Η κυρία Προυστ

by Evelyne Bloch-Dano, Θωμάς Σκάσσης (Translator)

Στην ερώτηση "Ποια θα ήταν η μεγαλύτερη δυστυχία για σας;" ο Μαρσέλ Προυστ είχε απαντήσει: "Να αποχωριστώ τη μαμά..."

Η Ζαν Προυστ, το γένος Βέιλ, η μητέρα του διασημότερου συγγραφέα του 20ού αιώνα, γεννήθηκε το 1849 σε μια εβραϊκή οικογένεια με αλσατικές και γερμανικές καταβολές. Κτητική, τρυφερή, πανταχού παρούσα - ακόμα και μετά το θάνατο της - στο έργο του γιου της, τον προστάτεψε, τον μόρφωσε, τον επηρέασε πολύ περισσότερο απ' ό,τι αφήνει ίσως να εννοηθεί το πασίγνωστο βραδινό φιλί της στον αφηγητή του "Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο".

Από πολλές απόψεις η Ζαν παραμένει μέγα μυστήριο. Ποιους λόγους έχει μια κόρη της πεφωτισμένης εβραϊκής μπουρζουαζίας να παντρευτεί τον Αντριέν Προυστ, τον άφραγκο γιο ενός καθολικού παντοπώλη; Με ποιον τρόπο η γυναίκα αυτή, που κατέχει τόσες γλώσσες, που είναι πιανίστα, που λατρεύει τα βιβλία, καλλιεργεί το ταλέντο του γιου της; Γνωρίζατε ότι μετέφραζε Ράσκιν για λογαριασμό του Μαρσέλ; Πώς αποδέχεται τις πανουργίες και τα λογής καπρίτσια ενός άρρωστου και κακομαθημένου παιδιού, που κοιμάται τη μέρα και δουλεύει τη νύχτα; Πώς αντιμετωπίζει τις φιλίες ενός αγοριού, που δείχνει να μην έλκεται ιδιαιτέρως από τις γυναίκες;

Μέσα από τις εκατοντάδες των επιστολών που ανταλλάσσουν δυο πλάσματα, τα οποία τίποτα και κανείς στον κόσμο δεν μπορεί να χωρίσει, η πρώτη αυτή βιογραφία της "μαμάς του μικρού Μαρσέλ" ανασυνθέτει την καθημερινή ζωή μιας μητέρας, καθώς μεταμορφώνεται σε εστιάδα, σε συνεργάτρια, σε γκουβερνάντα.

"Η κυρία Προυστ" (Βραβείο Ρενωντό για το Δοκίμιο, 2004) είναι πρωτίστως μια ιστορία αγάπης. Είναι, επίσης, μια βουτιά στα ενδοοικογενειακά ζητήματα των Προυστ.

Genres: Biography, Nonfiction, 21st Century, France

366 pages, Paperback

First published September 8, 2004

Reviews

[Ρένα Λούνα · Rating 4 out of 5]

Η κυρία Προυστ έπιανε σκόνη στη βιβλιοθήκη μου καιρό τώρα. Τον Μάιο που σκάναρα με το βλέμμα τα αδιάβαστα κι ενώ έψαχνα βιβλία που να αφορούν τη σχέση μητέρα -παιδί, σκέφτηκα πως ήρθε η ώρα να αντιμετωπίσω την άγνωστη Προυστ στο παλιό οικογενειακό σπίτι της λεωφόρου Μαλζερμπ και να διαβάσω για εκείνα τα αόρατα συγγενικά νήματα.

Κακώς το είχα δει τόσο αυστηρά - είναι μια καλογραμμένη και σε πολλά σημεία απολαυστική βιογραφία, κι εάν προσπεράσει κανείς τα αυστηρά τυπικά διαβάζεται με ευκολία και ροή. Αφορά μια γυναίκα που έζησε σε μεγάλο βαθμό στη σκιά των ανδρών της οικογένειάς της κι έτσι η ηρεμία διπλασιάζεται (υπάρχει διπλή ηρεμία;) όταν η συγγραφέας καταφέρνει να ζωντανέψει τη Ζαν και να την παρουσιάσει εκτός από «μητέρα του Μαρσέλ Προυστ» κι ως μια ευφυή και καθοριστική γυναικεία μορφή.

Το βιβλίο παρακολουθεί τη ζωή της από τις εβραϊκές της ρίζες και την κλασική της παιδεία μέχρι τον γάμο της με τον καθολικό γιατρό Αντριέν Προυστ και τη γέννηση των δύο γιων της, Ρομπέρ και Μαρσέλ -επίσης δεν περίμενα πως θα συναντούσα τόσες πολλές και αναλυτικές πληροφορίες για την ιστορία των εβραίων της Γαλλίας- η εικόνα που φιλοτεχνείται για την οικογένεια Βέιλ αφορά μια εύπορη εβραϊκή οικογένεια που αγωνίστηκε επί γενιές για να ενσωματωθεί στη γαλλική κοινωνία - σε αυτό το πλαίσιο φωτίζεται η ιστορία του Προυστ εντός ενός κοινωνικού και πολιτισμικού τοπίου της Γαλλίας του 19ου αιώνα: η υψηλή αστική τάξη, η κουλτούρα των λουτροπόλεων, η ενσωμάτωση των Εβραίων στη Γαλλία μαζί με τα «όριά» της, η Υπόθεση Ντρέιφους και τα ρήγματα που προκλήθηκαν στην οικογένεια Προυστ (η Ζαν και ο Μαρσέλ υπερασπίστηκαν την αθωότητα του Ντρέιφους, ενώ πατέρας τον θεωρούσε προδότη) κι έτσι σχηματίζεται το οικογενειακό περίτεχνο μωσαϊκό. Με άλλα λόγια, βιογραφία, λογοτεχνική ιστορία, οικογενειακή (αλλά και συστημική) ψυχολογία, ως κοινωνική τοιχογραφία.

Ο αναγνώστης υποθέτει από την αρχή πως η παρουσία της Ζαν διαπερνά ολόκληρο το Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο, ήδη από τη εναρκτήρια σκηνή με το φιλί της καληνύχτας, όπου ο μικρός Μαρσέλ περιμένει ανυπόμονα τη μητέρα του να ανέβει στο παιδικό δωμάτιό, αλλά και οι διάσημες μαντλέν ,το ταξίδι στη Βενετία, αλλά και αυτό που σε αυτή τη βιογραφία τονίζεται περισσότερο και είναι μάλλον το πιο ζεστό αλλά και δύσκολο σημείο : η απώλεια της γιαγιάς- το σημείο που ο αφηγητής σημειώνει ότι η μητέρα του μεγαλώνει περισσότερο και μοιάζει με τη μητέρα της με την πάροδο του χρόνου. Φαίνεται πως ο χρόνος μέσα από τη μητέρα είναι το πιο σπαρακτικό και βαθύ σημείο αναφοράς της συναισθηματικής ζωής του Προυστ, η δύναμη μέσα στις λέξεις που πλαισιώνουν το οικογενειακό σπίτι σε όλο το μακρύ ταξίδι που διανύει η αρχιτεκτονική, οι τοίχοι και τα δωμάτια.

Η σχέση με τη μητέρα εμπεριέχει έναν Μαρσέλ που αναζητούσε ανεξαρτησία και παιδικότητα – ως παιδί που «καταλάθος παντοδύναμο» ορίζει τις ζωές των ενηλίκων. Η Ζαν επίσης ήθελε να προστατεύει μέσα από την εγγύτητα, αλλά και να καμαρώνει μέσα στις ασφυκτικές νόρμες του Παρισού σχετικά με ένα συγκεκριμένο προφίλ «μητέρα των γιών».

Ακολούθησε και περίπλοκο τσίμπημα ψυχής στις μεταφράσεις του John Ruskin όπου συνεργάστηκαν. Η Ζαν έκανε τη μετάφραση από Αγγλικά σε Γαλλικά και ο Μαρσέλ έδωσε το στυλ του. Αυτό το οικογενειακό ζήτημα όπου τα πνεύματα αλληλοδιαπλέκονται σε κάνει να αναρωτιέσαι για την ιστορία του αφηγήματος του πνευματικού ανθρώπου.

Όλα λεπτομέρειες, μέχρι που ο αναγνώστης θα συναντήσει τον κλονισμό της υγείας της Ζαν και όλα αυτά που ήταν για εκείνον και συμβολίζει για εμάς: καταφύγιο, πληγή, έμπνευση και ως το υποκείμενο που στο κέντρο του ορίζει τη σύγκρισή για όλες τις άλλες αγάπες που θα συναντήσουμε.

"Κρατώντας στο χέρι το ομπρελίνο της μητέρας της, την είδα από το παράθυρο να προχωρά μαυροντυμένη, με βήματα δειλά, ευλαβικά, πάνω στην άμμο που τα αγαπημένα πόδια είχαν πατήσει πριν από κείνη, και σου έδινε την εντύπωση πως πήγαινε να αναζητήσει μια νεκρή που θα την έφερναν πίσω τα κύματα.

Στο Καμπούρ, η Ζαν κατεβαίνει καθημερινά να καθίσει στην παραλία, όπως έκανε παλιά η μητέρα της, και να διαβάσει τα δύο αγαπημένα βιβλία της, τα Απομνημονεύματα της κυρίας ντε Ρεμυζά και τις Επιστολές της κυρίας ντε Σεβινιέ. Είναι βυθισμένη στη θλίψη της, ζει με τη σκιά της μητέρας της και δεν βγαίνει από την ονειροπόλησή της παρά μόνο για να απαιτήσει από τον γιο της να κάνει λίγο περίπατο. Αυτή η διαμονή στο Καμπούρ, που ήρθε πολύ σύντομα μετά το θάνατο στη Αντέλ, άφησε μια πικρή ανάμνηση.

Οι αυστηροί κανόνες του πένθους τονίζουν την οδύνη της απώλειας, την οργανώνουν, τη δικαιολογούν και σημαδεύουν την προοδευτική ελάφρυνσή της. Ύστερα από τους εννέα μήνες με τα κρέπια, στη διάρκεια των οποίων επιτρέπονται μόνο τα μάλλινα υφάσματα σε μαύρο ματ χρώμα, ακολουθούν έξι μήνες με μαύρα μεταξωτά κι έπειτα το τρίμηνο του μισού πένθους, οπότε επιτρέπονται τα βελούδινα και τα ματ ή γυαλιστερά μεταξωτά σε όλους τους τόνους από το γκρι μέχρι το μενεξεδί. Η Ζαν πάντως θα φοράει από τότε συνεχώς μαύρα. Η σκούρα σιλουέτα της ξεχωρίζει ανάμεσα στις ανοιχτόχρωμες τουαλέτες των κομψών κυριών στην Τρουβίλ, που δεν διστάζουν να αλλάζουν φόρεμα πέντε με έξι φορές την ημέρα. Η Τρουβίλ έχει μετατραπεί «σε βουλεβάρτο ντεζ Ιταλιέν των νορμανδικών παραλιών μας», όπου συνωθείται «η υψηλή αριστοκρατία των παριζιάνων κολυμβητών»."

[Carlos Pascual · Rating 5 out of 5]

Libro delicioso para los amantes de la obra de Proust.

[John · Rating 4 out of 5]

The author has evoked the person and personality of Madame Proust as vividly as anyone ever will, I suspect, given her determination to live out her life in the long shadows of the men of her family and the consequent scarcity of biographical materials, which her hiers and descendants didn't value particularly. So it's quite hard to say where biography begins and ends and where her son's interpretation/impressions of his mother begin and end. But perhaps that's as it should be. I can't imagine any two lives more throughly interwoven and tightly coupled.

I finished the book with little new information apart from an interesting analysis of her address book, which only reinforces what we can know from other sources. Nonetheless, a welcome addition to the heaps of biographies that illuminate the life and mind of her son.

I do wish that the author had indulged a bit in amateurish psychology, while announcing, of course, that his readers should not mistake the products of his speculations for facts. My own pet theory is that Madame Proust's relationship with her son represents a case of two individuals acting out of complementary pathologies - one, Madame Proust, a depressive personality, the other, Marcel, a narcissistically inflated personality - not to say disordered. As canonical specimens of co-dependence, one lived out of and through the dysfunction of the other, and both suffered.

[Barbara · Rating 4 out of 5]

I really enjoyed this book about Marcel Proust's mother. It told not only the story of her life, it delved deeply into the relationship she had with Marcel. It also compared the real life events and characters with those in A la recherche du temps perdu. There was quite a bit about the Dreyfus affair and the status of Jews in France from the Revolution to the Third Republic. Among the interesting tidbits I learned was that Proust was distantly related to Karl Marx. It's made me want to revisit A la recherche, which I read a couple of years ago. I'd also like to read Bloch-Dano's books about Mme Zola and George Sand.

[Gabrielle Dubois · Rating 3 out of 5]

J’avais déjà lu ‘Madame Zola’, d’Évelyne Bloch-Dano qui m’avait enthousiasmé par la personnalité même de Mme Zola, la femme d’Émile, mais aussi par l’auteure de cette biographie.
En ce qui concerne ‘Madame Proust’, la mère de Marcel, je suis plus mitigée.
Pour : les recherches historiques sur :
* les Juifs de France au 19ème siècle
* les conditions de vie des femmes au travers de celle de Mme Proust
* celles des hommes au travers de tous les hommes entourant Mme Proust
* la façon de vivre des bourgeois de ce siècle.
Pas pour :
* Les carnets et journaux intimes de Mme Proust sont inaccessibles ou disparus, Bloch-Dano le dit, elle est toujours très transparente, c’est très bien. Du coup, on n’accède pas à la pensée intime du sujet de cette biographie.
* Mme Proust, le personnage en lui-même, n’est pas "active" comme l’est une Mme Zola. Mme Proust n’est "que" la femme de son mari et la mère de son fils. (Mari qui la trompe abondamment, fils qui la manipule abondamment !)
* Pas pour encore, mais ça, c’est personnel : Marcel Proust, certes était homosexuel et asthmatique et à moitié juif, ce qui n’était pas un cadeau à cette époque ! et a dû influencer, évidemment son caractère. Pour autant, on a le choix à chaque moment de sa vie, et Proust manque de niaque, ce qui n’en fait pas un personnage stimulant.

En résumé, je ne conseille ni ne déconseille ce livre, faites-vous votre propre idée… qui est toujours la meilleure !

[Pascale · Rating 2 out of 5]

Jeanne Proust, née Weil, would never warrant a biography of her own if her son hadn't become not only a giant of world literature but what is nowadays called "an icon". Jeanne married at 21, had a difficult pregnancy during the Franc0-Prussian war of 1870, followed by a normal one 2 years later. After the birth of Marcel and Robert, her sexual duties were over and she spent the rest of her not very long life being the perfect housewife and a fussing mother to the asthmatic and over-sensitive Marcel. Her husband Adrien, a successful doctor, revered her and cheated on her like every grand bourgeois of the times. Although Jeanne was neither stupid nor under-educated (again by the standards of the times), she fulfilled but never try to exceed the expectations of her family and milieu. Her major achievement was to do the donkey work for Marcel's translations of John Ruskin, for which she never even got credit in her lifetime. Bloch-Dano doesn't have what it takes to transform such dull material into a riveting narrative. Early chapters are discouragingly full of unmemorable genealogical information, and later she doesn't throw any new light on the extraordinarily close bond between mother and son.

[Vivian Tsamadou · Rating 4 out of 5]

Μία βιογραφία - ντοκιμαντέρ, μελετημένη με κάθε λεπτομέρεια. Μιλάει με αντικειμενικότητα και ζωντανεύει μια εποχή που πέρασε και δεν ξέρουμε πολλά γι' αυτήν.
Έμαθα σημαντικά πράγματα για την ιστορία και τη συμβολή των εβραίων στον πολιτισμό και την οικονομία της Γαλλίας.
Διαβάζοντας αυτό το βιβλίο μπορούμε να κατανοήσουμε καλύτερα το έργο και τον χαρακτήρα του Μαρσέλ Προυστ.

[Stéphane · Rating 4 out of 5]

A good snapshot of the XIX century bourgeoisie

[Jack · Rating 4 out of 5]

A highly informative book on Madame Proust and her role in Marcel’s life and work.

[Justin Evans · Rating 3 out of 5]

For Proust sickos only, but, for us, this is essential. Of course, for us, 'Proust: the rubbish bin notes' is essential, so take what you will from that.

[Aron Heleodoro · Rating 4 out of 5]

Disclaimer: As I huge Proust fan my review is probably very biased.

The book is extremely fluent and easy reading for a biography. It roughly can be concentrate in three parts: 1) her life before marriage; 2) her life after marriage while healthy and 3) her unhealthy latter years.

I think that the book did a great job of focusing in her life, while still providing insights into Marcel Proust’s writing, which are argubly as intersting as her personal life. And finally, it doesn’t fall into the trap of being a biography of Marcel. A few of the insights that I remember:

From 1) one can see a lot of where Marcel Proust got his cultural influences and the jewish aspect that will linger through his writing. Jeanne’s family struggled throw generations to get integrate into the French society, and her marriage is another effort in the direction of integration/

From 2) as the main responsible for her kids upbring, one can see the extreme influence and control that she has over Marcel throughout his life and how their bound evolved, first at the margin and latter surpassed the relationship between Jeanne and her very distant and career-oriented husband.

From 3) it is interesting how the dynamic of mother and son became even stronger as she grew sicker and, almost as a consequence, Marcel more serious his writing. Their colaboration in the translation of Ruskin and their extensive writing habits is also a very interesting story to know.

[Lisenstein · Rating 2 out of 5]

Evelyne Bloch-Dano wurde für "Madame Proust" mit dem Prix Renaudot ausgezeichnet, das schraubte meine Erwartungen hoch. Aber leider konnte ich mit der Biografie Jeanne Prousts kaum etwas anfangen; vielleicht bin ich mit dieser Meinung allein auf weiter Flur.
Zunächst haben mich etliche Passagen befremdet, in denen Bloch-Dano Episoden erzählt, als wäre sie dabei gewesen:
"Auf Madame Weils Schoß lag das Lieblingsbuch ihrer Tochter. Diese konnte zwar schon lesen, doch kein Klang der Welt war schöner als die Stimme ihrer Mutter. Adèle las, den Kopf auf die linke Hand gestützt. Das braune, zu Zöpfen geflochtene Haar war um ihr ovales Gesicht mit den hohen Wangenknochen gelegt, der zarte Oberkörper und die schmale Taille, [...] all das unterstrich eine Schlichtheit, die ganz ihrem Geschmack und ihrem Sinn für Schönheit entsprach. Die Ellbogen auf den Knien, hatte das Mädchen das Kinn in die Hand gestützt wie die Mutter und sah voller Bewunderung zu ihr auf." (S. 51f.)
Bezieht sich Bloch-Dano hier auf eine Fotografie oder geht die Phantasie mit ihr durch? Manchem mag es gefallen, dass die Literaturwissenschaftlerin hier und an einigen anderen Stellen (siehe z.B. S. 152: "Adrien Proust konnte nicht umhin, einige Male auf seine Uhr zu sehen.") eigene Gedanken und Interpretationen einbringt, mir war es teilweise zu verkitscht, zudem erwarte ich bei einer Biografie die Verwendung von gesicherten Fakten und nicht von schönen Vorstellungen im Kopf.
Weiterhin gehört Bloch-Dano zu denen, die Werk und Leben Marcel Prousts eng miteinander verknüpfen. Kann man machen, aber es befremdet mich, wenn eine Erwähnung im Werk als Beweis dafür verkauft wird, dass es auch in der Realität so war. Teilweise verknüpft die Autorin Werk und Realität so oft und durcheinander, dass ich manchmal verwirrt war: Spricht sie jetzt von einem seiner Werke oder von der Realität?
Dazu kommen die gefühlt 237 000 Namen, die die Biografin in ihren Text einfügt und die ich irgendwann überlesen habe. Wer hier den Durchblick behält: Herzlichen Glückwunsch, ich hatte nicht die Muße dazu.
Bei Celeste Albaret waren es Erinnerungen an Marcel Proust, die natürlich gefärbt und nicht als Fakten anzusehen sind. Aber wenn jemand behauptet, er verfasse eine Biografie, dann erwarte ich, gerade wenn die Autorin nicht persönlich mit der Zielperson bekannt ist oder war und deshalb nur auf Briefe, Werke und dergleichen zurückgreifen kann, dass nicht wild phantasiert und heruminterpretiert wird (und das in den zitierten Fällen auch noch ohne die Angabe einer Quelle, woraus sie ihre blumigen Beschreibungen schließt). Natürlich ist es auch kein Werk über Jeanne Proust, sondern vor allem über ihr Verhältnis zu ihrem Sohn Marcel, etwas anderes erwartet der Lesende jedoch auch nicht.
Insgesamt war mir "Madame Proust" also leider zu oft nicht sachlich genug, zu sehr aufgeladen mit verkitschten Interpretationen seitens Autorin und zu sehr am Werk orientiert. Konnte ich lesen, würde ich aber - Verzeihung - niemandem empfehlen.