Dwalen in het antropoceen

by René ten Bos

Een van de 'hotste' academische onderwerpen verklaard voor een breed publiek door Nederlands origineelste denker.

Het antropoceen is de in de wetenschap steeds courantere naam van het tijdperk waarin de mens als eerste soort invloed uitoefent op het klimaat, op de oceanen en op de aarde zelf. 'Antropoceen' is over het algemeen een alarmerend of apocalyptisch concept. De invloed van de mens op de aarde lijkt immers verre van positief. René ten Bos constateert in Dwalen in het Antropoceen een grootschalige verdwazing in onze samenleving ten aanzien van een belangrijke kwestie als klimaatverandering. Een term als 'Antropoceen' lijkt ons meer grip te geven op de problematiek, maar dat is volgens Ten Bos slechts schijn. Het alarmisme en het apocalyptische denken die tot uitdrukking komen in dit begrip helpen niet om meer richting te vinden. Ten Bos meent dat wij moeten leren ons open te stellen voor andere navigeertechnieken. Zijn nieuwe boek leert ons te dwalen in de vreemde zone tussen mens en natuur.

René ten Bos is de winnaar van de Socratesbeker 2016 voor zijn boek Bureaucratie is een inktvis.

‘René ten Bos zou Heidegger aan een vierjarige kunnen uitleggen.’ - Ignaas Devisch, De Standaard.

‘Heerlijk satirisch, bijzonder origineel en zeer toegankelijk voor
een groot publiek.’ - Jury Socratesbeker over Bureaucratie is een inktvis

Genres: Philosophy, Nonfiction, Nature

192 pages, Paperback

Published March 1, 2017

About the author

René ten Bos (1959) is filosoof en organisatiedeskundige. Hij is als hoogleraar verbonden aan de Radboud Universiteit. Hij is voornamelijk geïnteresseerd in kritische management theorieën en heeft gepubliceerd over verschillende onderwerpen, zoals organisatie ethiek, strategisch management en genderstudies. In de afgelopen jaren heeft René ten Bos lezingen en cursussen gegeven voor verschillende organisaties en bedrijven, waaronder Corus, Philips, AKZO, Stork, Vodafone, Rabobank, Ministerie van Justitie, verschillende ziekenhuizen, scholen, politieorganisaties. Van 1999 tot 2003 was hij redactielid van M&O (bekendste Nederlandstalige wetenschappelijk managementtijdschrift). Ook is hij redactielid geweest van het tijdschift Filosofie in Bedrijf. Ten Bos is een bekende spreker voor zowel academisch als management publiek.

Reviews

[Meike Zandjans · Rating 4 out of 5]

Ten Bos is bij vlagen zó cynisch, en ik smul ervan (want z’n boodschap is dat niet!!)

[Floor · Rating 5 out of 5]

Dit boek moet iedereen lezen. Het laat je op zo'n nieuwe manier naar de aarde en de mensheid kijken. Heel inspirerend!

[Ben · Rating 3 out of 5]

Heel toegankelijk en prettig geschreven, bonuspunten voor de anekdotes uit Hengelo.

[Pieter Buskens · Rating 5 out of 5]

Ik ben fan

[Wim Otte · Rating 4 out of 5]

Hoe om te gaan met de klimaatcrisis en de komende catastrofes? René ten Bos’ advies, in zijn 2017-boek – na het geven van meerdere perspectieven op het denken over het Antropoceen – is om te gaan voor verdraagzaamheid. We kunnen niet ontsnappen aan wie we zijn als mens. Vluchten is onmogelijk. Beter om als een smoezelige film-noir detective het hele gebeuren te beleven. Je sigaret te roken, te dwalen in een regenachtige, vijandige stad, de melancholie toe te laten, etc. 

Dit is een belangrijk en actueel boek voor iedereen die zich bekommert om de toekomst van onze planeet en het huidige tijdperk wil duiden. Mensen hebben de aarde voorgoed veranderd en zijn zelf een geologische kracht geworden.

Ten Bos spreekt overigens liever van een altijd-bewegende en niet scherp af te bakenen ‘wolk’ dan over een tijdperk. En catastrofes zijn sowieso niet te denken, want breken in op de geschiedenis. Hij is tegenstander van bipolaire visies en eenduidige antwoorden. Zo benadrukt hij de verwevenheid van mens en natuur: We zijn geen aparte wezens van de natuur, maar maken er onlosmakelijk deel van uit. Dat pleit voor een transdisciplinaire benadering: De vraagstukken van het Antropoceen kunnen niet goed worden benaderd vanuit één discipline, maar vereisen samenwerking tussen verschillende wetenschappelijke en maatschappelijke gebieden. Hij roept daarin op tot bescheidenheid: We moeten erkennen dat we niet alles (kunnen) weten en dat we fouten zullen maken. Verder wil hij dat de aarde in de filosofische reflectie (meer) agency krijgt, desnoods fictief.
Zijn filosofische gesprekspartners zijn voornamelijk de Franse Maurice Blanchot, Michel Serres en Dany-Robert Dufour en de Brit Thimothy Morton. Met name Serres’ werk is belangrijk voor Ten Bos. Enige kennis van het postmoderne taalveld is meegenomen. Bijv. wanneer het gaat over rhizomen (Deleuze). Speculatief realisme krijgt ook een plek (Harmans objectgeoriënteerde ontologie). Alles komt uiteindelijk helder over door de goedgekozen voorbeelden uit het gewone leven.
Ten Bos’ essay loopt uiteindelijk uit op Hegels Aufhebung (p. 160v). Een opheffing waarin nog iets resoneert en nasuddert van het opgehevene. Voor Ten Bos betekent dit dat we het goede en het kwade niet volledig uit elkaar kunnen houden in discussies over het Antropoceen. Het opheffen van een doorgeschoten landbouwrevolutie, verlichtingsdenken, etc. zal ons nooit een schone lei geven. De synthese moet in omgekeerde richting lopen om op het spoor te komen wie we ten diepste zijn als mens. De laatste paragraaf (§82) verwijst naar de vleeswording van Jezus Christus als hét voorbeeld hiervan: “We moeten net als Hij in omgekeerde richting durven opheffen, niet naar een steeds schonere ziel of geest, maar juist in de richting van het vlees.” (p. 161)
Een boek om te herlezen.

[Klaas · Rating 3 out of 5]

Geschreven in de transsiberië-express door een tukker uit Hengelò. René ten Bos probeert een filosofische uiteenzetting te geven van het begrip 'antropoceen', het tijdperk waarin het aardse klimaat en bestaan voor een groot deel wordt bepaald door de impact van menselijk handelen, maar ook met name hoe wij ons als mens moeten verhouden tot dit tijdperk. Het boek gebruikt de vervreemdende wereld van de film Stalker van Tarkovsky (aanrader) als rode draad om een duiding te geven van de tijdgeest.

Het boek is ook voor een groot deel een uiteenzetting van de gedachtespinsels van andere denkers over het onderwerp, maar de onderliggende boodschap lijkt min of meer te zijn: durf te dwalen in het antropoceen, laat alle schijnzekerheden los, steek lekker een sigaretje op en doorleef het tijdperk in een soort verlangende hoop in de zoektocht naar iets nieuws.

Het boek was hier en daar wel erg meanderend en zonder duidelijk punt, maar ja wat verwacht je met zo'n titel.

[Judith · Rating 2 out of 5]

Twijfel over mijn rating. Aan de ene kant een erg ingewikkeld boek. Mijn leestempo ligt erg laag, maar aan de andere kant een interessante inkijk in hoe filosofen denken over het antropoceen. Maar zonder al te veel voorbeelden blijft het "droog zwemmen". Als fysisch geograaf had ik meer voorbeelden verwacht, maar dar was wellicht onterecht. Tegelijkertijd lees ik Small wonder van Barbara Kingsolver. Met voor een deel dezelfde thematiek, maar heel plaatsgebonden, en daarmee levendiger uitgewerkt. Juist het naast elkaar lezen geeft dan elk van de twee boeken een meerwaarde.

[Ziggy · Rating 5 out of 5]

Een mooi boek waarin Ten Bos verschillende filosofische theorieën aangaande het A/antropoceen uiteenzet. Het boek biedt vele inzichten die je moeilijk loslaten en die, als je het boek even weg hebt gelegd, in je hoofd blijven malen. Echter, ik hoopte na het lezen van dit boek een weg te hebben gevonden aangaande het antropoceen, maar ben nog meer dwalend dan voorheen. Wat, zo denk ik, precies het punt van Ten Bos is.

[Jacques Thielen · Rating 4 out of 5]

Ik vind dit een van de beste boeken van René ten Bos. Hij brengt een persoonlijke ervaring in het verhaal en zijn analyse en beschouwing leest luchtig en niet zonder consequenties over de gedachten aan het menselijk ingrijpen in de natuur.

[Frederique · Rating 5 out of 5]

This book will provide you with a thorough philosophical basis of humanity's predicament with climate change and loss of biodiversity etc. Does not offer solutions. (Tip: there are other writers of more recent publications who explore possible solutions, like Tim Jackson and Jason Hickel)

[Simone · Rating 4 out of 5]

Zeer interessant boek, zet je echt aan t denken. Ten Bos schrijft wel moeilijk op plekken waar het ook makkelijk kan maar dit is niet te storend.

[Rover Samwel]

Zware kost maar leest toch zo weg, heerlijk!

[Jonathan Van der horst · Rating 4 out of 5]

Er bestaan vermoedelijk veel boeken over het antropoceen. Maar als je er zo nodig echt een wilt lezen, lees dan vooral deze.

[Hendrik Dejonckheere · Rating 4 out of 5]

Dit is zonder meer een interessant boek. Het "antropoceen" , ik moet toegeven dat ik het begrip nog nooit was tegengekomen voor ik dit boek las, wordt geïntroduceerd als een begrip om de huidige situatie aan te duiden waarin de mens zelf een geologische natuurkracht is geworden.
Het boek laat je nadenken over de wijze waarop we als mensen de natuur buiten onszelf hebben gedefinieerd en de negatieve effecten daarvan via bio-engineering menen te kunnen mitigeren.
Hij wijst via andere auteurs op de onmogelijkheid de complexiteit met eendimensionaal denken te kunnen bevatten en de noodzaak meerdere dimensies in het denken toe te laten. Hij besteed veel tijd aan het belang van dwalen, tegenover de projectaanpak de rechte lijn. Het bevat het ook kritiek op het liberalisme maar dan gezien als een tijdelijke abberatie gebaseerd op geld, in een reeds langere geschiedenis van toe-eigening. Het antropoceen staat voor een wereld waarin alles ten dienste staat van het faciliteren van steeds meer mensen ten koste van al het "andere": dieren, grondstoffen en ruimte. Alleen door dat "andere" te subjectiveren kunnen we als mensen ons verhouden tot al dat andere. Voor iemand die gewend is in oplossingen te denken is dit een uitdagend boek het neigt naar "wu wei", uit de Zen literatuur. Ten Bos heeft het er zelf moeilijk mee getuige zijn overpeinzing op p.161 waar hij zelf aan bio-engineering gaat doen. Anders gaan denken of zelfs niet denken komt in de richting van het toelaten van verveling om met betrekking tot zoiets ongrijpbaars als een wolk tot nieuwe inzichten te komen. In ieder geval heb je na het lezen van dit boek aan concepten geen gebrek.

[Gerben Welling · Rating 5 out of 5]

Boeiend verhaal over de invloed van de mens op de natuur.