Juan Manuel de Rosas. La construcción de un liderazgo político

by Raul Fradkin, Jorge Gelman

No hay personaje más controversial de la historia argentina del siglo XIX que Juan Manuel de Rosas. En su tiempo, dividió las aguas. En las décadas siguientes, fue objeto de ataques furibundos (y algunas tímidas defensas), pero su persona y su gobierno continuaron generando arduas disputas a lo largo del siglo XX y XXI. El uso político de estas disputas llevó a una simplificación del fenómeno rosista. Y su gran déficit era previsible: no haber respondido a los dilemas más complejos que planteaba su gobierno. ¿Cómo construyó Rosas su liderazgo político y consiguió el apoyo de los sectores populares? ¿Cuáles fueron sus alianzas y cómo cambiaron a lo largo de dos décadas en el poder? ¿Qué aprovechó de las instituciones heredadas y que legó al país que surge tras la batalla de Caseros? ¿Habría sido posible la Argentina del crecimiento económico y la organización nacional sin su gobierno?
La historiografía reciente enriqueció estos debates al ofrecer un panorama más preciso de la sociedad posterior a la Revolución de mayo de 1810. Esta excelente biografía de Raúl O. Fradkin y Jorge Gelman los analiza y salda en su conjunto y de manera ejemplar. Responde esas cuestiones centrales rechazando el recurso del maniqueísmo y los atropellos interpretativos. Y sin perder de vista la vida del personaje, su intimidad y sus valores, su formación y sus acciones antes de llegar al poder, su pertenencia a una elite y el modo cambiante en que lidió con ella. Este libro es una biografía completa de Rosas, pero no hay que soslayar lo evidente: Rosas fue un líder político que obtuvo un inmenso predicamento e influencia. Afrontó avatares y contingencias frente a los que tuvo que tomar decisiones y elegir opciones. No fue siempre el mismo y este libro se propone rastrear su historia.

480 pages, Paperback

Published January 1, 2015

Reviews

[Luis Eduardo Esquivel · Rating 5 out of 5]

Excelente trabajo de recopilación de fuentes e información, no sólo sobre Rosas sino que también sobre todo el contexto postcolonial. Pone en duda muchas afirmaciones que se dan por sentado sobre el Restaurador y su época, abriendo nuevos interrogantes. Para cualquier persona interesada en Rosas es una bibliografía obligatoria.

[Gerard Hofman · Rating 5 out of 5]

In deze politieke biografie nemen Fradkin en Gelman een bijzondere en genuanceerde positie in binnen de Argentijnse geschiedschrijving. Waar Juan Manuel de Rosas (1793–1877) vaak wordt afgeschilderd als een gewelddadige tiran die zijn tegenstanders door de Mazorca — een soort Argentijnse geheime politie — liet arresteren, onthoofden of in ballingschap dreef, benadrukken de auteurs ook zijn rol als staatsman die bijdroeg aan de eenwording van wat later Argentinië zou worden. Ze tonen hem niet als een moreel zwart-wit figuur, maar als een product van zijn tijd, zoekend naar zijn weg in de jonge federatie van provincies aan de La Plata-rivier — later bekend als Argentinië — een land dat, geteisterd door burgeroorlogen, interne verdeeldheid en geopolitieke spanningen met Europese grootmachten en het Keizerrijk Brazilië, probeerde te overleven.

Rosas, geboren in Buenos Aires als zoon van een rijke landeigenaar, ontwikkelde zich tot caudillo en gouverneur van Buenos Aires. Hij regeerde autoritair met steun van de lagere klassen, militaire macht en politieke allianties met andere provincies. Na zijn nederlaag in de Slag bij Caseros (1852) leefde hij in ballingschap in Engeland tot zijn dood.

De kracht van het boek ligt in de combinatie van rigoureus historisch onderzoek — waaronder het gebruik van kadastrale kaarten — en interpretatieve nuance. De auteurs vermijden manicheïsche tegenstellingen en plaatsen Rosas in het complexe netwerk van allianties, instituties en volkssteun dat zijn macht mogelijk maakte. Tegelijk laten ze zien dat deze steun, vooral afkomstig uit de lagere klassen — waaronder de gemeenschap van van oorsprong Afrikaanse slaven die in de loop van de negentiende eeuw bijna volledig verdween — niet onvoorwaardelijk was en uiteindelijk ook tot zijn val bijdroeg.

Er zijn bovendien duidelijke parallellen te trekken met de huidige tijd. Rosas respecteerde de instituties van zijn tijd en beriep zich steeds op een mandaat van het volk, hoe oneerlijk de verkiezingen ook mochten zijn geweest. Opmerkelijk is dat hij, wanneer hij zich niet gelegitimeerd voelde door zo’n mandaat, bereid was tijdelijk afstand te nemen van de macht. Zijn politieke leiderschap berustte niet alleen op dwang, maar ook op onderhandeling: de stabiliteit die hij wist te creëren kwam grotendeels voort uit akkoorden met de caudillos van andere provincies, met name Santa Fe en Córdoba. Ook onderhield hij betrekkingen met inheemse bevolkingsgroepen, al ging hij bijzonder wreed te werk tegen zijn vijanden. Berucht is dat zijn functionarissen in Buenos Aires verplicht waren de leus “¡Viva la Confederación! ¡Mueran los unitarios!” op hun kleding te dragen.

Manual de Rosas is geen gemakkelijke of vlot leesbare biografie, maar eerder een diepgravende studie die Rosas’ historische én actuele relevantie onderzoekt. Boeiend is vooral hoe Fradkin en Gelman analyseren hoe het beeld van Rosas in de loop van de tijd is geëvolueerd — van demonisering tot herwaardering, met name door historici uit de stroming van het revisionismo — en hoe zijn figuur nog steeds tot verdeeldheid leidt. Het boek is verplichte lectuur voor iedereen die de Argentijnse negentiende eeuw en haar relevantie wil begrijpen.