Mijn vader was uitgever, en wie appelen vaart... Zo kwamen bij ons alle jeugdboeken die 'het' helemaal waren in die tijd vanzelf het huis in. Guus Kuijer, Paul Biegel, Jacques Vriens, Jan Terlouw, Henk van Kerkwijk, Maurice Sendak, Simone Schell, etc. En ook onder hen, Jan Prochàzka.
Prochàzka is heden ten dage een vergeten schrijver, getuige ook dat ik zelf de Nederlandse editie van het bekroonde jeugdboek Leve de republiek moest toevoegen op Goodreads. Prochàzka stierf jong, en was bovendien kritisch op het Sovjetgezinde Tsjechoslowaakse regime; dat zal zijn nalatenschap geen goed hebben gedaan.
Leve de Republiek is een puik jeugdboek, dat we tegenwoordig zouden scharen onder de noemer 'young adult fiction'. Het is goed geschreven, spannend, heeft humor, en staat vol met rake observaties. Zo ziet de hoofdpersoon, de 12-jarige Oli, hoe de belangrijkste boeren uit zijn dorp de boerderij van de grootste collaborateur (die halsoverkop gevlucht is) leegroven; Prochàzka wisselt dit af met Oli's herinnering aan de jaarlijkse viering van Sacramentsdag, als diezelfde heren de purperen baldakijn boven de pastoor droegen, een brede, paars met witte band om hun schouders als een sjerp droegen, en 'ootmoedig' neerknielden voor het altaar. 'Hun vroomheid paste volgens mij niet bij het feit, dat ze de motor naar de wagen droegen. Het leek me onwerkelijk en ongelooflijk, alsof ze hem droegen met de paradesjerpen om en op het ritme van de kerkmuziek. Ik had nooit veel met ze op, maar tot die dag in april toen ik ze vanuit de graanschuur gadesloeg had ik ze nooit van diefstal verdacht. Ze waren alle vier zo rijk, dat ze me boven iets zo laag bij de gronds verheven leken.'
Leve de Republiek geeft een uniek beeld van hoe een kind in Moravië het vertrek van de Duitsers en de komst van de Russen in 1945 heeft beleefd. En ook dit kind ziet haarscherp dat rechtvaardigheid onder zijn eigen volk niet afhangt van of het de Duitsers zijn of de Russen die de scepter zwaaien. Want een volk dat een zondebok zoekt, zal hem altijd vinden.
Prochàzka verdient het om herinnerd te worden.