Cztery sztandary, jeden adres: Historie ze Spisza

by Ludwika Włodek, Marzena Hmielewicz (Photographer)

Co miał wspólnego gazda w cyfrowanych portkach, przekonujący na konferencji w Wersalu prezydenta Wilsona do polskich roszczeń terytorialnych, z węgierskim paniczem, który zaproszenie na własny pogrzeb rozsyłał telegramem? Obaj byli Spiszakami. Podobnie jak polsko-słowacki burmistrz Kieżmarku, który swoje miasto wprowadzał do Unii Europejskiej przez euroregion Tatry, Niemiec uciekający najpierw przed Wehrmachtem, a potem przed NKWD, czy słynna cygańska pieśniarka, na której koncerty schodzą się wielbiciele muzyki folkowej z całej Polski.

Na Spiszu mieszkali obok siebie Węgrzy, Słowacy, Polacy, Niemcy, Rusini, Żydzi i Cyganie. Dlatego uważa się o nim, że jest krainą siedmiu kultur, sercem Europy Środkowej. Spiszacy twierdzą, że mówią "po nasymu", choć dla każdego to co innego znaczy. Wielu do dziś uważa się przede wszystkim za tutejszych, ale są też tacy, którzy daliby się pokroić za to, że ich przodkowie od setek lat byli Polakami albo Słowakami.

Ludwika Włodek od dzieciństwa przygląda się temu pogranicznemu tyglowi. Spędzała na Spiszu wakacje. Potem wracała tam jako badaczka i reporterka. Zebrała relacje zaskakujące i nieoczywiste, w których ideologia przeplata się z codziennością, a wielkie wojny z małymi ludzkimi dramatami. Oddała głos samym Spiszakom, tym urodzonym na arystokratycznych zamkach i tym w chłopskich chatach. Bogatym i biednym, wesołkom i ponurakom, kobietom i mężczyznom. Opowiadają jej o swoich trudnych wyborach i zawiedzionych nadziejach, miłościach i goryczy porażek. Wyłania się z tych historii fascynujący portret regionu, stosunków sąsiedzkich i uniwersalnych ludzkich namiętności, tych prywatnych i tych politycznych.

448 pages, Paperback

First published May 11, 2017

Reviews

[Marek · Rating 5 out of 5]

Świetna książka! Historie, o których od dawna to tu, to tam się słyszało i czytało, tutaj pozbierane w jednym miejscu i opisane w sposób, który powoduje, że od pewnego momentu ciężko było się oderwać. Potężna dawka wiedzy historycznej i kulturowej wmieszana w opowieści o mieszkańcach Spisza, dzięki czemu mimo tych szczegółów książka ani przez chwilę nie nudzi. Szczególny plus za obiektywizm i krytyczne podejście do tzw. "patriotycznej" narracji z obu stron, przy jednoczesnym empatycznym podejściu do bohaterów książki i obszernym zrelacjonowaniu ich czasem sprzecznych ze sobą racji.
Po kwarantannie wycieczka na Spisz obowiązkowa!

[Pali Jen · Rating 5 out of 5]

Pochádzam z horného Spiša, a preto som sa na túto absyntovku veľmi tešil. Musím povedať, že moje očakávania nielen naplnila, ale aj presiahla. História je v nej podaná pútavo a je obohatená o zaujímavosti, rôzne listy a najmä príbehy pamätníkov. Počas čítania som navštívil hrady a zámky, mestá aj obce. Cestoval som miestami a časom - od Tatranskej Javoriny, cez Starú Ľubovňu a Kežmarok až po Spišské Podhradie a Prešov. Od aristokracie 19. storočia po obyčajných ľudí súčasnosti.

Na Spiši všetko so všetkým súvisí, tie isté postavy sa objavujú v rôznych súvislostiach tu i tam. Celý región nebol len slovenský a žiadny iný, ale premiešaný s Poliakmi, Rusínmi aj Zipsermi (spišskými karpatskými Nemcami). Zaniklo to nástupom nacizmu, fašizmu a ostrou slovakizáciou. Poľské obyvateľstvo sa sťahovalo za hranice, z Rusínov sa stala roztrúsená minorita a po vojne boli karpatskí Nemci evakuovaní. V tomto ohľade je práve okres Stará Ľubovňa zaujímavý. Skrz zaužívané dialekty a zvyky je možné doteraz pocítiť pozostatky multikultúrnej minulosti tohto regiónu. Keď prechádzate z dediny do dediny, možete vedľa seba počuť šarištinu, rusínčinu, goralčinu aj nemeckú zipserčinu - hobgartčinu.

Téma multikultúrneho obyvateľstva v našich zemepisných šírkach ma vždy priťahovala. Aj preto ma pred rokmi fascinovala absyntovka Halič od Martina Pollacka. Ľudia vždy z rôznych dôvodov migrovali a prirodzene sa premiešavali. Zároveň si však dokázali zachovať svoje vlastné kultúrne identity a žiť bok po boku.
Poznanie takýchto dejín vnímam ako dôkaz možného spolužitia v rôznorodosti. Aj dnes by nás to mohlo učiť tolerancii a viesť k tomu, aby sme sa na TO pôvodné a tradičné pozerali z trochu širšej perspektívy.
"A keď si uvedomíme, ako sú na Spiši príbehy pospletané, môžeme lepšie pochopiť, čo je to vlastne stredná Európa." Ludwika Włodek

Historická reportáž Ludwiky Włodek o spišskom regióne je vypracovaná precízne a množstvo informácií prepája do zrozumiteľného jazyka, ktorému na prirodzenosti pridáva preklad Jána Púčeka.
Odporúčam nielen Spišiakom :)

[Jan Hlavacka · Rating 2 out of 5]

Zacalo sa to dobre, bol som prekvapeny z mnozstva historickych faktov. Postupne vsak fakty ubudali a zacinal som citit polocentricky pohlad autorky na Spis. Ak by som sa nenarodil na Spisi a toto bolo moje prve stretnutie s nim, mal by som pocit, ze Spis konci v Kezmarku a minimalne polovica jeho rozlohy lezi v Polsku.