What do you think?
Rate this book
من هم اصدقاء الشعب وكيف يحاربون الاشتراكيين الديموقراطيين
WORKERS OF ALL COUNTRIES, UNITE!
(A Reply to Articles in Russkoye Bogatstvo Opposing the Marxists)
PUBLISHER'S NOTE
The present English edition of V. I. Lenin's What the "Friends of the People" Are and How They Fight the Social-Democrats is based on existing translations, with necessary revisions after checking with the original Russian text. The notes at the back are based, with some amendments, on those given in Lenin's Collected Works, Chinese edition, Vol. I, Published by the People's Publishing House, Peking, in December 1955.
Printed in the People's Republic of China
CONTENTS
Part I..........................................................1
PUBLISHER'S NOTE..............................89
NOTE TO THE PRESENT EDITION...90
Part III........................................................93
APPENDIX I.............................................219
APPENDIX II............................................226
APPENDIX III...........................................249
NOTES.......................................................258
(A Reply to Articles in Russkoye Bogatstvo Opposing the Marxists)
PUBLISHER'S NOTE
The present English edition of V. I. Lenin's What the "Friends of the People" Are and How They Fight the Social-Democrats is based on existing translations, with necessary revisions after checking with the original Russian text. The notes at the back are based, with some amendments, on those given in Lenin's Collected Works, Chinese edition, Vol. I, Published by the People's Publishing House, Peking, in December 1955.
Printed in the People's Republic of China
CONTENTS
Part I..........................................................1
PUBLISHER'S NOTE..............................89
NOTE TO THE PRESENT EDITION...90
Part III........................................................93
APPENDIX I.............................................219
APPENDIX II............................................226
APPENDIX III...........................................249
NOTES.......................................................258
292 pages, Paperback
First published January 1, 1894
6 people are currently reading
146 people want to read
About the author
Vladimir Ilich Lenin
2,771 books1,887 followersVladimir Ilyich Ulyanov, better known as Vladimir Lenin, was a Russian revolutionary, leader of the Russian Social Democratic Labour Party (Bolsheviks), statesman and political theorist. After the October Revolution he served as the first and founding head of government of Soviet Russia from 1917 until his death in 1924 and of the Soviet Union from 1922 until his death in 1924.
Ratings & Reviews
Friends & Following
Create a free account to discover what your friends think of this book!
Community Reviews
Displaying 1 - 15 of 15 reviews
July 23, 2023
Lenin’den eleştiri dersleri!
Temmuz 1894’te ilk baskısı çıkan eserin tam da 129. yıl dönümü; Lenin’se o sırada 24 yaşında!
Lenin, kendilerine “Halkın Dostları” (Narodnikler) diyenler içerisinde öne çıkan isimleri, yazdıkları üzerinden eleştirmekte. Geniş bir yer ayırdığı Mihaylovski bunlar arasında ilki.
Marksizm’e karşı söylenenleri sıralayarak yapmaya çalıştıkları eleştirin yetersiz ve haksız yönlerini ortaya çıkartıyor Lenin. Mihaylovski’nin Marx’ın materyalist tarih anlayışını açıklamamış olduğu, Kapital’in bilimsel olmadığı yönündeki yazılarını bir bir ele alıyor. Bu noktada Kapital’i bir de Lenin’le okuma etkisi yaratıyor.
Anlaşılmamış bir eseri eleştirmenin de mümkün olamayacağını söylüyor ve daha kitabın başında şu çok değerli dizeleri kullanıyor Lessing’den:
“Bir Klopstock’u kim övmez ki?
Ama herkes onu okur mu? Hayır.
Daha az göklere çıkarılmak,
Ama daha gayretle okunmak isterdik!”
Bu bana çok sevgili bir heykeltıraş arkadaşımın neredeyse her sergisi sonrası yaşadığı hüsranı anlattığı zamanı hatırlattı: “Ben övülmek istemiyorum, herkes beğeniyor, herkes kutluyor! Bana gelip de neyi, neden beğendiğini anlatan olmadı, sadece beğeniliyorum! Anlaşılıyor muyum? Bilmek istiyorum, dinlemek istiyorum; olmuyor, olmuyor..!”
Lenin, Kapital’de Marx’ın neyi hedeflediğini, çalışmanın neden bilimsel olduğunu anlatıyor çok dikkatli bir okur ve son derece güçlü bir eleştirmen olarak. Güçlü bir eleştirmen çünkü eleştirinin ne olması gerektiğini anlatırken yazdıklarıyla da savunduğuna somut bir biçim veriyor kitabında:
“Eleştiri, belli bir olgunun fikirle değil, başka bir olguyla karşılaştırılmasından ve karşı karşıya konmasından oluşur; önemli olan şey, her iki olgunun da elden geldiğince tam olarak araştırılması ve bunların birbirine göre, gerçekten de farklı gelişme anlarını oluşturmalarıdır; ama hepsinden önemli olan, tüm bilinen durumların, bunların sıralarının ve farklı gelişme aşamaları arasındaki ilişkinin de aynı ölçüde tam bir araştırmasının yapılmasıdır.”
Kitabın ilerleyen kısımlarında alıntılanan şu sözleri de not etmek gerek:
“Eleştiri, zinciri süsleyen hayali çiçekleri, insan bu gerçek dışı süslerden soyulmuş prangaları taşısın diye değil, zinciri fırlatıp atsın ve canlı çiçeğe uzansın diye kopartmıştır.” –Marx (“Hegel’in Hukuk Felsefesinin Eleştirisine Katkı”)
Kapital’in bilimselliğini titizlikle anlatırken yöntemi budur Lenin’in: “Kapital, bilimsel sosyalizmin baş ve temel yapıtıdır.”
Marx’ın 1943’te yazdıklarını hatırlatır hem onu yerenlere hem de okura elbette: “Biz dünyaya demiyoruz ki ‘savaşımı bırak-tüm savaşımımız anlamsızdır’. Biz, ona, doğru bir savaşım sloganı sağlamak istiyoruz. Biz, dünyaya, gerçekte ne için savaşım verdiğini gösteriyoruz, ve bilinç, ister hoşlansın ister hoşlanmasın, dünyanın elde etmesi gereken bir şeydir.”
Bütün mesele de bu aslında, bir önce okuduğum kitabındaki (“Ne Yapmalı?”) mantığı özetleyen cümledeki gibi: “Devrimci teori olmadan, devrimci hareket olamaz.” –Lenin.
“Halkın Dostları” adı altında işçilere, yığınlara verdikleri mesajın hatalarını ayıklar Lenin. Marx eleştirilerinin eleştirisini yaparken Marx’ın teorilerine dayanır ve bu sınırı korur kitap boyunca.
Narodniklerin sosyal-demokratlara karşı savaştıklarını söylerken yozluk, bilinçsizlik ve yetersizlikle saldırdıklarına; bunun riskine, tehlikelerine dikkat çeker. “Halkın Dostu” bir diğer isim Krivenko’nun da sosyal demokratlara savaş açtığını belirterek dikkatle eleştirilerini sıralar. Kitabın bu kısmı ayrıntıları, tabloları ve terimleri ile çok daha teknik bir yöne giriyor. Kapital’in ilk cildinden (Marx’ın ömrü yetip de başlayıp bitirebildiği tek kısım) çıkıp iki ve üçüncü ciltlerde (Marx’ın el yazmalarına dayanarak Engels’in hazırlayıp yayımladığı) “ağır” iktisadi meselelerin sıralanmasını hatırlattı burası.
Ancak tam da bu iktisadi hesaplar yönünde ilerledikçe, Lenin de kitabında bunca eleştirdiği “Halkın Dostları”nı “küçük-burjuva ideologları” olarak ilan edebiliyor. Ve ekliyor:
“Ve eğer üretim araçlarının bir azınlık tarafından tekel altına alınmasının, bunların çoğunluğunun elinden çıkmasının ve ücretli-emeğin sömürülmesinin (daha genel söylersek, kapitalizmin özü, meta ekonomisi tarafından örgütlenen toplumsal emeğin ürünün bireyler tarafından maledinilmesidir) bu kavramın zorunlu, yeterli özellikleri olduğuna katılmıyorsanız, o zaman lütfen ‘kendi’ kapitalizm tanımınızı ve ‘kendi’ kapitalizm tarihinizi veriniz.”
Lenin’in, bir önce okuduğum “Ne Yapmalı?” kitabında Çernişevski’ye rastlayıp not etmiştim ki bu kitapta ona değin daha fazlasını buldum. (Sanıyorum yazarı okumak da kaçınılmaz oldu.) Marx’ın da kendisini “büyük Rus bilgini ve eleştirmeni” olarak andığını, ancak fikirlerine katılmadığı noktalar olduğunu belirtiyor. (Bu kısımlara Çernişevski okuduktan sonra dönmek üzere…)
Komünist Manifesto, Felsefenin Sefaleti ve Kapital’i okumuş birinin Marx’ın teorisinin bazı ülkelerin ekonomik sistemini araştırmak ve açıklamak olduğunu anlayacağını düşünüyor Lenin, “bunun Rusya’ya ‘uygulanması’ yalnızca MATERYALİST yöntemin ve TEORİK ekonomi politiğin yerleşmiş uygulamaları KULLANILARAK, Rus üretim ilişkilerinin ve bunların evriminin ARAŞTIRILMASI olabilir.”
Meselenin ne olduğu, ne yapılmak istendiği, hedefleri yeterince açık dile getiriliyor kitapta, karmaşa yaratmak bir yana olan karışıklığı satır satır çözmekle uğraşıyor 20’lerinde Lenin.
Ve kendine soruyor bu kez, tüm bunları okumaya, “liberal pislik selini” yanıtlamaya, eleştirmeye, yazmaya, bunca uğraşmaya değer miydi diye ve yine kendisi cevap veriyor: “Kanımca değerdi, kuşkusuz onların hatırı için ya da ‘kültürlü’ halkın hatırı için değil, Rus sosyalistlerinin bu şiddetli saldırıdan çıkarabilecekleri ve çıkarmaları gereken ders için.”
Bunu kendimiz için de düşünürsek…
Çok daha kapsayıcı bir şekilde Lenin’in yazdıklarıyla cevaplamak gerek:
“Sosyalistler bütün küçük-burjuva fikirlerden ve teorilerden KESİNLİKLE ve TAM OLARAK kopmalıdır.”
Aynı zamanda:
“Genel olarak, Rus komünistleri [sanıyorum tüm komünistler diye okumakta sakınca olmaz], Marksizm yanlıları, herkesten fazla kendilerine SOSYAL-DEMOKRAT adını vermelidirler ve faaliyetlerinde DEMOKRASİnin büyük önemini asla unutmamalıdırlar.”
Teorik çalışma; gerekli, önemli ve birincildir.
Lenin, eserlerinin ilk örneklerinden olan bu kitabıyla birlikte fikirlerinin temelini açıkça ifade ettiği gibi inşa ettiği mücadelenin temelini de bizzat atmış olduğunu göstermektedir. Lenin'den Marksizm dersleri.
Son olarak; sade bir okur olarak kitabı isimlendirecek olsam “Nasıl Eleştirmeli?” adını verirdim.
Temmuz 1894’te ilk baskısı çıkan eserin tam da 129. yıl dönümü; Lenin’se o sırada 24 yaşında!
Lenin, kendilerine “Halkın Dostları” (Narodnikler) diyenler içerisinde öne çıkan isimleri, yazdıkları üzerinden eleştirmekte. Geniş bir yer ayırdığı Mihaylovski bunlar arasında ilki.
Marksizm’e karşı söylenenleri sıralayarak yapmaya çalıştıkları eleştirin yetersiz ve haksız yönlerini ortaya çıkartıyor Lenin. Mihaylovski’nin Marx’ın materyalist tarih anlayışını açıklamamış olduğu, Kapital’in bilimsel olmadığı yönündeki yazılarını bir bir ele alıyor. Bu noktada Kapital’i bir de Lenin’le okuma etkisi yaratıyor.
Anlaşılmamış bir eseri eleştirmenin de mümkün olamayacağını söylüyor ve daha kitabın başında şu çok değerli dizeleri kullanıyor Lessing’den:
“Bir Klopstock’u kim övmez ki?
Ama herkes onu okur mu? Hayır.
Daha az göklere çıkarılmak,
Ama daha gayretle okunmak isterdik!”
Bu bana çok sevgili bir heykeltıraş arkadaşımın neredeyse her sergisi sonrası yaşadığı hüsranı anlattığı zamanı hatırlattı: “Ben övülmek istemiyorum, herkes beğeniyor, herkes kutluyor! Bana gelip de neyi, neden beğendiğini anlatan olmadı, sadece beğeniliyorum! Anlaşılıyor muyum? Bilmek istiyorum, dinlemek istiyorum; olmuyor, olmuyor..!”
Lenin, Kapital’de Marx’ın neyi hedeflediğini, çalışmanın neden bilimsel olduğunu anlatıyor çok dikkatli bir okur ve son derece güçlü bir eleştirmen olarak. Güçlü bir eleştirmen çünkü eleştirinin ne olması gerektiğini anlatırken yazdıklarıyla da savunduğuna somut bir biçim veriyor kitabında:
“Eleştiri, belli bir olgunun fikirle değil, başka bir olguyla karşılaştırılmasından ve karşı karşıya konmasından oluşur; önemli olan şey, her iki olgunun da elden geldiğince tam olarak araştırılması ve bunların birbirine göre, gerçekten de farklı gelişme anlarını oluşturmalarıdır; ama hepsinden önemli olan, tüm bilinen durumların, bunların sıralarının ve farklı gelişme aşamaları arasındaki ilişkinin de aynı ölçüde tam bir araştırmasının yapılmasıdır.”
Kitabın ilerleyen kısımlarında alıntılanan şu sözleri de not etmek gerek:
“Eleştiri, zinciri süsleyen hayali çiçekleri, insan bu gerçek dışı süslerden soyulmuş prangaları taşısın diye değil, zinciri fırlatıp atsın ve canlı çiçeğe uzansın diye kopartmıştır.” –Marx (“Hegel’in Hukuk Felsefesinin Eleştirisine Katkı”)
Kapital’in bilimselliğini titizlikle anlatırken yöntemi budur Lenin’in: “Kapital, bilimsel sosyalizmin baş ve temel yapıtıdır.”
Marx’ın 1943’te yazdıklarını hatırlatır hem onu yerenlere hem de okura elbette: “Biz dünyaya demiyoruz ki ‘savaşımı bırak-tüm savaşımımız anlamsızdır’. Biz, ona, doğru bir savaşım sloganı sağlamak istiyoruz. Biz, dünyaya, gerçekte ne için savaşım verdiğini gösteriyoruz, ve bilinç, ister hoşlansın ister hoşlanmasın, dünyanın elde etmesi gereken bir şeydir.”
Bütün mesele de bu aslında, bir önce okuduğum kitabındaki (“Ne Yapmalı?”) mantığı özetleyen cümledeki gibi: “Devrimci teori olmadan, devrimci hareket olamaz.” –Lenin.
“Halkın Dostları” adı altında işçilere, yığınlara verdikleri mesajın hatalarını ayıklar Lenin. Marx eleştirilerinin eleştirisini yaparken Marx’ın teorilerine dayanır ve bu sınırı korur kitap boyunca.
Narodniklerin sosyal-demokratlara karşı savaştıklarını söylerken yozluk, bilinçsizlik ve yetersizlikle saldırdıklarına; bunun riskine, tehlikelerine dikkat çeker. “Halkın Dostu” bir diğer isim Krivenko’nun da sosyal demokratlara savaş açtığını belirterek dikkatle eleştirilerini sıralar. Kitabın bu kısmı ayrıntıları, tabloları ve terimleri ile çok daha teknik bir yöne giriyor. Kapital’in ilk cildinden (Marx’ın ömrü yetip de başlayıp bitirebildiği tek kısım) çıkıp iki ve üçüncü ciltlerde (Marx’ın el yazmalarına dayanarak Engels’in hazırlayıp yayımladığı) “ağır” iktisadi meselelerin sıralanmasını hatırlattı burası.
Ancak tam da bu iktisadi hesaplar yönünde ilerledikçe, Lenin de kitabında bunca eleştirdiği “Halkın Dostları”nı “küçük-burjuva ideologları” olarak ilan edebiliyor. Ve ekliyor:
“Ve eğer üretim araçlarının bir azınlık tarafından tekel altına alınmasının, bunların çoğunluğunun elinden çıkmasının ve ücretli-emeğin sömürülmesinin (daha genel söylersek, kapitalizmin özü, meta ekonomisi tarafından örgütlenen toplumsal emeğin ürünün bireyler tarafından maledinilmesidir) bu kavramın zorunlu, yeterli özellikleri olduğuna katılmıyorsanız, o zaman lütfen ‘kendi’ kapitalizm tanımınızı ve ‘kendi’ kapitalizm tarihinizi veriniz.”
Lenin’in, bir önce okuduğum “Ne Yapmalı?” kitabında Çernişevski’ye rastlayıp not etmiştim ki bu kitapta ona değin daha fazlasını buldum. (Sanıyorum yazarı okumak da kaçınılmaz oldu.) Marx’ın da kendisini “büyük Rus bilgini ve eleştirmeni” olarak andığını, ancak fikirlerine katılmadığı noktalar olduğunu belirtiyor. (Bu kısımlara Çernişevski okuduktan sonra dönmek üzere…)
Komünist Manifesto, Felsefenin Sefaleti ve Kapital’i okumuş birinin Marx’ın teorisinin bazı ülkelerin ekonomik sistemini araştırmak ve açıklamak olduğunu anlayacağını düşünüyor Lenin, “bunun Rusya’ya ‘uygulanması’ yalnızca MATERYALİST yöntemin ve TEORİK ekonomi politiğin yerleşmiş uygulamaları KULLANILARAK, Rus üretim ilişkilerinin ve bunların evriminin ARAŞTIRILMASI olabilir.”
Meselenin ne olduğu, ne yapılmak istendiği, hedefleri yeterince açık dile getiriliyor kitapta, karmaşa yaratmak bir yana olan karışıklığı satır satır çözmekle uğraşıyor 20’lerinde Lenin.
Ve kendine soruyor bu kez, tüm bunları okumaya, “liberal pislik selini” yanıtlamaya, eleştirmeye, yazmaya, bunca uğraşmaya değer miydi diye ve yine kendisi cevap veriyor: “Kanımca değerdi, kuşkusuz onların hatırı için ya da ‘kültürlü’ halkın hatırı için değil, Rus sosyalistlerinin bu şiddetli saldırıdan çıkarabilecekleri ve çıkarmaları gereken ders için.”
Bunu kendimiz için de düşünürsek…
Çok daha kapsayıcı bir şekilde Lenin’in yazdıklarıyla cevaplamak gerek:
“Sosyalistler bütün küçük-burjuva fikirlerden ve teorilerden KESİNLİKLE ve TAM OLARAK kopmalıdır.”
Aynı zamanda:
“Genel olarak, Rus komünistleri [sanıyorum tüm komünistler diye okumakta sakınca olmaz], Marksizm yanlıları, herkesten fazla kendilerine SOSYAL-DEMOKRAT adını vermelidirler ve faaliyetlerinde DEMOKRASİnin büyük önemini asla unutmamalıdırlar.”
Teorik çalışma; gerekli, önemli ve birincildir.
Lenin, eserlerinin ilk örneklerinden olan bu kitabıyla birlikte fikirlerinin temelini açıkça ifade ettiği gibi inşa ettiği mücadelenin temelini de bizzat atmış olduğunu göstermektedir. Lenin'den Marksizm dersleri.
Son olarak; sade bir okur olarak kitabı isimlendirecek olsam “Nasıl Eleştirmeli?” adını verirdim.
August 16, 2018
A scathing attack on the narodniks and other "friends of the people" who want capitalism without its pernicious elements. Lenin's biting criticism demonstrates the vapid, asinine nature of such confused ideological positions, positions which are still held today, 124 years after this polemic was written.
September 7, 2015
One if Lenin's great B-sides. In this polemic against the Narodniks there are fantastic examples of the development of capitalism in Russia, the class nature of political demands, the centrality of the working class, and the relationship of theoretical and 'practical' work. "Study, Propogandize, Organize."
September 24, 2022
Lenin'in 1894'de yazdığı, gerek Rusya devrimi sürecinde gerekse devrim sonrası Sovyetlerinde hayli soruna neden olmuş küçük-burjuva sosyalist siyaset Narodnik eleştirisi.
Peki bu kitap, tarihin bir dönemi inceliyor olmak dışında ne işe yarıyor? Kitabı okudukça, Narodnikler özelinde ve küçük-burjuva sol genelinde bir çok tanıdık unsura rastlıyorsunuz. Öyle ki Lenin sanki 150 yıl öncesinin Rusya'sından değil, bugünün Kürt Hareketi ve kuyrukçusu oportünist soldan, devrim düşüncesinden tamamen kopmuş ama oligarşiyle pazarlık peşinde koşan dangalaklıktan bahsediyor. Hem liberalizme kaymanın, hem oportünist kopuşun bir çok örneğini gösteriyor ve marksistlerin buna karşı nasıl davranacağını açıklıyor. Lenin, tarihten bize, liberal sapma ve oportünizm ile nasıl savaşılacağına dair önemli bir araç uzatıyor. Zaten tam da bu yüzden bizler kendimizi Marksist ve Leninist diye tanımlıyoruz ya hala.
Burada da elimden geldiğince ve GR karakter sınırı elverdiğince, Lenin'in ne dediğini özetlemeye çalışacağım. Yani evet, sıkıcı bir t2 review bu. "E hani şakalar?" diyen tayfa, üzgünüm.
Köylü hareketini savunan ve sosyalizmden ziyade anarşizme yakın bir hareket Narodnizm, ikincil savruluşu sonrası örgütsüz/dağınıklık silahlı eylemci, bireysel terörizmi destekler bir yapı olarak yer alıyor tarih sahnesinde. Teorik tarafta ise tersine bir yöne saparak yozlaşmış, küçük-burjuvalaşmış, bu kitabın yazılmasından yıllar sonra ise iyice savrularak, devrim sonrası karşı devrimci bir unsura dönüşmüş, Bolşeviklere karşı organize terör saldırılarına girişecek kadar ileri gitmiş bir örgüttü.
Ama öncelikle Narodnizm'in teorik yolculuğuna bakarak başlamak lazım belki söze: Narodnizm ilk doğduğunda, özgün biçimiyle makul bir teoriydi. Halka ait özel bir yaşam biçimi görüşünden hareketle "komüncü" köylünün komünist içgüdülerine inanıyor, köylülüğe de sosyalizmin doğal bir savaşçısı gözüyle bakıyordu. Ama teorik işlenmenin eksikliği, yaşamın olgularının doğrulanmaması ve varsayımsal niteliklere dayanması yüzünden siyasi bir program uygulama deneyimine sahip değildi.
Teorisinin gelişmesi iki çizgi biçiminde ilerledi:
Teorik çizgi: komünizmin ilk adımlarını görmek istedikleri toprak mülkiyeti biçimini incelemeye yönelmişti. Bu çalışma zengin bir olgusal malzeme sağladı ama esas olarak toprak mülkiyeti biçimiyle ilgili olduğundan, kırın ekonomisini gözlerden gizliyordu. Bu durumda iki nedenle doğal hale geliyordu. Birincisi, toplumbilimde sağlam bir teoriden, üretim ilişkilerini ayırmanın ve öznel incelemenin önemini gösteren teoriden yoksundu. Ve ikincisi toplanan olgusal malzeme, köylülüğün acil gereksinimlerine, köylü ekonomisini zayıflatan acil güçlüklere dair doğrudan kanıt sağlıyordu. Haliyle araştırmacılar, toprak yetersizliği, ödemelerin fazlalığı, hakların yetersizliği, köylülerin mağduriyeti gibi konulara yoğunlaşmıştı. Bütün bunlar o kadar detaylı, zengin malzemelerle, küçük ayrıntılarla tanımlanabiliyordu ki, devlet sınıf devleti olmasaydı ve politikası egemen sınıfların çıkarı üzerine değil, halkın gerekçeleri üzerine şekillenseydi, devleti bu güçlükleri yok etmeye dair inandırabilecek güçteydi. Devleti inandırabileceklerine dair olan çocukça bir inanca kapılmış araştırmacılar, topladıkları olguların ayrıntılarında boğulup, kırın politik ve ekonomik yapısını, ekonominin esas temelini tamamen kaçırdılar. Sonuç olarak ekonominin çıkarlarının savunulması, mevcut ilişkiler altında, ekonomiyi elinde tutanların çıkarlarının savunulması haline geldi.
Sömürüyü durdurması gereken programı hazırlayacak temel çalışma, sadece sömürünün dayandığı sınıfın (küçük burjuvazi) çıkarlarını vurgulayan bir program doğurdu.
Bir taraftan da pratik devrimci çalışma: beklenmedik biçimde gelişti. Mujiğin komünist içgüdülerine inanış, teoriyi bırakıp pratiğe odaklanmayı getirdi (bkz: halkın arasına girmek ki örgüt adı vermeyeyim burada ama bizim topraklarımızda da benzeri sapmaların başlangıcında sıklıkla bu ilke vardır) Bu noktada mujikle değil hükümetle uğraşmaları gerektiğine karar vererek aydınlar üzerinden bir savaşa yoğunlaşıldı. Önceleri sosyalizm adına verilen bu savaş, (bizim tabirimizle devrimin objektif ve subjektif koşullarının sağlandığına inanıyorlardı zira) salt iktidarın ele geçirilmesiyle sadece politik değil toplumsal devrimin de gerçekleşeceğini hedefliyordu. Zamanla bu radikallerin siyasal özgürlük savaşına dönüştü.
Çalışma, hareket noktasının tam karşıtı sonuçlara yol açtı, yalnızca radikal burjuva demokrasisinin çıkarlarını ifade eden bir program doğdu. Ve bu kitap yazılırken halen tamamlanmamış olan bu değişim, Lenin'in de belirttiği gibi açıkça belirlenmiş görünüyordu: "Narodizmin bu gelişmesi bütünüyle doğal ve kaçınılmazdı, çünkü öğreti köylü ekonomisinin özel (komünal) bir sistem olduğuna dair salt efsanevi bir fikre dayanıyordu. Efsane gerçekle karşılaştığında da yıkıldı ve köylü sosyalizmi küçük-burjuva köylülüğün radikal demokratik temsiline dönüştü."
Kitap, öncelikle naroların temel şikayetlerini ele alıyor. Rus köylüsüne toprak dağıtıldığı ve bu yüzden kapitalizmin yaşanmadığına yönelik tahlilleri inceleyen Lenin, Narodniklerin el sanatları sanayinde emeğin ezilmesinin nedenlerini üretim ilişkileri yerine, tarımsal ve mali politikaya dayandıran ve kapitalist sömürü reddiyesine uzanan anlayışları eleştirilerek, örnek veri grupları üzerinden çürütüyor. Halkın sömürülmesinin üstünü liberal bir ajanda ile basit kusurlar olarak göstermeleri eleştiriliyor.
Sçerbina'nın köylü çiftliği tanımına eklenmiş bütçe verilerini aynen alan Krivenko'nun yöntemlerini inceliyor. Birbirinden çok farklı ekonomik büyüklüğe sahip grupların verilerini, ekonomik temeline göre değil yasal statülerine göre gruplayarak istatistik muğlaklık yaratmasını teşhir ediyor (aylık harcaması 84.7 ruble olan ve 887.4 ruble olan iki ayrı örneğin ortalamasını alıyor Krivenko) Daha detatylı veriler ekleyerek kıtlık sınırında yaşayan ve bolluk içinde yaşayan ailelerin, soyut gruplamalarla aynı potada eritildiğini vurguluyor.
Aslında genel ortalama alındığında üst gruplar burjuvaziye, alt gruplarsa proletaryaya dönüşürken, Krivenko bunları tamamen görmezden geliyor. Ve Lenin aynı kaynak veriyle mis gibi analiz yapılabileceğini de gösteriyor. Ve görüyoruz ki o köylülerin dörtte biri geçimlerini tarımdan değil ücretli emekle sağlıyor.
Ardından naroların, sosyal demokratları köylülük yığınını ihmal etmekle suçlamasına geçiliyor: Halkın yerel kan emicilere boyun eğmesindense, emeğin toplumsallaşması ve üretkenliğinin arttırılmasıyla, eskisine nazaran, işçinin zihnini uyardığı ve dağınık ve sessiz hoşnutsuzluğu örgütlü bir sınıf savaşına çevirdiği için daha ileri olduğunu açıklıyor aslında.
Buradan sonraysa full politik giriyor Lenin Babuş. Narodniklerin ucuz kredi, gelişmiş makineler, köylü bankası gibi taleplerinin burjuvaziyi güçlendiren unsurlar olması, sistemi onarmak ve yamamak istiyor oluşu odak noktamız oluyor artık. Tarımı geliştirmek için kredi kullanmak gibi bir fikrin, devrimci bir mücadele içinde ne kadar aptalca olduğunu ve dahası en basit ekonomik politikaları bile algılayamamanın getirisi olduğunu gösteriyor Lenin.
Aslında narodniklerin söylediğinin özeti şu; "bazı kusurlar giderilirse, kapitalizm ile de işler yürür." Bunu eleştirirken de "saçmalık olmasına rağmen üzerinde özellikle duruyorum çünkü bu gelecekte uzun bir zaman uğraşmak zorunda kalacakları yaygın bir düşünceyi oluşturacaktır" diyor muhteşem bir ön görüyle. (ulan hala var bu dangalaklık başımızda ha!)
Halkın dostlarının başlangıç noktası, SD'lerin de amacı olan büyük ölçekli tarım örgütlenmesi olmasına karşın, gidişatta sıkıntılar söz konusu. Lenin, kapitalizmin yarattığı maddi koşulların gerekliliğinin halkın dostları tarafından da kabul edildiğini söylüyor. Ancak meta ekonomisinin kaldırılmasından söz edemiyorlar. Patron karlarının kaldırılması için, karları üretim araçları tekeline dayanan patronların mülksüzleştirilmesinden bahsetmiyorlar. Örgütlü proletaryanın savaşımı yerine bir alternatif koyulamadığı gibi, patron karlarından vazgeçme olanağını, krediler, örgütlü pazarlama, teknik ilerleme ile dengelenebilir görmekteler. Ve temelde burjuvazinin elini güçlendireceği belli olan taktikleri, "başka yararlarla karşılanmak koşuluyla ücretlerde (emeğin karşılığında) bir miktar azalma" öneriyor.
Halkın Dostları'nın savruluşunu detaylandırırken, Mihaylovski'nin 1872 ve 1894 hallerini kıyaslayan Lenin, "genç liberalleri gücendirmeme" önerisiyle açıkça dalga geçiyor. Politik radikalizmden politik oportünizme geçiş verdiği örneklerinden biri de Yujakov'un "Gladstone'un Toprak Yasaları, Bismarch'ın işçi sigortası, fabrika denetimi, bizim Köylü Bankası fikri, göçün örgütlenmesi, kulağa karşı önlemler - bütün bunlar ekonomik açıdan zayıf olanların korunması için, bu aynı devlet müdahalesi ilkesini uygulama çabalarıdır." yazısı. "Bu sözler hiç olmazsa açık olma meziyetine sahiptiler. Yazar, sözünü sakınmadan, Gladstone'lar ve Vismarck'lar gibi, mevcut toplumsal ilişkilere bağlı kalmak istediğini: onlar gibi, onu yamamak ve onarmak istediğini söylüyor" diyor Lenin. Temel teorik ilkelerini de bununla tam bir uyum içinde görüyor ve mutlak biçimde haklı olarak egemen sınıf çıkarlarını koruyan bir organ olan devlete, reform aleti gözüyle bakmalarının sapkınlığını vurguluyor.
Tam 130 yıl sonra hala kurtulamadığımız, şekli ve stratejileri değişikliğe uğrasa bile özü itibariyle başımıza bela olmaya devam eden, reformist/revizyonist/tatlı sucu düzen soluna ne kadar da benziyor değil mi? Aman zeval gelmesin devletinize, yamayın tükürüklerinizle. Arkadaş ortamında kendinize ilerici demokrat dersiniz zaten, kim bilecek? Aslında bu ve benzeri örnekler küçük-burjuvazinin temel ve tipik bir özelliğini bir kez daha hatırlatıyor bize: Belli bir sömürücüye bağlanmış olan küçük üreticilerin acısını çektikleri sömürünün ve baskının sınıf niteliğini anlayamamaları ve burjuve toplumda devletin de bir sınıf devleti olmak zorunda olduğunu anlayamamaları.
Elbette "Halkın Dostları"nın eğer bu değişimler gerçekten hükümetin yüce gönüllüğüyle ilgiliyse, neden ülkenin iç değişimine ve meta ekonomisinin , ticaret ve sanayinin atılımına denk gelmiştir sorusuna da bir cevapları yok.
Lenin sonrasında "yeterince kibar ve boyun bükerek yalvarırlarsa sorunların düzeleceğini düşündüklerini" söyleyerek bunu örnekliyor ki şu benim başıma gelse 30 yıl falan sokağa çıkamazdım utançtan. Gerçekten de Ruskiye Bogatstvo alıntılarını okumanız lazım; Özet geçeyim, adamlar 1890ların YAE'cileri...
Mihaylovski'nin marksistlerin oybirliğine sahip olmadığı, kendi aralarında görüş birliği kuramadığına dair iddiasına Lenin, pratik koşullardaki (bkz: polis devleti) şartlar bir tarafa, "Rusya'nın feodal sistemin içinde büyüyen bir burjuva toplum olduğu, siyasal biçiminin ise bir sınıf devleti olduğu ve çalışan halkının sömürülmesini sona erdirmenin tek yolunun proletaryanın sınıf savaşımından geçtiği yolundaki temel ve baş tez üzerinde sosyalistler koşulsuz anlaşmakta, gerek tartışma yöntemlerinde , gerek Rus yaşamındaki şu ya da bu görüngünün ayrıntılı yorumundaki çeşitli özel sorunlarda birbirlerinden ayrı düşmektedirler." diye karşılık veriyor. söz konusu güruhun marksistlere karşı tavırlarının liberal kökenlerini de teşhir ederek, bu yüzden oluşan sakilliğine işaret ediyor.
Çernişevski'nin toprak reformunu daha en başından teşhir eden yazılarından örneklerle devam ediyor Lenin ve sözde demokratların reforma övgüler dizmesini, ona halk üretimini zorlayan bir olgu olarak bakmalarını, reformdan halk düşmanı sınıflardan kurtulmak için yol devşirmeye çalışmalarını eleştiriyor. Gerçekten de köylü reformuna karşı tutumları, bu güruhun nasıl burjuvalaştığının net bir kanıtını oluşturuyor.
Aslında bunların ana taleplerinde sosyalistçe bir şey olmadığını, bütün bu teorilerinin çalışan halkın sömürülmesini açıklamada tam bir başarısızlığa uğradığını, bu yüzden halkın kurtuluşu için bir araç olamayacağını, teorilerinin küçük-burjuvazinin çıkarlarını yansıttığını ve desteklediğini anlarsak, şu basit soruya geliyoruz: İşçi sınıfının küçük-burjuvaziye ve onun programına karşı tutumu ne olmalıdır?
Buna cevap verirken, sınıfın ikili niteliği hesaba katılmalıyız. Küçük burjuvazi genel demokratik istemleri, gericiliğe karşı savaşı ölçüsünde ilericidir. Küçük burjuvazi olarak konumunu korumak için savaştığı, ülkenin burjuva çizgilerdeki genel gelişimini geciktirdiği veya geri döndürmeye çalıştığı ölçüde gericidir. Verili toprakları elden çıkarmama direnişi, köylüler üzerindeki vesayet hedefi gibi açık gerici hareketler, çalışan halkı korumak gibi bahaneler ardına kamufle edilmiştir. Ancak bunlar sonuçta sadece çalışan halkın durumunu kötüleştirir ve kurtuluş savaşımına engel olur. "Bu yüzden küçük-burjuva programın bu iki yanı dikkatle ele alınmalı ve birbirinden ayrılarak değerlendirilmelidir. Programın sosyalist nitelikte olduğu reddedilirken ve gericiliğiyle savaşılırken, demokratik yanları görmezden gelinmemelidir" diyen Lenin, Marksistlerin, küçük/burjuva teorileri tamamen reddederken, bunun demokrasiyi programlarına koymaktan onları alıkoymadığını, küçük-burjuvaların üç ana tezine (toprak yetersizliği, yüksek ödemeler ve yetkili zulmü) dair örnekler veriyor. (toprak bedeli ödemelerinin acilen kaldırılması gereksinimi, soyluların bağışıklı olduğu vergiler, toprak mülkiyetinin kaldırılması, göç ve yurttaşlık hakları)
Aslında bugün de bizlerin (marksistlerin) söylediğinden farklı bir şey söylemiyor Lenin bu örneklerde. "Bu kötülüklerin kaldırılması istemi, sosyalist bir talep değildir çünkü bunların imhası, emeğin sermaye tarafından ezilmesini biraz bile olsun etkilemeyecektir" diyor. "Ama Bunların yok edilmesi, bu ezilmeyi, onu ağırlaştıran ortaçağ süprüntülerinden kurtaracak ve işçilerin sermayeye karşı doğrudan savaşımını kolaylaştıracak, bu nedenle de, demokratik bir istem olarak işçilerin çok enerjik bir desteğini alacaktır" diye ekliyor. Zira Lenin tüm kitap boyunca belirttiği gibi, temel çelişki asla değişmiyor. Tıpkı bugün olduğu gibi, 130 yıl önce de veya 180 yıl önce de sorulması gereken soru aynı: "Bu eylem proletaryayı devrime mi taşır yoksa devrimi geciktirir mi?"
Sosyalist aydınlar ancak hayallerini terk edip, istenen ve mümkün olan değil gerçekte olan toplumsal ekonomik ilişkilerde destek aramaya başladıklarında verimli bir çalışma yapmayı umabilirler. Teorik çalışmaları, ekonomik uzlaşmaz karşıtlıkların tüm biçimlerinin ve ardıl gelişmelerinin incelenmesine yöneltilmelidir. Siyasal tarih, hukuksal sistem veya yerleşmiş teorik önyargının gizlediği her alanda uzlaşmaz karşıtlığı açığa çıkarmaları gerekir. Gerçekliğin üretim ilişkileri sistemi olarak bütünsel bir görünümünü sunmaları, çalışan halkın sömürülmesi ve mülksüzleştirilmesinin esas olduğunu göstermeleri ve sistemden çıkış yolunu işaret etmeleri gerekir. Bu teorinin gelişmesinde ne kadar ilerleme sağlanırsa, sosyal-demokrasi o oranda hızlı büyür çünkü sistem zorunlu ve kaçınılmaz olarak üreticilerin mülksüzleştirilmesini, proletarya ve onun yedek ordusunun devamlı büyümesini sağlar. Toplumsal zenginlikte ilerleme, üretici güçlerdeki büyüme ve emeğin kapitalizm tarafından toplumsallaştırılmasına paraleldir.
Lenin, sosyal-demokratların teorik çalışmasının önemini aktarırken, bunun pratik çalışmadan önde geleceğini kast etmediğini özellikle belirtiyor. Sosyalistlerin görevi gerçek toplumsal ve ekonomik gelişme yoluna çıkan fiili ve gerçek düşmanlarına karşı gerçek savaşımda proletaryanın ideolojik önderleri olmaktır. Liebknecht'in sözüyle özetliyor Lenin bu süreci: "Studieren, Propagandieren, Organisieren" (İnceleme, propaganda, örgütlenme)
Pratiğin ve teorinin bağını açıklarken de teorik çalışma olmadan, çalışmayı davanın gereksinimlerini karşılamaya yöneltmeden ve teorinin sonuçlarını işçiler arasında yaymadan ideolojik lider olunamayacağını ve bu sayede sıklıkla acısı çekilen dogmatizm ve sekterlikten korunabileceğini anlatıyor: "Bir öğretinin en üst ve tek ölçütünün gerçek toplumsal ve ekonomik gelişme sürecine uygunluğu olduğu yerde, dogmatizm olamaz: görev, proletaryanın örgütlenmesini ilerletmek olduğu zaman ve bu yüzdende aydınların rolünün, aydınlar arasından özel liderler çıkmasını gereksiz kılmak olduğu zaman, sekterlik olamaz."
"Sosyal-demokratların siyasal faaliyeti; İşçi sınıfı hareketlerinin gelişme ve örgütlenmesini ilerletmek, sınıf içindeki örgütsüz, dağınık protesto ve grev girişimlerini bu durumdan çıkarıp devrimci savaşıma dönüştürmek, mülksüzleştirilenleri, mülksüzleştirilmeye ve çalışan halkın ezilmesine karşı burjuva rejimiyle savaşıma katmaktır. Bunun nedeni ise basitçe marksistlerin, Rus işçisinin, Rusya'nın tüm çalışan ve sömürülen halkının tek ve doğal temsilcisi oluşuna ilişkin ortak kanıdır."
Bu arada doğal diyor çünkü çalışan halkın sömürülmesinin her yerde kapitalist nitelikli olduğu Rusya'da, üretici yığınlarının sömürülmesi küçük ölçekli, gelişmemiş ve dağınıkken, fabrika proletaryasının sömürülmesi büyük ölçekli, toplumsallaşmış ve yoğunlaşmıştır. İlk durumda ezilen halkın sistemin özünü ve çıkış yolunu görmesini engelleyen ortaçağ biçimleri varken, ikincide sömürü tamamen gelişmiş ve saftır, sermayenin eziciliği ve sınıf savaşının gerekliliği açıkça görülür durumdadır. Savaşım, kaçınılmaz olarak işçilerin örgütlenmesi isteminde bulunur ve kaçınılmaz olarak bireye karşı değil sınıfa, yalnız fabrikalarda değil, baskı ve zulmün etkin olduğu her alanda yürütülen bir savaş haline gelir. Bu yüzden de fabrika işçisi, dönemin ekonomik ilişkilerinde, tüm sömürülen nüfusun önde gelen doğal temsilcisidir. Örgütlü ve sürekli bir savaşta da "umutla" şevke getirilmesi gerekmez. Gereken tek şey kendi durumunu anlamasını sağlamaktır.
Lenin tüm bu eleştiriler, tartışmalardan sonra "Peki bunları neden yazdım? diyor: "Rus sosyalistler ders çıkarabilsin diye. `Halkın Dostları`nın rus demokratının nereden nereye geldiğine dair iyi bir örnek oluşu, bize karşılaştırma için yeterince malzeme çıkarıyor ve neden demokratların görüşlerinden tam ve kesin bir kopmanın kaçınılmaz ve zorunlu olduğunu gösteriyor." diyor.
Yazıldıktan sonra yüzlerce kez onaylanmış sonuç saptaması ise şöyle: "şüphesiz ki `narodnik` önlemler sadece küçük-burjuvaziyi güçlendirmeye yarar; ya da berbat, etkisiz önlemler olmaya, liberal burjuvazinin Avrupa'nın her yerinde büyük bir incelikle beslediği türden acınacak deneyimler olarak kalmaya mahkumdurlar. Sosyalizm, çalışan halkın sömürülmesine karşı protesto ve mücadeleye, bu sömürünün tam olarak ortadan kaldırılması uğruna savaşıma verilen addır."
Kitabı slogandan ziyade, ispatlandığını bildiğimiz bir öngörüyle bitiyor: RUS İŞÇİSİ, tüm demokratik öğelerin başını çekerek mutlakiyeti devirecek ve RUSYA PROLETARYASINI (BÜTÜN ÜLKELERİN proletaryasıyla yan yana) açık siyasal savaşımın düz yolundan KOMÜNİST DEVRİMİN ZAFERİNE götürecektir.
Peki bu kitap, tarihin bir dönemi inceliyor olmak dışında ne işe yarıyor? Kitabı okudukça, Narodnikler özelinde ve küçük-burjuva sol genelinde bir çok tanıdık unsura rastlıyorsunuz. Öyle ki Lenin sanki 150 yıl öncesinin Rusya'sından değil, bugünün Kürt Hareketi ve kuyrukçusu oportünist soldan, devrim düşüncesinden tamamen kopmuş ama oligarşiyle pazarlık peşinde koşan dangalaklıktan bahsediyor. Hem liberalizme kaymanın, hem oportünist kopuşun bir çok örneğini gösteriyor ve marksistlerin buna karşı nasıl davranacağını açıklıyor. Lenin, tarihten bize, liberal sapma ve oportünizm ile nasıl savaşılacağına dair önemli bir araç uzatıyor. Zaten tam da bu yüzden bizler kendimizi Marksist ve Leninist diye tanımlıyoruz ya hala.
Burada da elimden geldiğince ve GR karakter sınırı elverdiğince, Lenin'in ne dediğini özetlemeye çalışacağım. Yani evet, sıkıcı bir t2 review bu. "E hani şakalar?" diyen tayfa, üzgünüm.
Köylü hareketini savunan ve sosyalizmden ziyade anarşizme yakın bir hareket Narodnizm, ikincil savruluşu sonrası örgütsüz/dağınıklık silahlı eylemci, bireysel terörizmi destekler bir yapı olarak yer alıyor tarih sahnesinde. Teorik tarafta ise tersine bir yöne saparak yozlaşmış, küçük-burjuvalaşmış, bu kitabın yazılmasından yıllar sonra ise iyice savrularak, devrim sonrası karşı devrimci bir unsura dönüşmüş, Bolşeviklere karşı organize terör saldırılarına girişecek kadar ileri gitmiş bir örgüttü.
Ama öncelikle Narodnizm'in teorik yolculuğuna bakarak başlamak lazım belki söze: Narodnizm ilk doğduğunda, özgün biçimiyle makul bir teoriydi. Halka ait özel bir yaşam biçimi görüşünden hareketle "komüncü" köylünün komünist içgüdülerine inanıyor, köylülüğe de sosyalizmin doğal bir savaşçısı gözüyle bakıyordu. Ama teorik işlenmenin eksikliği, yaşamın olgularının doğrulanmaması ve varsayımsal niteliklere dayanması yüzünden siyasi bir program uygulama deneyimine sahip değildi.
Teorisinin gelişmesi iki çizgi biçiminde ilerledi:
Teorik çizgi: komünizmin ilk adımlarını görmek istedikleri toprak mülkiyeti biçimini incelemeye yönelmişti. Bu çalışma zengin bir olgusal malzeme sağladı ama esas olarak toprak mülkiyeti biçimiyle ilgili olduğundan, kırın ekonomisini gözlerden gizliyordu. Bu durumda iki nedenle doğal hale geliyordu. Birincisi, toplumbilimde sağlam bir teoriden, üretim ilişkilerini ayırmanın ve öznel incelemenin önemini gösteren teoriden yoksundu. Ve ikincisi toplanan olgusal malzeme, köylülüğün acil gereksinimlerine, köylü ekonomisini zayıflatan acil güçlüklere dair doğrudan kanıt sağlıyordu. Haliyle araştırmacılar, toprak yetersizliği, ödemelerin fazlalığı, hakların yetersizliği, köylülerin mağduriyeti gibi konulara yoğunlaşmıştı. Bütün bunlar o kadar detaylı, zengin malzemelerle, küçük ayrıntılarla tanımlanabiliyordu ki, devlet sınıf devleti olmasaydı ve politikası egemen sınıfların çıkarı üzerine değil, halkın gerekçeleri üzerine şekillenseydi, devleti bu güçlükleri yok etmeye dair inandırabilecek güçteydi. Devleti inandırabileceklerine dair olan çocukça bir inanca kapılmış araştırmacılar, topladıkları olguların ayrıntılarında boğulup, kırın politik ve ekonomik yapısını, ekonominin esas temelini tamamen kaçırdılar. Sonuç olarak ekonominin çıkarlarının savunulması, mevcut ilişkiler altında, ekonomiyi elinde tutanların çıkarlarının savunulması haline geldi.
Sömürüyü durdurması gereken programı hazırlayacak temel çalışma, sadece sömürünün dayandığı sınıfın (küçük burjuvazi) çıkarlarını vurgulayan bir program doğurdu.
Bir taraftan da pratik devrimci çalışma: beklenmedik biçimde gelişti. Mujiğin komünist içgüdülerine inanış, teoriyi bırakıp pratiğe odaklanmayı getirdi (bkz: halkın arasına girmek ki örgüt adı vermeyeyim burada ama bizim topraklarımızda da benzeri sapmaların başlangıcında sıklıkla bu ilke vardır) Bu noktada mujikle değil hükümetle uğraşmaları gerektiğine karar vererek aydınlar üzerinden bir savaşa yoğunlaşıldı. Önceleri sosyalizm adına verilen bu savaş, (bizim tabirimizle devrimin objektif ve subjektif koşullarının sağlandığına inanıyorlardı zira) salt iktidarın ele geçirilmesiyle sadece politik değil toplumsal devrimin de gerçekleşeceğini hedefliyordu. Zamanla bu radikallerin siyasal özgürlük savaşına dönüştü.
Çalışma, hareket noktasının tam karşıtı sonuçlara yol açtı, yalnızca radikal burjuva demokrasisinin çıkarlarını ifade eden bir program doğdu. Ve bu kitap yazılırken halen tamamlanmamış olan bu değişim, Lenin'in de belirttiği gibi açıkça belirlenmiş görünüyordu: "Narodizmin bu gelişmesi bütünüyle doğal ve kaçınılmazdı, çünkü öğreti köylü ekonomisinin özel (komünal) bir sistem olduğuna dair salt efsanevi bir fikre dayanıyordu. Efsane gerçekle karşılaştığında da yıkıldı ve köylü sosyalizmi küçük-burjuva köylülüğün radikal demokratik temsiline dönüştü."
Kitap, öncelikle naroların temel şikayetlerini ele alıyor. Rus köylüsüne toprak dağıtıldığı ve bu yüzden kapitalizmin yaşanmadığına yönelik tahlilleri inceleyen Lenin, Narodniklerin el sanatları sanayinde emeğin ezilmesinin nedenlerini üretim ilişkileri yerine, tarımsal ve mali politikaya dayandıran ve kapitalist sömürü reddiyesine uzanan anlayışları eleştirilerek, örnek veri grupları üzerinden çürütüyor. Halkın sömürülmesinin üstünü liberal bir ajanda ile basit kusurlar olarak göstermeleri eleştiriliyor.
Sçerbina'nın köylü çiftliği tanımına eklenmiş bütçe verilerini aynen alan Krivenko'nun yöntemlerini inceliyor. Birbirinden çok farklı ekonomik büyüklüğe sahip grupların verilerini, ekonomik temeline göre değil yasal statülerine göre gruplayarak istatistik muğlaklık yaratmasını teşhir ediyor (aylık harcaması 84.7 ruble olan ve 887.4 ruble olan iki ayrı örneğin ortalamasını alıyor Krivenko) Daha detatylı veriler ekleyerek kıtlık sınırında yaşayan ve bolluk içinde yaşayan ailelerin, soyut gruplamalarla aynı potada eritildiğini vurguluyor.
Aslında genel ortalama alındığında üst gruplar burjuvaziye, alt gruplarsa proletaryaya dönüşürken, Krivenko bunları tamamen görmezden geliyor. Ve Lenin aynı kaynak veriyle mis gibi analiz yapılabileceğini de gösteriyor. Ve görüyoruz ki o köylülerin dörtte biri geçimlerini tarımdan değil ücretli emekle sağlıyor.
Ardından naroların, sosyal demokratları köylülük yığınını ihmal etmekle suçlamasına geçiliyor: Halkın yerel kan emicilere boyun eğmesindense, emeğin toplumsallaşması ve üretkenliğinin arttırılmasıyla, eskisine nazaran, işçinin zihnini uyardığı ve dağınık ve sessiz hoşnutsuzluğu örgütlü bir sınıf savaşına çevirdiği için daha ileri olduğunu açıklıyor aslında.
Buradan sonraysa full politik giriyor Lenin Babuş. Narodniklerin ucuz kredi, gelişmiş makineler, köylü bankası gibi taleplerinin burjuvaziyi güçlendiren unsurlar olması, sistemi onarmak ve yamamak istiyor oluşu odak noktamız oluyor artık. Tarımı geliştirmek için kredi kullanmak gibi bir fikrin, devrimci bir mücadele içinde ne kadar aptalca olduğunu ve dahası en basit ekonomik politikaları bile algılayamamanın getirisi olduğunu gösteriyor Lenin.
Aslında narodniklerin söylediğinin özeti şu; "bazı kusurlar giderilirse, kapitalizm ile de işler yürür." Bunu eleştirirken de "saçmalık olmasına rağmen üzerinde özellikle duruyorum çünkü bu gelecekte uzun bir zaman uğraşmak zorunda kalacakları yaygın bir düşünceyi oluşturacaktır" diyor muhteşem bir ön görüyle. (ulan hala var bu dangalaklık başımızda ha!)
Halkın dostlarının başlangıç noktası, SD'lerin de amacı olan büyük ölçekli tarım örgütlenmesi olmasına karşın, gidişatta sıkıntılar söz konusu. Lenin, kapitalizmin yarattığı maddi koşulların gerekliliğinin halkın dostları tarafından da kabul edildiğini söylüyor. Ancak meta ekonomisinin kaldırılmasından söz edemiyorlar. Patron karlarının kaldırılması için, karları üretim araçları tekeline dayanan patronların mülksüzleştirilmesinden bahsetmiyorlar. Örgütlü proletaryanın savaşımı yerine bir alternatif koyulamadığı gibi, patron karlarından vazgeçme olanağını, krediler, örgütlü pazarlama, teknik ilerleme ile dengelenebilir görmekteler. Ve temelde burjuvazinin elini güçlendireceği belli olan taktikleri, "başka yararlarla karşılanmak koşuluyla ücretlerde (emeğin karşılığında) bir miktar azalma" öneriyor.
Halkın Dostları'nın savruluşunu detaylandırırken, Mihaylovski'nin 1872 ve 1894 hallerini kıyaslayan Lenin, "genç liberalleri gücendirmeme" önerisiyle açıkça dalga geçiyor. Politik radikalizmden politik oportünizme geçiş verdiği örneklerinden biri de Yujakov'un "Gladstone'un Toprak Yasaları, Bismarch'ın işçi sigortası, fabrika denetimi, bizim Köylü Bankası fikri, göçün örgütlenmesi, kulağa karşı önlemler - bütün bunlar ekonomik açıdan zayıf olanların korunması için, bu aynı devlet müdahalesi ilkesini uygulama çabalarıdır." yazısı. "Bu sözler hiç olmazsa açık olma meziyetine sahiptiler. Yazar, sözünü sakınmadan, Gladstone'lar ve Vismarck'lar gibi, mevcut toplumsal ilişkilere bağlı kalmak istediğini: onlar gibi, onu yamamak ve onarmak istediğini söylüyor" diyor Lenin. Temel teorik ilkelerini de bununla tam bir uyum içinde görüyor ve mutlak biçimde haklı olarak egemen sınıf çıkarlarını koruyan bir organ olan devlete, reform aleti gözüyle bakmalarının sapkınlığını vurguluyor.
Tam 130 yıl sonra hala kurtulamadığımız, şekli ve stratejileri değişikliğe uğrasa bile özü itibariyle başımıza bela olmaya devam eden, reformist/revizyonist/tatlı sucu düzen soluna ne kadar da benziyor değil mi? Aman zeval gelmesin devletinize, yamayın tükürüklerinizle. Arkadaş ortamında kendinize ilerici demokrat dersiniz zaten, kim bilecek? Aslında bu ve benzeri örnekler küçük-burjuvazinin temel ve tipik bir özelliğini bir kez daha hatırlatıyor bize: Belli bir sömürücüye bağlanmış olan küçük üreticilerin acısını çektikleri sömürünün ve baskının sınıf niteliğini anlayamamaları ve burjuve toplumda devletin de bir sınıf devleti olmak zorunda olduğunu anlayamamaları.
Elbette "Halkın Dostları"nın eğer bu değişimler gerçekten hükümetin yüce gönüllüğüyle ilgiliyse, neden ülkenin iç değişimine ve meta ekonomisinin , ticaret ve sanayinin atılımına denk gelmiştir sorusuna da bir cevapları yok.
Lenin sonrasında "yeterince kibar ve boyun bükerek yalvarırlarsa sorunların düzeleceğini düşündüklerini" söyleyerek bunu örnekliyor ki şu benim başıma gelse 30 yıl falan sokağa çıkamazdım utançtan. Gerçekten de Ruskiye Bogatstvo alıntılarını okumanız lazım; Özet geçeyim, adamlar 1890ların YAE'cileri...
Mihaylovski'nin marksistlerin oybirliğine sahip olmadığı, kendi aralarında görüş birliği kuramadığına dair iddiasına Lenin, pratik koşullardaki (bkz: polis devleti) şartlar bir tarafa, "Rusya'nın feodal sistemin içinde büyüyen bir burjuva toplum olduğu, siyasal biçiminin ise bir sınıf devleti olduğu ve çalışan halkının sömürülmesini sona erdirmenin tek yolunun proletaryanın sınıf savaşımından geçtiği yolundaki temel ve baş tez üzerinde sosyalistler koşulsuz anlaşmakta, gerek tartışma yöntemlerinde , gerek Rus yaşamındaki şu ya da bu görüngünün ayrıntılı yorumundaki çeşitli özel sorunlarda birbirlerinden ayrı düşmektedirler." diye karşılık veriyor. söz konusu güruhun marksistlere karşı tavırlarının liberal kökenlerini de teşhir ederek, bu yüzden oluşan sakilliğine işaret ediyor.
Çernişevski'nin toprak reformunu daha en başından teşhir eden yazılarından örneklerle devam ediyor Lenin ve sözde demokratların reforma övgüler dizmesini, ona halk üretimini zorlayan bir olgu olarak bakmalarını, reformdan halk düşmanı sınıflardan kurtulmak için yol devşirmeye çalışmalarını eleştiriyor. Gerçekten de köylü reformuna karşı tutumları, bu güruhun nasıl burjuvalaştığının net bir kanıtını oluşturuyor.
Aslında bunların ana taleplerinde sosyalistçe bir şey olmadığını, bütün bu teorilerinin çalışan halkın sömürülmesini açıklamada tam bir başarısızlığa uğradığını, bu yüzden halkın kurtuluşu için bir araç olamayacağını, teorilerinin küçük-burjuvazinin çıkarlarını yansıttığını ve desteklediğini anlarsak, şu basit soruya geliyoruz: İşçi sınıfının küçük-burjuvaziye ve onun programına karşı tutumu ne olmalıdır?
Buna cevap verirken, sınıfın ikili niteliği hesaba katılmalıyız. Küçük burjuvazi genel demokratik istemleri, gericiliğe karşı savaşı ölçüsünde ilericidir. Küçük burjuvazi olarak konumunu korumak için savaştığı, ülkenin burjuva çizgilerdeki genel gelişimini geciktirdiği veya geri döndürmeye çalıştığı ölçüde gericidir. Verili toprakları elden çıkarmama direnişi, köylüler üzerindeki vesayet hedefi gibi açık gerici hareketler, çalışan halkı korumak gibi bahaneler ardına kamufle edilmiştir. Ancak bunlar sonuçta sadece çalışan halkın durumunu kötüleştirir ve kurtuluş savaşımına engel olur. "Bu yüzden küçük-burjuva programın bu iki yanı dikkatle ele alınmalı ve birbirinden ayrılarak değerlendirilmelidir. Programın sosyalist nitelikte olduğu reddedilirken ve gericiliğiyle savaşılırken, demokratik yanları görmezden gelinmemelidir" diyen Lenin, Marksistlerin, küçük/burjuva teorileri tamamen reddederken, bunun demokrasiyi programlarına koymaktan onları alıkoymadığını, küçük-burjuvaların üç ana tezine (toprak yetersizliği, yüksek ödemeler ve yetkili zulmü) dair örnekler veriyor. (toprak bedeli ödemelerinin acilen kaldırılması gereksinimi, soyluların bağışıklı olduğu vergiler, toprak mülkiyetinin kaldırılması, göç ve yurttaşlık hakları)
Aslında bugün de bizlerin (marksistlerin) söylediğinden farklı bir şey söylemiyor Lenin bu örneklerde. "Bu kötülüklerin kaldırılması istemi, sosyalist bir talep değildir çünkü bunların imhası, emeğin sermaye tarafından ezilmesini biraz bile olsun etkilemeyecektir" diyor. "Ama Bunların yok edilmesi, bu ezilmeyi, onu ağırlaştıran ortaçağ süprüntülerinden kurtaracak ve işçilerin sermayeye karşı doğrudan savaşımını kolaylaştıracak, bu nedenle de, demokratik bir istem olarak işçilerin çok enerjik bir desteğini alacaktır" diye ekliyor. Zira Lenin tüm kitap boyunca belirttiği gibi, temel çelişki asla değişmiyor. Tıpkı bugün olduğu gibi, 130 yıl önce de veya 180 yıl önce de sorulması gereken soru aynı: "Bu eylem proletaryayı devrime mi taşır yoksa devrimi geciktirir mi?"
Sosyalist aydınlar ancak hayallerini terk edip, istenen ve mümkün olan değil gerçekte olan toplumsal ekonomik ilişkilerde destek aramaya başladıklarında verimli bir çalışma yapmayı umabilirler. Teorik çalışmaları, ekonomik uzlaşmaz karşıtlıkların tüm biçimlerinin ve ardıl gelişmelerinin incelenmesine yöneltilmelidir. Siyasal tarih, hukuksal sistem veya yerleşmiş teorik önyargının gizlediği her alanda uzlaşmaz karşıtlığı açığa çıkarmaları gerekir. Gerçekliğin üretim ilişkileri sistemi olarak bütünsel bir görünümünü sunmaları, çalışan halkın sömürülmesi ve mülksüzleştirilmesinin esas olduğunu göstermeleri ve sistemden çıkış yolunu işaret etmeleri gerekir. Bu teorinin gelişmesinde ne kadar ilerleme sağlanırsa, sosyal-demokrasi o oranda hızlı büyür çünkü sistem zorunlu ve kaçınılmaz olarak üreticilerin mülksüzleştirilmesini, proletarya ve onun yedek ordusunun devamlı büyümesini sağlar. Toplumsal zenginlikte ilerleme, üretici güçlerdeki büyüme ve emeğin kapitalizm tarafından toplumsallaştırılmasına paraleldir.
Lenin, sosyal-demokratların teorik çalışmasının önemini aktarırken, bunun pratik çalışmadan önde geleceğini kast etmediğini özellikle belirtiyor. Sosyalistlerin görevi gerçek toplumsal ve ekonomik gelişme yoluna çıkan fiili ve gerçek düşmanlarına karşı gerçek savaşımda proletaryanın ideolojik önderleri olmaktır. Liebknecht'in sözüyle özetliyor Lenin bu süreci: "Studieren, Propagandieren, Organisieren" (İnceleme, propaganda, örgütlenme)
Pratiğin ve teorinin bağını açıklarken de teorik çalışma olmadan, çalışmayı davanın gereksinimlerini karşılamaya yöneltmeden ve teorinin sonuçlarını işçiler arasında yaymadan ideolojik lider olunamayacağını ve bu sayede sıklıkla acısı çekilen dogmatizm ve sekterlikten korunabileceğini anlatıyor: "Bir öğretinin en üst ve tek ölçütünün gerçek toplumsal ve ekonomik gelişme sürecine uygunluğu olduğu yerde, dogmatizm olamaz: görev, proletaryanın örgütlenmesini ilerletmek olduğu zaman ve bu yüzdende aydınların rolünün, aydınlar arasından özel liderler çıkmasını gereksiz kılmak olduğu zaman, sekterlik olamaz."
"Sosyal-demokratların siyasal faaliyeti; İşçi sınıfı hareketlerinin gelişme ve örgütlenmesini ilerletmek, sınıf içindeki örgütsüz, dağınık protesto ve grev girişimlerini bu durumdan çıkarıp devrimci savaşıma dönüştürmek, mülksüzleştirilenleri, mülksüzleştirilmeye ve çalışan halkın ezilmesine karşı burjuva rejimiyle savaşıma katmaktır. Bunun nedeni ise basitçe marksistlerin, Rus işçisinin, Rusya'nın tüm çalışan ve sömürülen halkının tek ve doğal temsilcisi oluşuna ilişkin ortak kanıdır."
Bu arada doğal diyor çünkü çalışan halkın sömürülmesinin her yerde kapitalist nitelikli olduğu Rusya'da, üretici yığınlarının sömürülmesi küçük ölçekli, gelişmemiş ve dağınıkken, fabrika proletaryasının sömürülmesi büyük ölçekli, toplumsallaşmış ve yoğunlaşmıştır. İlk durumda ezilen halkın sistemin özünü ve çıkış yolunu görmesini engelleyen ortaçağ biçimleri varken, ikincide sömürü tamamen gelişmiş ve saftır, sermayenin eziciliği ve sınıf savaşının gerekliliği açıkça görülür durumdadır. Savaşım, kaçınılmaz olarak işçilerin örgütlenmesi isteminde bulunur ve kaçınılmaz olarak bireye karşı değil sınıfa, yalnız fabrikalarda değil, baskı ve zulmün etkin olduğu her alanda yürütülen bir savaş haline gelir. Bu yüzden de fabrika işçisi, dönemin ekonomik ilişkilerinde, tüm sömürülen nüfusun önde gelen doğal temsilcisidir. Örgütlü ve sürekli bir savaşta da "umutla" şevke getirilmesi gerekmez. Gereken tek şey kendi durumunu anlamasını sağlamaktır.
Lenin tüm bu eleştiriler, tartışmalardan sonra "Peki bunları neden yazdım? diyor: "Rus sosyalistler ders çıkarabilsin diye. `Halkın Dostları`nın rus demokratının nereden nereye geldiğine dair iyi bir örnek oluşu, bize karşılaştırma için yeterince malzeme çıkarıyor ve neden demokratların görüşlerinden tam ve kesin bir kopmanın kaçınılmaz ve zorunlu olduğunu gösteriyor." diyor.
Yazıldıktan sonra yüzlerce kez onaylanmış sonuç saptaması ise şöyle: "şüphesiz ki `narodnik` önlemler sadece küçük-burjuvaziyi güçlendirmeye yarar; ya da berbat, etkisiz önlemler olmaya, liberal burjuvazinin Avrupa'nın her yerinde büyük bir incelikle beslediği türden acınacak deneyimler olarak kalmaya mahkumdurlar. Sosyalizm, çalışan halkın sömürülmesine karşı protesto ve mücadeleye, bu sömürünün tam olarak ortadan kaldırılması uğruna savaşıma verilen addır."
Kitabı slogandan ziyade, ispatlandığını bildiğimiz bir öngörüyle bitiyor: RUS İŞÇİSİ, tüm demokratik öğelerin başını çekerek mutlakiyeti devirecek ve RUSYA PROLETARYASINI (BÜTÜN ÜLKELERİN proletaryasıyla yan yana) açık siyasal savaşımın düz yolundan KOMÜNİST DEVRİMİN ZAFERİNE götürecektir.
June 12, 2018
lenin = good
Read
March 30, 2020Lenin was a master of sarcasm; those who focus on changing minds rather than situations, who fixate on immediate minutia while ignoring the economic analysis, can only wind up preserving the ruling class.
May 25, 2015
Büyük bir kısmı polemik olduğu için ve polemiğin karşı taraflarının yazılarını ve şahsiyetlerini tam olarak tanımadığımız için bazı şeyler havada kalıyor. Yine de içinde Lenin'in Narodizm'e karşı fikirleri, bazı görüşlerinin özeti niteliğinde cevabı, daha sonra kanlı bıçaklı olduğu Kautsky ve Plehanov'a olan saygısı görülebiliyor.
April 11, 2024
Wenig gelesen, oft in der Sekundärliteratur erwähnt (obwohl scheinbar da auch nicht immer gelesen), ist das ein sehr interessantes Buch. Lenin kämpft in einer Weise gegen die Volkstümler, die sich gerade deren Verfallsform wendet. In dem Moment, wo der Kapitalismus sich in Russland so deutlich durchsetzt, dass das selbst ungewollt in den Arbeiten der Volkstümler, die das bestreiten wollen, durchscheint, nimmt Lenin diese Leute auseinander. Weil sie sich zu kleinbürgerlichen Apologeten des Kapitals verwandelt haben, die sich selbst nicht mehr verstehen.
Neben diesem Aspekt geht es viel um das, was der Marxismus überhaupt ist, um wissenschaftliche Methode, Vulgarisierung, Strohmänner. Hier lernt man viel auch über das Verständnis Lenins, das bei weiteren verfeinerter ist, als es seine ausdrücklich philosophischen Schriften vermuten lassen.
Neben diesem Aspekt geht es viel um das, was der Marxismus überhaupt ist, um wissenschaftliche Methode, Vulgarisierung, Strohmänner. Hier lernt man viel auch über das Verständnis Lenins, das bei weiteren verfeinerter ist, als es seine ausdrücklich philosophischen Schriften vermuten lassen.
October 4, 2025
"When its advanced representatives have mastered the ideas of scientific socialism, the idea of the historical role of the Russian worker, when these ideas become widespread, and when stable organisations are formed among the worker to transform the workers’ present sporadic economic war into conscious class struggle—then the Russian WORKER rising at the head of all the democratic elements, will overthrow absolutism and lead the RUSSIAN PROLETARIAT (side by side with the proletariat of ALL COUNTRIES) along the straight road of open political struggle to THE VICTORIOUS COMMUNIST REVOLUTION"
September 3, 2023
Some of the most dense shit I’ve ever had to endure, the 19th century prose is absurdly compact. Essentially a refutation by Lenin of Mr.Mikhailovsky’s objections against the two core tenets of Marxism and certain other Socialist elements. The rebuttals consisted mostly of Lenin properly structuring and organizing arguments that are otherwise not too difficult to arrive at, though they were presented in a satisfactory manner.
June 2, 2022
Wow, what an ending. A truly wonderful text. It contains such a wealth of information and to think the published text is only 2/3rds of the original work!
Read
December 19, 2024I'm not gonna lie, it's hard to read a theory book that has no subheadings and is very much a stream of consciousness. Doesn't make it any less brilliant though
July 1, 2025
Completely underrated work of Lenin, I discovered it in a reference by Lars Lih who considers it one of four important fundamental works that portray the Lenin's thought and methodology (along side 'The Development of Capitalism in Russia', 'To the Rural Poor
'An Explanation for the Peasants of What the Social-Democrats Want' and 'The Agrarian Programme of Social-Democracy in the First Russian Revolution, 1905-1907').
One of Lenin's earliest works, written in 1894, a year after joining the Russian social democrats, it is perhaps best comparable to Engels 'The conditions of the working class in England', though were Engles wrote of urban working class, Lenin writes of the rural peasants - but going further, the process by which they were being transformed into proletariat and bourgeoise.
Over all this a really great read if you want to get a better idea of Lenin's perspectives towards the peasantry. And better yet for his critique against liberal 'friends of the people', the reformists who by refusing to take into account facts and reality, believe the condition of 'the people' can be improved by simple reforms to capitalism, and oppose socialist transformation: The 'neoreformists', 'left populists' and all those who speak of the 'class populaire' in place of the working class today.
Also Lenin's instsitance on Marx's break with Hegel notably in capital, despite its apparent 'Hegelianisms'- citing Engels and Marx himself - is something many 'hegelian marxists' ought take note of
Such a shame that the second part has been lost and never recovered!
'An Explanation for the Peasants of What the Social-Democrats Want' and 'The Agrarian Programme of Social-Democracy in the First Russian Revolution, 1905-1907').
One of Lenin's earliest works, written in 1894, a year after joining the Russian social democrats, it is perhaps best comparable to Engels 'The conditions of the working class in England', though were Engles wrote of urban working class, Lenin writes of the rural peasants - but going further, the process by which they were being transformed into proletariat and bourgeoise.
Over all this a really great read if you want to get a better idea of Lenin's perspectives towards the peasantry. And better yet for his critique against liberal 'friends of the people', the reformists who by refusing to take into account facts and reality, believe the condition of 'the people' can be improved by simple reforms to capitalism, and oppose socialist transformation: The 'neoreformists', 'left populists' and all those who speak of the 'class populaire' in place of the working class today.
Also Lenin's instsitance on Marx's break with Hegel notably in capital, despite its apparent 'Hegelianisms'- citing Engels and Marx himself - is something many 'hegelian marxists' ought take note of
Such a shame that the second part has been lost and never recovered!
August 22, 2025
narodniks btfo
Part I is Lenin taking on Mr. Mikhailovsky’s hamfisted distortions and slanders of Marxism, and in the process clarifying many of its tenets. The late Marx offhandedly dunked on Mikhailovsky some decades ago, and Lenin is here to finish the job.
Part III is Lenin settling scores with some other Narodniks on the social reality of semi-feudal Russia, showing both the incoherency of the Narodniks’ blind peasant radicalism in light of Russia’s increasingly rapid, if stilted, entrance into the ranks of the industrial capitalist countries and its concomitant symptoms (socialization of labor, concentration of capital, formation of a home market, expropriation/differentiation of the peasantry, class struggle!), and the petite bourgeois basis of the degeneration of the Narodniks’ views (from flawed revolutionaries to full on reactionaries) from the sixties to nineties.
Part II is apparently lost, to the ghostly criticism of the ethereal mice—though I’m sure Lenin threw some heavy punches in that one.
Part I is Lenin taking on Mr. Mikhailovsky’s hamfisted distortions and slanders of Marxism, and in the process clarifying many of its tenets. The late Marx offhandedly dunked on Mikhailovsky some decades ago, and Lenin is here to finish the job.
Part III is Lenin settling scores with some other Narodniks on the social reality of semi-feudal Russia, showing both the incoherency of the Narodniks’ blind peasant radicalism in light of Russia’s increasingly rapid, if stilted, entrance into the ranks of the industrial capitalist countries and its concomitant symptoms (socialization of labor, concentration of capital, formation of a home market, expropriation/differentiation of the peasantry, class struggle!), and the petite bourgeois basis of the degeneration of the Narodniks’ views (from flawed revolutionaries to full on reactionaries) from the sixties to nineties.
Part II is apparently lost, to the ghostly criticism of the ethereal mice—though I’m sure Lenin threw some heavy punches in that one.
June 26, 2014
The same basic refrain as all the other Communist literature comforted me at the end, as V. I. Lenin says some very frightening things - through solid effort, matters resolve. Most of the bulk of this book lies in the three appendices.
I sense I missed something major, though.
I sense I missed something major, though.
Displaying 1 - 15 of 15 reviews