What do you think?
Rate this book
Wat is fascisme? Oorsprong en ideologie
'Fascist' is nog altijd een populair scheldwoord. Maar wat was het fascisme eigenlijk, en waarom werden mensen erdoor aangetrokken?
Miljoenen Europeanen geloofden in de vorige eeuw heilig in het fascisme. Deze nieuwe, revolutionair-utopische massabeweging bood haar geestdriftige aanhangers idealen om voor te leven, te sterven en te doden. Onvoorstelbare misdaden zijn begaan om die idealen te verwezenlijken: misdaden die door de fascisten als historisch noodzakelijk werden beschouwd.
Wat dreef de mensen die deze misdaden begingen? De geschiedenis van het fascisme en dus van de twintigste eeuw kan onmogelijk begrepen worden zonder daarin de achterliggende idealen en hun historische herkomst te betrekken. Robin te Slaa, auteur van diverse publicaties over fascisme, schreef een toegankelijk boek over de fascistische ideologie.
Miljoenen Europeanen geloofden in de vorige eeuw heilig in het fascisme. Deze nieuwe, revolutionair-utopische massabeweging bood haar geestdriftige aanhangers idealen om voor te leven, te sterven en te doden. Onvoorstelbare misdaden zijn begaan om die idealen te verwezenlijken: misdaden die door de fascisten als historisch noodzakelijk werden beschouwd.
Wat dreef de mensen die deze misdaden begingen? De geschiedenis van het fascisme en dus van de twintigste eeuw kan onmogelijk begrepen worden zonder daarin de achterliggende idealen en hun historische herkomst te betrekken. Robin te Slaa, auteur van diverse publicaties over fascisme, schreef een toegankelijk boek over de fascistische ideologie.
- GenresNonfiction
328 pages, Paperback
First published May 9, 2017
Ratings & Reviews
Friends & Following
Create a free account to discover what your friends think of this book!
Community Reviews
Displaying 1 - 8 of 8 reviews
October 19, 2017
Het is geen evidente doelstelling om te omschrijven wat fascisme is, omdat de analyse dreigt in ideologische en subjectieve indrukken en onvolledigheid te verzanden. Vandaar dat ik het boek met de nodige scepsis begon te lezen. Maar die ebde langzaam weg.
Het is bijvoorbeeld een openbaring dat autoritaire regimes als dat van Franco en Salazar buiten de scope vallen, gezien die vele kenmerken van het fascisme ontbreken. Ook de link tussen het fascisme en de hedendaagse rechts-populistische partijen in Europa ziet de schrijver niet. Verademend! Het enige punt van kritiek is eigenlijk dat Robin te Slaa het nationaal-socialisme (Hitler) en het fascisme (Mussolini) niet heeft gescheiden. Gelukkig legt hij de verschillen (völkisch versus corporatief/ staat) zorgvuldig uit, maar het is wat verwarrend om continu over te springen van Duitsland naar Italië en terug.
Het fascisme is niet voor één gat te vangen. Het is een brede stroming dat wild meanderende ideologische riviertjes in zich opneemt. Soms zijn de invloeden halvelings of zelfs paradoxaal. Er zijn de tijdsgebonden elementen, zoals de Europese puinhopen na WO I en het daaruitvolgende ressentiment. Op hetzelfde moment stichtte Lenin de Sovjet-Unie waarbij deze laatste samen met Mussolini inspiratie haalde uit denkers als Sorel en Proudhon. Marx beriep zich op het historisch materialisme en de klassenstrijd. Fascisme en nationaal-socialisme verwerpen deze beide pijlers van het marxisme, maar brachten de sociale strijd wel op de voorgrond en voerden een succesvolle sociale zekerheid in en een lotsverbetering voor de werkende mens. Het utopisme, het leidersprincipe, de verheerlijking van het geweld, het anti-liberale modernisme, nieuwe kunstvormen en de totalitaire invulling deelde het dan weer met het communisme. Het nationaal-socialisme (maar zeker niet het oorspronkelijke fascisme) vulden dit aan met biologisch-wetenschappelijk racisme en antisemitisme. Invloeden op het fascisme waren niet reactionair-christelijk, maar eerder modern via de wetenschappelijke vooruitgang en de ontwikkeling van de eugenetica. De auteur schrijft terecht dat het fascisme door haar vele invloeden is ingebed in de Europese geschiedenis, geen Sonderweg. Ik zie de linkse militant al vertwijfeld wegkijken bij de vele raakpunten met het fascisme.
Het is bijvoorbeeld een openbaring dat autoritaire regimes als dat van Franco en Salazar buiten de scope vallen, gezien die vele kenmerken van het fascisme ontbreken. Ook de link tussen het fascisme en de hedendaagse rechts-populistische partijen in Europa ziet de schrijver niet. Verademend! Het enige punt van kritiek is eigenlijk dat Robin te Slaa het nationaal-socialisme (Hitler) en het fascisme (Mussolini) niet heeft gescheiden. Gelukkig legt hij de verschillen (völkisch versus corporatief/ staat) zorgvuldig uit, maar het is wat verwarrend om continu over te springen van Duitsland naar Italië en terug.
Het fascisme is niet voor één gat te vangen. Het is een brede stroming dat wild meanderende ideologische riviertjes in zich opneemt. Soms zijn de invloeden halvelings of zelfs paradoxaal. Er zijn de tijdsgebonden elementen, zoals de Europese puinhopen na WO I en het daaruitvolgende ressentiment. Op hetzelfde moment stichtte Lenin de Sovjet-Unie waarbij deze laatste samen met Mussolini inspiratie haalde uit denkers als Sorel en Proudhon. Marx beriep zich op het historisch materialisme en de klassenstrijd. Fascisme en nationaal-socialisme verwerpen deze beide pijlers van het marxisme, maar brachten de sociale strijd wel op de voorgrond en voerden een succesvolle sociale zekerheid in en een lotsverbetering voor de werkende mens. Het utopisme, het leidersprincipe, de verheerlijking van het geweld, het anti-liberale modernisme, nieuwe kunstvormen en de totalitaire invulling deelde het dan weer met het communisme. Het nationaal-socialisme (maar zeker niet het oorspronkelijke fascisme) vulden dit aan met biologisch-wetenschappelijk racisme en antisemitisme. Invloeden op het fascisme waren niet reactionair-christelijk, maar eerder modern via de wetenschappelijke vooruitgang en de ontwikkeling van de eugenetica. De auteur schrijft terecht dat het fascisme door haar vele invloeden is ingebed in de Europese geschiedenis, geen Sonderweg. Ik zie de linkse militant al vertwijfeld wegkijken bij de vele raakpunten met het fascisme.
July 26, 2026
(Ik heb de nieuwere editie 'Fascisme: oorsprong en ideologie')
Een zeer sterke analyse van de ideologie van het fascisme. Te Slaa vermijdt twee belangrijke valkuilen: te veel focus op de hedendaagse wereld, waardoor er snel fascistische stickertjes worden geplakt, en de mythe dat het fascisme geen ideologie zou hebben en vooral uit ressentiment zou bestaan. In plaats daarvan heeft Te Slaa geprobeerd het fascisme van binnenuit te begrijpen. De belangrijkste aandacht gaat daarbij uit naar het Italiaanse fascismo en het Duitse Nationalsozialismus, maar ook de NSB komt duidelijk aan de orde. Te Slaa houdt zijn eigen mening over het fascisme niet helemaal in, maar dit beïnvloedt de analyse niet. Dit boek is een aanrader voor wie wil begrijpen wat fascisme inhoudt.
Een zeer sterke analyse van de ideologie van het fascisme. Te Slaa vermijdt twee belangrijke valkuilen: te veel focus op de hedendaagse wereld, waardoor er snel fascistische stickertjes worden geplakt, en de mythe dat het fascisme geen ideologie zou hebben en vooral uit ressentiment zou bestaan. In plaats daarvan heeft Te Slaa geprobeerd het fascisme van binnenuit te begrijpen. De belangrijkste aandacht gaat daarbij uit naar het Italiaanse fascismo en het Duitse Nationalsozialismus, maar ook de NSB komt duidelijk aan de orde. Te Slaa houdt zijn eigen mening over het fascisme niet helemaal in, maar dit beïnvloedt de analyse niet. Dit boek is een aanrader voor wie wil begrijpen wat fascisme inhoudt.
May 6, 2026
vond het een dikke pil, maar wel comprehensive, zoals de Engelsen het zo mooi noemen. veel post-its in geplakt die ik nog even moet nagaan/opschrijven/induiken. Een ding is duidelijk: fuck fascisme.
July 25, 2026
Ik heb de nieuwe uitgave uit 2026 gelezen. Robin te Slaa maakt goed duidelijk dat fascisme geen lege huls (ideologie) is maar dat het geworteld is in de Europese historie (oorsprong) kortom de ondertitel maakt hij waar. De meeste wetenschappers zien het facsime tegenwoordig als een generieke, revolutionair-utopische stroming met allerlei nationale varianten. Fascisten presenteren zich als een derde weg naast het liberale kapitalisme en het marxistische socialisme. Ze streefden naar een klassenoverstijgende synthese van alle volksgenoten in een nieuwe maatschappelijke orde een homogene klassenoverstijgende samenleving. De degeneratie van de liberaal kapitalistische samenleving moest door de fascistische revolutie overwonnen worden. Hierbij paste geweld en massa moorden op hen die werden geacht de komst van de utopische samenleving te verhinderen. Hier hoort een nieuwe cultuur en een nieuw superieur mensensoort bij.
In ideologisch opzicht wortelt het fascisme in de contra-verlichting tijdens het fin de siecle (1870-1914). Dit was een antiliberale beweging die de idealen en denkbeelden van de Verlichting en Franse Revolutie verwierp zoals het gelijkheidsbeginsel, de volkssoevereiniteit, het rationalisme, het universialisme, het materialisme, het vooruitgangsgeloof en het vertrouwen in de natuurlijke goedheid van de mens. Dit punten zagen ze als de diepere oorzaken van de decadentie van de moderne samenleving. Zij stonden voor een antirationalistische moderniteit uitgaande van het primaat van de gemeenschap boven de individu en benadrukten de verschillen tussen volken. Overigens werd het rationalisme niet geheel afgewezen. De massa werd echter niet als rationeel gezien en zij moest bedwongen worden. Nietzsche was de meest invloedrijke antiliberale denker. Hij ageerde tegen het (christelijke) gelijkheidsbeginsel en de daaruit volgende democratie want hij zag als kern van het bestaan ‘Der Wille zur Macht’. Het leven is de wil tot macht. Hij prees de oorlog die een helende werking heeft tegen de decadentie. De aristocraten vormden een elite, er is verschil in rangen en standen nodig. Hij wilde dat een übermensch door de revoltue zou ontstaan. Hij was ook fel anti-semitisch.
Darwins theorie van natuurlijke selectie werd op de menselijke geschiedenis geprojecteerd, op verhoudingen tussen staten. Sociaal darwinisten zagen wedijver tussen staten en oorlog als onvermijdelijk, het imperialisme in de fin de siecle stoelde hierop. Mussolini en Hitler (Lebensraum) namen dit over. Dit leidde vervolgens naar nationalisme en racisme met name ook Jodenhaat.
De Eerste Wereldoorlog was de katalisator van het fascisme met name ook de golf van nationale eensgezindheid in augustus 1914. Di was de wereldschokkende gebeurtenis die nodig was voor het ontstaan van het fascisme. Hierdoor was zuivering mogelijk van ongewenste effecten van de moderniteit vonden vele intellectuelen. De massa kwam in beweging. Tijdens de oorlog mobiliseerden overheden de hele samenleving voor oorlogsvoering, de totale staat. Tevens werd het belang van propaganda helder. De ‘Frontgemeinschaft’ werd geïdealiseerd en na de oorlog werden vetranen lid van de fascistische bewegingen. De oorlog werd verheerlijkt.
Kenmerkend voor fascisten is niet de kennis maar het blinde geloof, de politieke religie waarbij men zich afzet tegen het christendom. Hetgaat om het opheffen van de klassen tegenstellingen door de stichting van een ware ‘volksgemeenschap’. Men zag de jaren 30 als de laatste stuptrekking van het kapitalisme. Toch wilde men itt het communisme privé eigendom van productiemiddelen wel handhaven maar de ondernemer is verantwoordelijk tegenover de staat.
De facisten zagen een handelingsonbekwame massa en een tekortschietende democratie die ‘alles wat de ziel van de menigte’ raakt, afneemt (Mussolini). Men zag een onttoverde moderne wereld. Men zag fascisme als een hogere vorm van democratie, leiderschap wat men vanuit vrije wil aanvaardt. Volksraadplegingen in zowel nazi Duitsland als Italië diende slechts als legitimatie van de dictatuur. Een nieuwe elite benoemd op basis van kwaliteiten en verdienste bestuurde mee maar in de praktijk was partijlidmaatschap nodig.
Uiteindelijk leidde dit naar de totalitaire staat, het individu heeft geen bestaansrecht tenzij in de staat (Mussolini).Hegel beschouwde de staat als een volmaakt persoon die evenals mensen een eigen rede wil en mening heeft. In ditkielzog kwamen de nazi’s tot de ‘totale staat’. Men schrok daarin ook niet terug voor geweld.
Het Italiaans fascisme gaf oorspronkelijk aan het bebrip volk een cultuurhistorische invulling terwijl de nazi’s volken zagen als biologisch raciaal bepaald waardoor raszuiverheid belangrijk was en een rassenoorlog ontstond met name tegen de Joden.
Te Slaa concludeert dat het meest karakteristieke voor de fascistische ideologie haar utopische idealen waren, dit trok en maar daarin lag de terreur besloten (voor wie de idealen niet deelt). Fascisme met een menselijk gezicht kan niet bestaan want het is een anti humane beweging die het leven als een permanente strijd ziet. De miljoenen bewust vernietigde mensenlevens ziet hij dan ook als de werkelijk historische erfenis van het fascisme.
Het boek lezend herken ik wel de kritiek op de effecten van het liberaal kapitalisme en de democratie. Ook in deze tijd vallen die op: te weinig aandacht voor klimaateffecten, versplintering van het politieke landschap waardoor onbestuurbaarheid mede door polarisatie dreigt en vaak het geval is. Fascisme is niet het antwoord dat is helder maar wat dan wel? We kunnen ons niet achter systemen verschuilen want mensen maken de systemen. Ik denk dat democratie het beste systeem is wat er is, gecombineerd met de scheiding der machten. Waarom werkt het dan niet goed ? Een oorzaak is de ver doorgevoerde economische specialisatie waardoor niemand meer aanspreekbaar is en verantwoordelijk gehouden worden. En zijn er mensen die zich verantwoordelijk voelen als ze ergens werken ? Als er iets mis gaat, ligt de dader op het kerkhof.
In ideologisch opzicht wortelt het fascisme in de contra-verlichting tijdens het fin de siecle (1870-1914). Dit was een antiliberale beweging die de idealen en denkbeelden van de Verlichting en Franse Revolutie verwierp zoals het gelijkheidsbeginsel, de volkssoevereiniteit, het rationalisme, het universialisme, het materialisme, het vooruitgangsgeloof en het vertrouwen in de natuurlijke goedheid van de mens. Dit punten zagen ze als de diepere oorzaken van de decadentie van de moderne samenleving. Zij stonden voor een antirationalistische moderniteit uitgaande van het primaat van de gemeenschap boven de individu en benadrukten de verschillen tussen volken. Overigens werd het rationalisme niet geheel afgewezen. De massa werd echter niet als rationeel gezien en zij moest bedwongen worden. Nietzsche was de meest invloedrijke antiliberale denker. Hij ageerde tegen het (christelijke) gelijkheidsbeginsel en de daaruit volgende democratie want hij zag als kern van het bestaan ‘Der Wille zur Macht’. Het leven is de wil tot macht. Hij prees de oorlog die een helende werking heeft tegen de decadentie. De aristocraten vormden een elite, er is verschil in rangen en standen nodig. Hij wilde dat een übermensch door de revoltue zou ontstaan. Hij was ook fel anti-semitisch.
Darwins theorie van natuurlijke selectie werd op de menselijke geschiedenis geprojecteerd, op verhoudingen tussen staten. Sociaal darwinisten zagen wedijver tussen staten en oorlog als onvermijdelijk, het imperialisme in de fin de siecle stoelde hierop. Mussolini en Hitler (Lebensraum) namen dit over. Dit leidde vervolgens naar nationalisme en racisme met name ook Jodenhaat.
De Eerste Wereldoorlog was de katalisator van het fascisme met name ook de golf van nationale eensgezindheid in augustus 1914. Di was de wereldschokkende gebeurtenis die nodig was voor het ontstaan van het fascisme. Hierdoor was zuivering mogelijk van ongewenste effecten van de moderniteit vonden vele intellectuelen. De massa kwam in beweging. Tijdens de oorlog mobiliseerden overheden de hele samenleving voor oorlogsvoering, de totale staat. Tevens werd het belang van propaganda helder. De ‘Frontgemeinschaft’ werd geïdealiseerd en na de oorlog werden vetranen lid van de fascistische bewegingen. De oorlog werd verheerlijkt.
Kenmerkend voor fascisten is niet de kennis maar het blinde geloof, de politieke religie waarbij men zich afzet tegen het christendom. Hetgaat om het opheffen van de klassen tegenstellingen door de stichting van een ware ‘volksgemeenschap’. Men zag de jaren 30 als de laatste stuptrekking van het kapitalisme. Toch wilde men itt het communisme privé eigendom van productiemiddelen wel handhaven maar de ondernemer is verantwoordelijk tegenover de staat.
De facisten zagen een handelingsonbekwame massa en een tekortschietende democratie die ‘alles wat de ziel van de menigte’ raakt, afneemt (Mussolini). Men zag een onttoverde moderne wereld. Men zag fascisme als een hogere vorm van democratie, leiderschap wat men vanuit vrije wil aanvaardt. Volksraadplegingen in zowel nazi Duitsland als Italië diende slechts als legitimatie van de dictatuur. Een nieuwe elite benoemd op basis van kwaliteiten en verdienste bestuurde mee maar in de praktijk was partijlidmaatschap nodig.
Uiteindelijk leidde dit naar de totalitaire staat, het individu heeft geen bestaansrecht tenzij in de staat (Mussolini).Hegel beschouwde de staat als een volmaakt persoon die evenals mensen een eigen rede wil en mening heeft. In ditkielzog kwamen de nazi’s tot de ‘totale staat’. Men schrok daarin ook niet terug voor geweld.
Het Italiaans fascisme gaf oorspronkelijk aan het bebrip volk een cultuurhistorische invulling terwijl de nazi’s volken zagen als biologisch raciaal bepaald waardoor raszuiverheid belangrijk was en een rassenoorlog ontstond met name tegen de Joden.
Te Slaa concludeert dat het meest karakteristieke voor de fascistische ideologie haar utopische idealen waren, dit trok en maar daarin lag de terreur besloten (voor wie de idealen niet deelt). Fascisme met een menselijk gezicht kan niet bestaan want het is een anti humane beweging die het leven als een permanente strijd ziet. De miljoenen bewust vernietigde mensenlevens ziet hij dan ook als de werkelijk historische erfenis van het fascisme.
Het boek lezend herken ik wel de kritiek op de effecten van het liberaal kapitalisme en de democratie. Ook in deze tijd vallen die op: te weinig aandacht voor klimaateffecten, versplintering van het politieke landschap waardoor onbestuurbaarheid mede door polarisatie dreigt en vaak het geval is. Fascisme is niet het antwoord dat is helder maar wat dan wel? We kunnen ons niet achter systemen verschuilen want mensen maken de systemen. Ik denk dat democratie het beste systeem is wat er is, gecombineerd met de scheiding der machten. Waarom werkt het dan niet goed ? Een oorzaak is de ver doorgevoerde economische specialisatie waardoor niemand meer aanspreekbaar is en verantwoordelijk gehouden worden. En zijn er mensen die zich verantwoordelijk voelen als ze ergens werken ? Als er iets mis gaat, ligt de dader op het kerkhof.
July 22, 2019
Lang had ik veel vragen over de bizarre gebeurtenissen voorafgaand aan en tijdens WO II.
Hoe heeft het toch zo ver kunnen komen? Wat heeft de mensen bezield?
Waarom werd er zo massaal meegewerkt, met name door de vele gewone mensen?
Hoe kon een individu als Hitler (en in Italië Mussolini) zoveel invloed hebben op hun bevolking? En wat heeft lieden als Hitler en Mussolini zelf gemotiveerd zich zo te gedragen?
De meeste antwoorden die mij bereikte deden het af als bruut machtsstreven van deze individuen. Zij waren ‘gewoon’ de verpersoonlijking van ‘het kwaad’. Hun organisaties waren louter negatieve antibewegingen, losgeslagen knokploegen zonder inhoud en zonder ideeën.
Dat was mij te makkelijk en gaf geen bovendien verklaring. Het zat anders, maar hoe dan precies?
En toen las ik ‘Wat is fascisme’ van Robin te Slaa.
En hij maakt helder dat de oorsprong van het fascisme onlosmakelijk verbonden is met onze cultuur en onze geschiedenis, ja, daar vrijwel onafwendbaar uit voort komt. Het was geworteld in (linkse) idealen, (filosofische) denkbeelden en (wetenschappelijke) opvattingen die al langer bestonden en wijdverbreid waren (Sociaaldarwinisme, biologisch racisme, eugenetica, antisemitisme, fanatiek nationalisme, etc.). En het explosieve mengsel van die ingrediënten leidde tot een nieuwe revolutionaire en utopische ideologie: het fascisme.
Fascisten wilde grootse utopische idealen verwezenlijken. De schepping van een nieuwe staat en een nieuwe politiek die niet langer democratisch zou zijn (Dat de jonge democratie van Weimar in 12 jaar 20 kabinetten versleet had in Duitsland het vertrouwen in het democratisch systeem heftig ondermijnd). Zij streefden naar een samensmelting van alle bevolkingsklassen in een nieuwe (etnisch homogene) samenleving. Dat zou leiden tot een nieuwe beschaving en zelfs een nieuwe mens (Übermensch).
Fascisten geloofden oprecht dat hun revolutie tot een maatschappelijke wedergeboorte zou leiden. De maatschappij moest worden bevrijd van haar decadentie. Daartoe moest een totale omwenteling plaatsvinden op alle terreinen van het menselijk bestaan. De mens als individu was daarbij ondergeschikt aan volksgenoten en rasgenoten (Ariërs), en sloot iedereen die niet ‘paste’ uit, wat nu eenmaal noodzakelijk was om het utopisch ideaal te verwezenlijken.
De ideeën dat de massa irrationeel is en een sterke leider nodig heeft, of deze zelf wil (Mussolini: De massa is een vrouw, zij wil een sterke man), en het geloof in de heilzame werking van ‘regeneratief geweld’, vormde de lont in het bestaande explosieve mengsel.
De verbinding van al deze elementen maakte het fascisme tot een revolutionair ideologische massabeweging.
Haar utopische idealen waren aantrekkelijk voor grote delen van de bevolking, die leden onder de slechte economie in de periode tussen de twee wereldoorlogen. En in haar opvattingen over sterk leiderschap en regeneratief geweld lag de terreur besloten.
Toen hoefde er alleen nog maar iemand langs te komen om de lont aan te steken.
Een Mussolini. Een Hitler.
Beide zogenaamde ‘sterke leiders’, maar beide ook een kind van hun tijd.
Een zes (!) sterren-boek!
Hoe heeft het toch zo ver kunnen komen? Wat heeft de mensen bezield?
Waarom werd er zo massaal meegewerkt, met name door de vele gewone mensen?
Hoe kon een individu als Hitler (en in Italië Mussolini) zoveel invloed hebben op hun bevolking? En wat heeft lieden als Hitler en Mussolini zelf gemotiveerd zich zo te gedragen?
De meeste antwoorden die mij bereikte deden het af als bruut machtsstreven van deze individuen. Zij waren ‘gewoon’ de verpersoonlijking van ‘het kwaad’. Hun organisaties waren louter negatieve antibewegingen, losgeslagen knokploegen zonder inhoud en zonder ideeën.
Dat was mij te makkelijk en gaf geen bovendien verklaring. Het zat anders, maar hoe dan precies?
En toen las ik ‘Wat is fascisme’ van Robin te Slaa.
En hij maakt helder dat de oorsprong van het fascisme onlosmakelijk verbonden is met onze cultuur en onze geschiedenis, ja, daar vrijwel onafwendbaar uit voort komt. Het was geworteld in (linkse) idealen, (filosofische) denkbeelden en (wetenschappelijke) opvattingen die al langer bestonden en wijdverbreid waren (Sociaaldarwinisme, biologisch racisme, eugenetica, antisemitisme, fanatiek nationalisme, etc.). En het explosieve mengsel van die ingrediënten leidde tot een nieuwe revolutionaire en utopische ideologie: het fascisme.
Fascisten wilde grootse utopische idealen verwezenlijken. De schepping van een nieuwe staat en een nieuwe politiek die niet langer democratisch zou zijn (Dat de jonge democratie van Weimar in 12 jaar 20 kabinetten versleet had in Duitsland het vertrouwen in het democratisch systeem heftig ondermijnd). Zij streefden naar een samensmelting van alle bevolkingsklassen in een nieuwe (etnisch homogene) samenleving. Dat zou leiden tot een nieuwe beschaving en zelfs een nieuwe mens (Übermensch).
Fascisten geloofden oprecht dat hun revolutie tot een maatschappelijke wedergeboorte zou leiden. De maatschappij moest worden bevrijd van haar decadentie. Daartoe moest een totale omwenteling plaatsvinden op alle terreinen van het menselijk bestaan. De mens als individu was daarbij ondergeschikt aan volksgenoten en rasgenoten (Ariërs), en sloot iedereen die niet ‘paste’ uit, wat nu eenmaal noodzakelijk was om het utopisch ideaal te verwezenlijken.
De ideeën dat de massa irrationeel is en een sterke leider nodig heeft, of deze zelf wil (Mussolini: De massa is een vrouw, zij wil een sterke man), en het geloof in de heilzame werking van ‘regeneratief geweld’, vormde de lont in het bestaande explosieve mengsel.
De verbinding van al deze elementen maakte het fascisme tot een revolutionair ideologische massabeweging.
Haar utopische idealen waren aantrekkelijk voor grote delen van de bevolking, die leden onder de slechte economie in de periode tussen de twee wereldoorlogen. En in haar opvattingen over sterk leiderschap en regeneratief geweld lag de terreur besloten.
Toen hoefde er alleen nog maar iemand langs te komen om de lont aan te steken.
Een Mussolini. Een Hitler.
Beide zogenaamde ‘sterke leiders’, maar beide ook een kind van hun tijd.
Een zes (!) sterren-boek!
April 6, 2019
Een fascinerende reis langs de intellectuele bronnen van het fascisme en laat zien dat fascisme geen ongeluk was, maar een integraal onderdeel van de Europese geschiedenis. Ik zeg expres 'was', want dit boek laat duidelijk zien dat een vergelijking met huidige politieke bewegingen eerder vertroebelt dan verheldert. Het is nadrukkelijk een inleiding op het fascisme, waarin de meeste aandacht uitgaat naar de bewegingen van Mussolini en Hitler, waarin incidenteel ook Mosley en uiteraard de NSB voorbijkomen.
June 29, 2020
Onder het huidige politieke mom, is dit boek een sterke aanrader (zeker voor diegene die snel links en rechts woorden in de mond neemt zonder kennis). Makkelijk te lezen met talrijke casussen.
January 10, 2025
Goede analyse, maar het boek ondergraaft zijn kracht doordat de auteur meent een partijpolitieke boodschap te moeten geven in het slothoofdstuk met een Riemenachtige analyse van de FVD. Ook Leo Lucassen als serieuze bron opnemen ten aanzien van de bevolkingsgroei in Amsterdam in de zeventiende eeuw is zeer zwak. Amsterdam groeide door binnenlandse migratie, in ieder geval zo dachten ze er toen zelf over. Na de val van Antwerpen in 1585 vluchtte meer dan de helft van de bevolking uit Antwerpen en een groot deel van Vlaanderen, Brabant en andere zuidelijke gewesten naar het noorden of Engeland en Duitsland. Waarom hing anders in de burgemeesterskamer van Amsterdam in die jaren een enorm schilderij van een stad? Die stad was niet Amsterdam, maar Antwerpen. Even terug naar de FVD. Deze partij kan niet fascistisch zijn, want is ideologisch niet verwant aan de niet-marxistische socialistische stromingen waaruit het fascisme voortkomt. Wat niet wil zeggen dat er geen aanstootgevende standpunten soms worden ingenomen door sommige leden van deze partij, maar daar heeft het fascisme geen monopolie op, zie bijvoorbeeld het communisme, of de politieke islam. Voor fascistische tendenzen dient de auteur toch echt in zijn eigen achterban te zoeken. Zoek maar eens goed binnen Groenlinks of niet-communistische XR-ers, veganisten, trans- of andere woke-stromingen.
Displaying 1 - 8 of 8 reviews