سیر رمانتیسم در اروپا

by مسعود جعفری جزی

416 pages, Unknown Binding

Published January 1, 1378

Reviews

[Mohammad Ranjbari · Rating 5 out of 5]

فردگرایی در ادبیات نوعی بدویت است که جلوۀ آن را در رمانتیسم شاد هستیم. البته نمی توان با اطمینان مرزهای بین فرد و اجتماع را مشخص کرد. همچنین مرز واقعیت و تخیل در آثار شاخص مکتب رمانتیسم نیز دارای ابهام هستند. آنچه مهم است، نوع دیدی است که در این مکتب جهانی وجود دارد. مکتبی که ادبیات ما نیز از بدو پیدایش آن را تجربه کرده و تا به امروز هم بازگشت های متمادی و گاه ظاهری و سخیفی به آن دارد.
«رمانتیک چیزی بیش از یک سبک جدید ادبی است و هر چند ویژگی های خاصی در فرم و محتوا را هم داراست ولی به معنی یک شیوۀ جدید و مدرن تجربۀ واقعیت تلقی می شود.» (ص 15). سرآغاز بودن رمانتیسم برای هنر مدرن جای تأمل دارد و نویسنده در آخر کتاب با استشهادهای مکرر سعی در قبولاندن این نکته دارد که البته در نظر من، اگر با چنین رویکردی تصمیم بگیریم، تمامی مکاتب قبل از هنر مدرن، سرآغاز آن تلقی خواهند شد و بیش ترین ارتباط مدرن با کلاسیسیم خواهد بود که به عنوان مبدأیی ست جهت دوری خود از آن!

تخیلِ در متن، عنصر دارای تشکیک
رمانتیک ها همیشه در معرض احساسات گرایی و مالیخولیا و صفاتی از این دست قرار گرفته اند. هاینه می گوید: «شاعر ممکن است نشانۀ بیماری انسان باشد، همچنان که مروارید نشانۀ بیاری صدف است.» (203) اما همین تخیل باعث می شود که شاعران و نویسندگان رمانتیک به خاطر ذکاوت و قوت اندیشه و نوآوری به فلسفه نزدیک باشند. همچنان که قبلاً گفته شد تخیل (در معنای مثبت و نوآورانۀ آن) مرزهای نامشخصی دارد. «تخیل انسان اگرچه مبتنی بر واقعیت است، ولی خیلی قوی تر از ناخودآگاه فردی اوست؛ ناخودآگاه جمعی اش خیلی قوی تر از ناخودآگاه فردی اوست. موقعی که به این قضایا وقوف داشته باشیم، می فهمیم چرا یک نوشته فقط به وسیلۀ یک نویسنده نوشته نمی شود. نوشته موقع نوشتن، نوشته می شود. نویسنده یکی از نویسندگان آن است. آدم های دیگر هم در آن حضور دارند: بنابرین هر نوشته ای به خودی خود اجتماعی و جمعی است.» (براهنی، 1380: 164)
پس میراث گرانسگ فردیت و فردگرایی در رمانتیسم هم می تواند قابل دفاع باشد و هم می تواند یکی از نکات ثبت آن تلقی گردد. نظر متفاوت دیگری در این زمینه از باربارا هاردی: «شعر غنایی احساسات و عواطف را به یک محدودۀ کوچک منحصر می گرداند و بدین ترتیب آنها را به نیرومندترین شکل خود ارائه می دهد.» (بروستر، 1395: 50). بدینگونه ذهنیت برتر از طبیعت آمد پدید! شلی: «بالاترین شعرها نه بر صفحۀ کاغذ بلکه در ذهن شاعر هستی می یابد.» (هارلند، 1393: 133).
به همین خاطر احساسات مقامی فراتر (و به شدت غیر قابل داوری) از واقعیت می گیرد. به گونه ای که کیتس اظهار می کند: «من به هیچ چیز اعتماد ندارم به جز تقدس عواطف و احساسات قلبی و حقیقت تخیل – آنچه را که تخیل به عنوان زیبایی ادراک می کند- باید حقیقت داشته باشد...» (ص 245)

ویژگی های کلی دیگری از مکتب رمانتیک را می توان اینگونه دسته بندی و ذکر کرد:
-

تقویت و بسط قدرت بیانگری و در نتیجه شاخص کردن عنصر روایت در اثر
- ایده آلیسم استعلایی (زمینه ساز مکاتبی چون سوررئالیسم و رئالیسم جادویی)
- تفکر در ماهیت زیبایی و زیبایی اندیشی که دیباچه ای ست برای شروع علم «زیبایی شناسی». باز کیتس می گوید: «زیبایی حقیقت است و حقیقت زیبایی ست.- این تمام آن چیزی است که تو روی زمین می دانی. و این تمام آن چیزی است که تو نیازمند دانستن آنی.» (ص 245) { بابک احمدی اسم کتاب حقیقت و زیبایی را از این جمله وام گرفته است}
- کاهش فاصله در بین انواع قوالب و ژانرها (که مکتب کلاسیک سعی در چنین تمایز و فاصله ای داشت)
- نزدیکی به زبان روزمره و زبان گفتار و در مفهوم سوسوری «گفتار و پارول» که شیوۀ گویش هر نویسنده و هنرمندی ست مختص به خود. سرآمد چنین رویکردی وردزورث است (که حسابی از این جسارت و کارش خوشم آمد!)
- توسع اسطوره از زمینه های تاریخی و در جریان و تعمیم دادن آن به هر کتاب و هر نویسنده (هر هنرمند رمانتیکی می تواند اسطوره های خود را بیافریند. اگر این کار را یک هنرمند کلاسیک انجام می داد خونش بر گردنش خود می بود!)
- و طبق سنت مرسوم یک سه نقطه اضافه کنم تا این کتاب نیز مانند رمان ها دارای جنبۀ اسپویل بودن باشد و علاقه مندان به سراغ آن بروند!
- و ...

لازم به ذکر است «سیر رمانتیسم در ایران» از همین نویسنده، جفت همزاد این کتاب محسوب می شود.

98/02/08

منابع:
براهنی، رضا (1380) بحران نقد ادبی و رسالۀ حافظ، تهران، دریچه: چاپ اول
بروستر، اسکات (1395) شعر غنایی، ترجمه: رحیم کوشش، تهران، سبزان: چاپ اول
جعفری جزی، مسعود (1378) سیر رمانتیسم در اروپا، تهران، مرکز: چاپ اول
هارلند،ریچارد (1393) درآمدی بر نظریۀ ادبی از افلاطون تا بارت، تهران، چشمه: چاپ چهارم