Review is in progress...
Nhân vụ việc tại Trung tâm Công tác xã hội Hải Hà ở Quảng Ninh hiện nay, liên quan đến quyền và an toàn của trẻ vị thành niên được giao cho các trung tâm thực hiện "giáo dục, kỷ luật"; mình nghĩ ngay tới cuốn sách này, và đây chính xác là lúc thích hợp nhất để mình có thể đọc và nghiền ngẫm hơn vấn đề này từ chính góc nhìn của một nạn nhân - từng là chính học viên không tự nguyện trong một trong số những trung tâm như thế.
Xuất bản vào tháng 11 năm 2009, được dịch sang tiếng Anh vào tháng 9 năm 2013, người ta xếp cuốn tiểu thuyết này vào dòng văn học hậu hiện đại, phảng phất màu sắc phi lí, và có lẽ nó cũng chứa đựng cả cái "hài hước đen tối".
Dù mang dáng vóc, tính cách khác nhau nhưng cả Shi Bong và tôi đều cùng gặp nhau tại Trung tâm bảo trợ xã hội. Hằng ngày, trung tâm chi phối học viên bằng những viên thuốc buộc học viên phụ thuộc vào thuốc và phải nghe lời. Dù sống trong trung tâm bảo trợ, cả tôi và Shi Bong đều làm thêm những công việc nhằm giúp trung tâm buôn bán cộp mác từ thiện để kiếm thêm thu nhập. Cuộc sống có vẻ “êm ả” như thế cứ tiếp diễn cho đến khi có một người nhận ra sự lạm dụng và những mặt tối trong trung tâm, và tìm cách kêu gọi sự giúp đỡ từ bên ngoài để thoát ra. Trung tâm bị đình chỉ, giờ đây những đứa trẻ ngờ nghệch, đã quen bị ngược đãi và thiếu kiến thức xã hội như cặp đôi nhân vật chính phải tìm cách lăn lộn trong thế giới thực.
Hoá ra Trung tâm bảo trợ xã hội kia thực chất cũng như một xã hội thu nhỏ. Ở đó, họ bị đánh đập, bị sống trong điều kiện tồi tệ, nhưng sau khi thoát ra khỏi đó, họ vốn đã đánh mất khả năng tự sinh tồn từ lâu.
Hồi mới vào trung tâm, hầu như ngày nào tôi cũng bị đánh. Sáng bị đánh, trưa bị đánh, trước khi đi ngủ cũng bị đánh. Đôi lúc buổi sáng không bị đánh thì tối lại bị đánh hai lần, có lúc buổi trưa hai lần, có khi buổi tối ba lần. Tôi bị đánh bằng cây thước chỉ, bằng ống sắt, bằng bàn tay, bằng nắm đấm, bằng giày lính, hay bằng cả những quyển sách dày cộp. Có khi bị đánh bằng ghế, thùng rác, bằng bít tất, bằng xẻng nữa. Tôi cứ thế bị đánh suốt một thời gian, tới một ngày nọ, nhìn sang bên cạnh thì thấy Shi Bong. Cậu ấy dùng hai tay ôm đầu chịu trận. Đó là lần đầu tiên Shi Bong và tôi gặp nhau. Sau hôm đó, hằng ngày chúng tôi đều chịu đòn cùng nhau. Cùng chịu đòn dưới sàn, cùng chịu đòn trên hành lang, cùng chịu đòn khi bị gọi vào văn phòng, ở xưởng sản xuất, ở ngọn núi đằng sau trung tâm, thậm chí cả ở trước cổng chính. Cứ "đồng cam cộng khổ" như vậy, chúng tôi thành ra thân thiết. Bị đánh nhiều đến nỗi cứ khi gửi thấy mùi gôm xịt tóc của một trong hai gã con ông cháu cha trong trung tâm, là hai nhân vật chính sẽ nghĩ rằng: “À, đã ăn đòn xong rồi.”
Cũng như một xã hội thu nhỏ, ở trung tâm, cá lớn nuốt cá bé. Giám đốc thì nhục mạ hai đứa cháu ruột - tay sai để hành hạ các học viên trong trung tâm, đám tay sai lại trút giận lên những học viên kém may mắn những lời y hệt kèm những trận đòi roi không thương tiếc. Mới 17 trang đầu mà mình đã thấy khá nhiều điểm tương đồng với vụ Trung tâm Hải Hà, chẳng thế có người đã khẳng định rằng ngoài kia còn rất nhiều trung tâm xã hội cộp mác giáo dục để hợp pháp hành vi đánh đập, hành hạ, tra tấn tinh thần những đứa trẻ vốn đã kém may mắn, bị phụ huynh và xã hội bỏ quên này. Thật đáng buồn là việc bạo hành hoàn toàn chẳng “giáo dục” được gì, mà chỉ để lại những vết thương rớm máu ngoài thể xác và những nỗi đau phá huỷ tinh thần của các nạn nhân mãi mãi.
Lưng chừng đồi có một hàng rào thép gai cao. Nó vẽ lên hình bán nguyệt và nối với hàng rào trung tâm. Shi Bong và tôi đã đến hàng rào thép gai đó hai lần, đều là khi đi chôn những học viên xấu số. Trong trung tâm không có đất chôn nên phải mang lên tận trên đó.
Cái vô lý nhất trong truyện là khi hai tên quản giáo bắt Shi Bong và tôi phải xin lỗi vì chính những lỗi mình chưa từng làm, nếu không có lỗi sẽ đánh đập thật nặng tay đến khi nghĩ ra một lỗi, khiến mình nhớ đến những chiếc bảng kiểm điểm mà mỗi học viên tại Hải Hà phải viết trước khi “nhập học”. Đau xót làm sao, thay vì được học những kỹ năng sống bổ ích, họ học được sự bất lực khi bị phạt dù đúng hay sai, không ai lắng nghe, thậm chí với hai nhân vật có vấn đề tâm lý đặc biệt như tôi (bị bố ruột bỏ rơi) và Shi Bong (chứng kiến cảnh bố mẹ gặp tai nạn) thì họ cũng không biết cách tìm kiếm sự giúp đỡ hay kêu cứu. Kết quả là họ trở nên cam chịu, vâng lời một cách máy móc bằng cách kể từ ngày hôm sau chúng tôi liên tục gây tội. Dẫu chẳng biết mình đã mắc tội gì, nhưng chúng tôi cứ thú tội trước. Bởi so với việc không thú tội, việc thú tội giúp chúng tôi ăn đòn ít hơn. Shi Bong lại thú nhận đã chửi hai gã nhân viên và bị họ dùng ống sắt đánh vào bắp đùi. Họ nói: "Tái phạm thì tội còn nặng hơn." Vì thế, mỗi ngày chúng tôi đều phải phạm một tội mới. Có sự việc là "tội", có sự việc lại thành "tội nặng hơn". Ngày phạm "tội" sẽ bị đánh ít, ngày phạm "tội nặng hơn" sẽ bị đánh nhiều, còn trong ngày không nghĩ ra được tội thì chúng tôi bị họ dần cho cả ngày.
Mỗi nhân vật trong truyện đều mang trong mình một nỗi đau dẫn đến vấn đề tâm lý, họ đều đang phản chiếu lại hình ảnh những cá nhân trong xã hội, theo góc nhìn hài hước của nhân vật tôi - vốn là một kẻ khờ:
Shi Yeon - em gái của Shi Bong, người mà khi vừa mô tả ta đã có thể đoán ra công việc mà cô đang làm để nuôi thân. Sống trong cảnh nghèo túng thiếu thốn tình thương nên cô luôn dung túng cho người đàn ông đeo kính gọng sừng, dù anh ta chẳng làm được việc gì ngoài cá cược đua ngựa và ngửa tay xin tiền, say khướt còn đánh đập Shi Yeon, và rồi lại lên giường, giảng hoà, một vòng lặp mới bắt đầu. Shi Yeon cũng là một nhân vật nữ điển hình cho rất nhiều cô gái ngoài kia với một môi trường phát triển thiếu thốn, họ dễ có trauma bonding, lệ thuộc cảm xúc codependency, và đồng thời mất kiểm soát cuộc đời learned helplessness.
Ông viện trưởng với tâm lý lệch lạc hình thành từ mối quan hệ mẹ - con khi bị ám ảnh bởi mẹ, thường xuyên nhờ cặp đôi nhân vật chính diễn lại cảnh mẹ - con để đánh đập, chửi rủa mình mother complex khi nội tâm bị chi phối mạnh bởi mẹ, anxious attachment khi cần được “mẹ” trừng phạt để cảm thấy được nhìn thấy.
Bà thím sợ nước phòng bên, vốn cũng là một người đã sống trong môi trường lo âu, sợ hãi trong một khoảng thời gian dài dẫn đến việc cho cả tôi lẫn Shi Bong những vật dụng cá nhân, cầm liềm doạ tự vẫn khi nhân vật chính tiến đến, tự giác giao ra bao tải đựng thuốc để bảo đảm an toàn cho bản thân.
Người em bán thịt - một nạn nhân vô tình bị chính cái “bài học xin lỗi” hay gaslighting của cặp đôi nhân vật chính thao túng. Từ một người bình thường, anh ta bị thao túng trong thời gian dài dẫn đến internalized guilt tự để ý điều chỉnh bản thân để tránh mắc lỗi (đây cũng là một trạng thái chung của những đứa trẻ sống trong môi trường giáo dục, tuy nhiên vì tội lỗi của người em không hề có thật khiến cho tâm lý của anh ta bị bóp méo dần dần), rồi hypervigilance trong việc so đo từng hành vi nhỏ, nhạy cảm quá mức với sự bất công anh ta tự tưởng tượng ra dẫn đến xô xát với người anh chỉ vì anh gắp nhiều hơn.
Người đàn ông đeo kính gọng sừng ở bên Shi Yeon nhưng vẫn nhớ về người vợ cũ; Người đàn ông treo cổ trong trung tâm; Cô gái xấu số cắt cổ tay tự tử,... tất cả họ tuy đều xuất hiện trong một hoặc hai chương truyện nhưng đều có những hoàn cảnh sống và kết thúc hết sức éo le. Mỗi chương, chương nào cũng làm mình suy nghĩ rất nhiều, vừa muốn khóc vừa buồn cười. Mình nhớ chị bán sách ở quầy của nhà Nữ còn nói với mình rằng nhiều lúc không biết liệu hai nhân vật chính bị ngốc thật hay họ giả ngốc vì trong câu chuyện chia rẽ anh em chủ cửa hàng hoa quả và chủ cửa hàng thịt; và câu chuyện hai người họ vào trại giam thăm ông giám đốc, trước lời đe doạ của ông giám đốc, họ đã đáp lại một cách đầy ngô nghê và khôi hài khiến ông ta mất mặt; hay như câu chuyện họ đi xin lỗi mẹ của đứa bé trộm tiền; hoặc lời xin lỗi mà người đàn ông đeo kính gọng sừng phải thực hiện cho bà chủ quán kimbap;...
Ngoài những nhân vật phụ nêu trên, cuốn sách này nổi bật lên chính là nhờ cặp đôi nhân vật chính. Họ những người mà khi mới đọc, tưởng như cùng chung suy nghĩ với nhau, nhưng thực chất họ đại diện cho hai kiểu người với hai tính cách khác nhau hoàn toàn. Với nhân vật tôi, anh tổn thương do sự vắng mặt của cha (cha bỏ rơi), khiến cơn giận dữ bị nuốt vào trong (không có người để trút giận). Tôi thực sự cho rằng mình là kẻ có lỗi, và rằng anh dùng nỗi đau thể xác khiến người gây ra lỗi lầm day dứt như một cách tổn thương bản thân để trả đũa xã hội. Anh tin rằng lời xin lỗi vẫn còn tác dụng, như một cách phản kháng và lên án người cha đã bỏ đi không một lời từ biệt. Tuy nhiên với Shi Bong, anh tổn thương từ bạo lực hiện diện (bị đánh, bị làm nhục trực tiếp), cơn giận dữ của anh không biến mất, chỉ bị bóp méo. Shi Bong biến mình trở thành người như chính cái môi trường bất công của anh mong muốn, để chính cái xã hội ấy tự thối rữa. Hành vi cực đoan này như một cách trả đũa thụ động ở mức xã hội. “Shi Bong không xin lỗi vì tin vào lời xin lỗi. Anh xin lỗi để chứng minh rằng trong một xã hội bệnh hoạn, ngay cả sự hối lỗi cũng có thể bị thuê mướn — và đó là lời buộc tội cay độc nhất.”
Cuốn sách khép lại với một cái kết mở, bỏ ngỏ cho người đọc tự đi tìm câu trả lời cho số phận tiếp theo của các nhân vật trong cuốn sách. Điều gì đã xảy ra với Shi Bong? Chuyện gì sẽ xảy ra nếu Shi Yeon biết rằng tôi đã bỏ mặc Shi Bong để giành lấy sự sống trong phút cuối? Kết truyện với hình ảnh tôi cõng Shi Yeon trên lưng, hướng về phía đường về nhà trong vô định với ánh đèn nê-ông hình chữ thập màu xanh của bệnh viện. Tôi cứ nghĩ chúng tôi đã đi thật xa, nhưng từ trên cao kia hình chữ thập vẫn đang dõi theo chúng tôi... thật gần. như một sự mơ hồ giữa cái tự do và lỗi lầm. Giờ đây cả Shi Yeon và tôi đều là người cần phải thực hiện lời xin lỗi. Họ chấp nhận bước tiếp về phía trước như một cách trả giá cho chính lời xin lỗi của mình.