χιλιάδες πολιτών στην ομηρία μέσα σε άθλιες συνθήκες όπου πολλοί θανατώθηκαν; Και στα τρία αυτά ερωτήματα ο συγγραφέας απαντά καταφατικά. Όμως αμφισβητεί την τερατώδη εικόνα του ΕΑΜ που του αποδίδει η εθνικόφρων ιστοριογραφία. Επιπλέον, όπως προκύπτει από τη σύγκριση των σχετικών στοιχείων, ο αριθμός των θυμάτων από τον ΕΛΑΣ ήταν σαφώς μικρότερος, και οι καταστροφές σπιτιών πολύ μικρότερης έκτασης σε σύγκριση με τα θύματα και τις καταστροφές από τους βομβαρδισμών της ΡΑΦ και του βρετανικού πυροβολικού στις αθηναϊκές συνοικίες.
Στο τέλος του βιβλίου ο συγγραφέας επιχειρεί να ερμηνεύσει τα κίνητρα πίσω από τις σφαγές του «Κόκκινου Δεκέμβρη». Το συμπέρασμά του είναι πως επρόκειτο για μια καθαρά ταξική εξέγερση κάνοντας λόγο για «συσσωρευμένο ταξικό μίσος» το οποίο ξέσπασε με τραγικά αποτελέσματα.
Μια εμπεριστατωμένη μελέτη, που δεν απευθύνεται στο ευρύ κοινό αλλά επιβάλλεται να την έχει υπόψη του κάθε ευσυνείδητος μελετητής της περιόδου.