Ακολουθούν κάποια αποσπάσματα που είναι χαρακτηριστικά του τι συναντάμε στο Περί Ψυχής, του Αριστοτέλη, καθώς και της έκφρασης του, όπως και των διαλεκτικών του εργαλείων, που κατά βάση είναι άλλοτε η υπερβολή, άλλοτε η χρήση του αντιθέτου και απαγωγή εις άτοπο κι άλλοτε η γενίκευση του ειδικού, ή η ειδίκευση του γενικού. Επίσης γίνεται ιδιαίτερα διακριτή η με ευθύτητα ειρωνεία που όμως παραμένει καλοπροαίρετη, ωστόσο όμως αμείλικτη. Επίσης γίνεται φανερή η ευρύτατη γνώση όλων των επιστημών της εποχής του, τουλάχιστον στο επίπεδο της πρακτικής γνώσης αν όχι και των ίδιων των θεωριών, Βιολογία, Μαθηματικά, Ζωολογία, Ανθρωπολογία, Φυσική, Ιατρική. Έχει ενδιαφέρον πιστεύω να διαβάσετε αυτά τα αποσπάσματα:
‘’Αρχή για κάθε απόδειξη είναι η ουσία, έτσι που όσοι ορισμοί δε συμβαίνει να μας κάνουν γνωστές τις ιδιότητες, αλλά και ούτε μας διευκολύνουν να υποθέσουμε κάτι γι’ αυτές, είναι φανερό ότι όλοι διατυπώνονται για χάρη του συλλογισμού και είναι κενοί περιεχομένου’’.
‘’Το έμψυχο πράγματι δείχνει να διαφέρει από το άψυχο, σε δύο κυρίως πράγματα, στην κίνηση και την αίσθηση’’.
‘’Δεν αντιμετωπίζει λοιπόν το νου ως μια ικανότητα για την αλήθεια, αλλά λέει ότι ψυχή και νους είναι το ίδιο πράγμα’’.
‘’…ο νους είναι το ένα και η γνώση το δύο ( γιατί προχωρεί προς ένα σημείο από μια μοναδική κατεύθυνση ), ενώ ο αριθμός του επιπέδου είναι η γνώμη και εκείνος του στερεού η αίσθηση… Τα πράγματα εξάλλου συλλαμβάνονται άλλα με το νου, άλλα με τη γνώση, άλλα με τη γνώμη και άλλα με την αίσθηση, και, οι αριθμοί αυτοί είναι ταυτόχρονα οι ιδέες των πραγμάτων’’.( συγκριτική θέση με του Πλάτωνα, όπως ο ίδιος αναφέρει )
‘’…τέσσερα είδη κινήσεων, η φορά, η αλλοίωση, η φθίση και η αύξηση’’.
‘’Το σώμα όμως κινείται αλλάζοντας θέση και η ψυχή επομένως θα έπρεπε να μεταβληθεί όπως το σώμα, αλλάζοντας θέση είτε ολόκληρη, είτε κατά μέρη. Αν όμως μπορούσε να συμβεί αυτό, θα μπορούσε επίσης να βγει από το σώμα και πάλι να ξαναμπεί και το αποτέλεσμα θα ήταν να ανασταίνονται τα ζώα που πέθαναν’’.
‘’…. η ψυχή δε φαίνεται να κινεί το ζώο με αυτό τον τρόπο, αλλά με μια ορισμένη βούληση και κάποια σκέψη’’
‘’Ο νους όμως είναι ένας και συνεχής, όπως ακριβώς η νόηση και η νόηση είναι τα νοήματα και τα τελευταία με το να διαδέχονται το ένα το άλλο, αποτελούν ενότητα όπως ο αριθμός, αλλά όχι όπως το μέγεθος’’.
‘’πως θα σκεφτεί ο νους το διαιρετό με το αδιαίρετο, ή το αδιαίρετο με το διαιρετό; …. η κίνηση του νου είναι η νόηση’’
‘’ τι είναι αυτό που χάνεται όταν η ψυχή αφήσει το σώμα’’;
‘’Να λέμε όμως ότι η ψυχή οργίζεται, είναι σαν κάποιος να έλεγε ότι η ψυχή υφαίνει, ή κτίζει σπίτι. Γιατί όπως φαίνεται , είναι καλύτερα να μη λέμε ότι η ψυχή οικτίρει ή μαθαίνει ή σκέφτεται, αλλά ο άνθρωπος με την ψυχή’’.
‘’…η αίσθηση ξεκινά από συγκεκριμένο αντικείμενο, ενώ η ανάμνηση από την ψυχή’’
‘’Με το ευθύ πράγματι γνωρίζουμε και το ίδιο και το καμπύλο, γιατί κριτής και για τα δύο είναι ο κανόνας, ενώ το καμπύλο δεν είναι κριτής, ούτε για τον εαυτό του, ούτε για το ευθύ’’.
‘’Η εντελέχεια όμως έχει δυο σημασίες: άλλοτε είναι όπως η γνώση κι άλλοτε όπως η άσκηση της γνώσης. Είναι φανερό λοιπόν ότι η ψυχή είναι γνώση, γιατί όσο υπάρχει η ψυχή, υπάρχει και ύπνος και εγρήγορση και η εγρήγορση είναι ανάλογη με την άσκηση της γνώσης, ενώ ο ύπνος με την κατοχή χωρίς την άσκηση’’
‘’…η ψυχή είναι η αρχή των ικανοτήτων και ορίζεται με αυτές, την ικανότητα της θρέψης, της αίσθησης, της σκέψης και με την κίνηση…όπου υπάρχει αίσθηση, υπάρχει και λύπη και ηδονή και όπου υπάρχουν αυτά, υπάρχει αναγκαστικά και επιθυμία. Όσο τώρα για το νου φαίνεται πως πρόκειται για άλλο γένος ψυχής και πως μόνο αυτό μπορεί να χωρίζεται. Τα υπόλοιπα μέρη της ψυχής είναι φανερό πως δε μπορούν να χωριστούν…επίσης όμως διαφέρουν, γιατί η ικανότητα της αίσθησης είναι άλλο από την ικανότητα της γνώμης’’.
‘’Η πείνα και η δίψα τώρα είναι επιθυμία και η μεν πείνα για το ξηρό και το θερμό, ενώ η δίψα για το ψυχρό και το υγρό και η γεύση είναι κάτι σαν το καρύκευμα τους’’
‘’Φαίνεται όμως πως ούτε εκείνα τα αντίθετα, είναι με τον ίδιο τρόπο τροφή το ένα για το άλλο, αλλά το νερό είναι τροφή για τη φωτιά, ενώ η φωτιά δεν τρέφει το νερό. Στα απλά σώματα λοιπόν φαίνεται πως τα αντίθετα είναι κατεξοχήν, το ένα τροφή και το άλλο τρεφόμενο… Αυτό που τρέφει είναι η πρωταρχική ψυχή ενώ εκείνο που τρέφεται είναι το σώμα που την έχει και αυτό με το οποίο τρέφεται είναι η τροφή…κι εδώ σκοπός είναι κάτι να γεννήσει ένα ον ίδιο με τον εαυτό του, η πρωταρχική ψυχή θα ήταν αυτή που μπορεί να γεννήσει ένα ον ίδιο με εκείνο που την έχει’’
‘’Υπεύθυνος για τον ήχο…πρέπει στερεά σώματα να χτυπήσουν μεταξύ τους και με τον αέρα. Κι αυτό συμβαίνει όταν ο αέρας μετά το χτύπημα μείνει στη θέση του και δε διασκορπιστεί. Γι’ αυτό αν χτυπηθεί γρήγορα και δυνατά παράγει ήχο, γιατί πρέπει η κίνηση του σώματος που ραπίζει να προλάβει τη διάχυση του αέρα… Ηχώ τώρα, παράγεται όταν ο αέρας, αφού γίνει ένα σώμα, εξαιτίας του αγγείου που τον περιορίζει και τον εμποδίζει να σκορπίσει, απωθήσει πάλι τον εξωτερικό αέρα, σα να ήταν σφαίρα. Φαίνεται όμως ότι πάντα παράγεται ηχώ, αλλά δεν είναι πάντα ευδιάκριτη…’’
‘’…η γεύση μας είναι ακριβέστερη, επειδή είναι κάποιο είδος αφής και ο άνθρωπος έχει πολύ ανεπτυγμένη αυτή την αίσθηση, γιατί στις άλλες αισθήσεις υστερεί από πολλά ζώα, ενώ στην αφή είναι ακριβής με μεγάλη διαφορά από τα άλλα. Γι’ αυτό είναι και το πιο έξυπνο από τα ζώα’’
‘’…όλα τα αισθανόμαστε με ενδιάμεσο…η αίσθηση είναι είδος μεσότητας ανάμεσα στις αντιθέσεις των αισθητών…η αίσθηση είναι εκείνο που δέχεται τις αισθητές μορφές χωρίς την ύλη, όπως το κερί δέχεται το αποτύπωμα του δαχτυλιδιού χωρίς το σίδερο και το χρυσό… Με τον ίδιο τρόπο και η αίσθηση κάθε αισθητού πάσχει από εκείνο που έχει χρώμα, ή γεύση, ή ήχο, όμως όχι από το συγκεκριμένο πράγμα, όπως κι αν λέγεται αυτό, αλλά από την ποιότητα και τη μορφή του’’
‘’…η κίνηση και η ενέργεια και το πάθος υπάρχουν σε αυτό που υφίσταται την ενέργεια…ως δυνατότητα, γιατί η ενέργεια του ενεργητικού και του κινητικού παράγεται μέσα σε αυτό που πάσχει’’
‘’…η αίσθηση και το αισθητό παίρνουν δυο σημασίες, αφενός δηλαδή τη σημασία της δυνατότητας και αφετέρου τη σημασία της εντελέχειας’’
‘’…η ικανότητα που αποφαίνεται, ώστε όπως αποφαίνεται έτσι και σκέπτεται και αισθάνεται… Η αρχή αυτή όμως αποφαίνεται ως εξής: αποφαίνεται τώρα και, συνάμα, πως η διαφορά υπάρχει τώρα, αποφαίνεται λοιπόν ταυτόχρονα. Επομένως η αρχή που κρίνει είναι αδιαίρετη και κρίνει σε χρόνο αδιαίρετο’’
‘’Την ψυχή τώρα την ορίζουν κυρίως με δυο ιδιαίτερα χαρακτηριστικά: από τη μια με την κίνηση στο χώρο και από την άλλη με τη σκέψη, την κρίση και την αίσθηση, ακόμη νομίζουν πως και η σκέψη και η φρόνηση είναι είδος αίσθησης, γιατί και στις δυο περιπτώσεις η ψυχή διακρίνει και γνωρίζει τα όντα και οι παλαιοί βέβαια υποστηρίζουν ότι η σκέψη και η αίσθηση είναι το ίδιο πράγμα, όπως το έχει πει ο Εμπεδοκλής: << η σκέψη των ανθρώπων μεγαλώνει σύμφωνα με αυτό που παρουσιάζεται στις αισθήσεις τους >> και σε άλλο σημείο: << γι’ αυτό και πάντα η σκέψη τους παρουσιάζει διαφορετικές ιδέες >>. Το ίδιο όμως με αυτά θέλει να πει και ο λόγος του Ομήρου: <<γιατί τέτοιος είναι ο νους >>. Γιατί όλοι αυτοί θεωρούν ότι η σκέψη είναι κάτι σωματικό, όπως η αίσθηση και ότι το όμοιο αισθάνεται και σκέπτεται με το όμοιο. Παρόλα αυτά, αυτοί θα έπρεπε ταυτόχρονα να μιλήσουν και για την πλάνη, γιατί αυτή είναι η πιο οικεία στα ζώα, και η ψυχή μέσα σε αυτή περνά τον περισσότερο χρόνο της. Γι’ αυτό είναι ανάγκη, είτε όπως λένε μερικοί << όλα τα φαινόμενα να είναι αληθή >>, είτε η πλάνη να είναι επαφή με το ανόμοιο…’’
‘’ Φαντάζομαι, λοιπόν, σημαίνει σχηματίζω γνώμη γι’ αυτό που αισθάνομαι…το όνομα της η φαντασία το πήρε από το φως ( φάος )…οι εικόνες παραμένουν και μοιάζουν με τις αισθήσεις’’
‘’η νόηση αυτό το μέρος της ψυχής πρέπει να είναι απαθές, μα, να μπορεί να δέχεται τη μορφή και δυνάμει να είναι όπως η μορφή, αλλά να μην ταυτίζεται με αυτή και η σχέση που υπάρχει ανάμεσα στην ικανότητα της αίσθησης και τα αισθητά, να υπάρχει ανάμεσα και στο νου και τα νοητά. Είναι ανάγκη επομένως αφού νοεί τα πάντα, να παραμένει αμιγής…για να κυριαρχεί, δηλαδή να γνωρίζει’’
‘’Πρέπει λοιπόν να συμβαίνει ότι με έναν πίνακα, στον οποίο δεν υπάρχει τίποτα γραμμένο σε εντελέχεια. Πράγμα που συμβαίνει και στην περίπτωση του νου’’
‘’…σε όσα πράγματα βρίσκουμε και την πλάνη και την αλήθεια, υπάρχει και κάποια σύνθεση νοημάτων…πάντα, η πλάνη βρίσκεται στη σύνθεση’’
‘’…για παράδειγμα πως γνωρίζει κανείς το κακό ή το μαύρο, γιατί κατά κάποιον τρόπο το γνωρίζει με το αντίθετο τους. Πρέπει όμως το υποκείμενο που τα γνωρίζει, να είναι δυνάμει αυτά τα αντίθετα και η ενότητα να υπάρχει μέσα του’’
‘’Και η αποστροφή λοιπόν και η επιθυμία, είναι ενέργειες της ίδιας ικανότητας και δεν είναι άλλο να επιθυμείς και άλλο να αποστρέφεσαι, ούτε μεταξύ τους διαφέρουν…αλλά μόνο η ουσία τους είναι διαφορετική…όταν η ψυχή βεβαιώσει ή αρνηθεί το καλό ή το κακό, αποφεύγει, ή επιδιώκει. Γι’ αυτό η ψυχή ποτέ δε σκέφτεται χωρίς εικόνα… Η νοητική ικανότητα λοιπόν σκέφτεται τις μορφές μέσα στις εικόνες’’
‘’…η αλήθεια και το ψεύδος ανήκουν στο ίδιο γένος με το καλό και το κακό, διαφέρουν όμως στο ότι τα πρώτα είναι απόλυτα, ενώ τα άλλα υπάρχουν για κάποιον’’.
‘’…ο νους και η επιθυμία είναι που προκαλούν την κίνηση στο χώρο…ώστε εύλογα φαίνεται πως αυτά τα δύο δίνουν την κίνηση, η επιθυμία και η πρακτική σκέψη, πράγματι κινεί το αντικείμενο της επιθυμίας…το ίδιο και η φαντασία όταν κινεί δεν κινεί χωρίς επιθυμία, ένα πράγμα λοιπόν δίνει την κίνηση, το αντικείμενο της επιθυμίας’’
‘’( ο νους πράγματι προστάζει να αντιστεκόμαστε αποβλέποντας στο μέλλον, ενώ η επιθυμία μας σπρώχνει σε αυτό που είναι ήδη μπροστά μας, γιατί εκείνο που αυτή τη στιγμή είναι ευχάριστο φαίνεται απόλυτα ευχάριστο και απόλυτα καλό, γιατί δε βλέπουμε το μέλλον )’’
‘’Γιατί είναι φανερό πως έχουν μέσα τους πόνο και ηδονή. Αν όμως έχουν αυτά, είναι ανάγκη να έχουν κι επιθυμία’’
‘’…ό,τι γεννήθηκε είναι ανάγκη να αναπτυχθεί και να ωριμάσει και να παρακμάσει και αυτά χωρίς τροφή είναι αδύνατο να γίνουν’’
‘’Αμέσως μόλις γεννηθούν τα παιδιά, εκδηλώνουν επιθυμίες, ενώ η σκέψη και η περίσκεψη, από τη φύση, συνοδεύουν τον άνθρωπο καθώς η ηλικία προχωρεί. Γι’ αυτό επιβάλλεται να ασχοληθούμε με το σώμα πρώτα και μετά με την ψυχή, πρώτα με την επιθυμία και μετά με το νου. Προς όφελος της ψυχής, προηγείται η φροντίδα για το σώμα, προς όφελος του νου, φροντίδα για την επιθυμία’’
Λίγες σκέψεις:
Η διττή φύση, υπόσταση, μορφή πάντοτε με γοήτευε, εδώ βλέπουμε να ξεδιπλώνεται μέσα σε μια ολόκληρη θεωρία που αγγίζει σχεδόν όλες τις επιστήμες πως όλα ξεκινούν από μας, φανταστείτε μας σαν τετράεδρα στους τρεις άξονες όπου οι πλευρές μας είναι συνιστώσες διανυσμάτων, τα διανύσματα όμως που τις αποτελούν εκεί βρίσκονται…
Το βιβλίο αυτό είναι ποτ πουρί όλων των γνωστών τότε επιστημών. Πώς να κατανοηθεί η ψυχή του ατόμου, αν δεν γίνει κατανοητή η ψυχή της ζωής; Επομένως βλέπω με απόλυτο θαυμασμό ότι ο Αριστοτέλης παρατηρεί τον εαυτό του, τους ανθρώπους γύρω του, τη γη, τη θάλασσα, τα ζώα, τα φυτά χωρίς να εκφέρει γνώμη. Πρώτα μελετά, χρωματίζει τη γνώμη του μες στη γνώση και προχωρά. Αυτός ο μηχανισμός είναι τόσο όμορφος.
Ένα από τα συμπεράσματα που με απασχολούν πολύ καιρό είναι αυτό: δε μπορούμε να αγγίξουμε την ψυχή του άλλου, δίχως να αντικρύσουμε, είτε διαπεράσουμε και τη σάρκα ταυτόχρονα. Η μορφή και η υπόσταση είναι αλληλένδετες. Η τάδε ψυχή καθορίζει τη δείνα μορφή, την ευπάθεια, την κίνηση , την ομιλία, την κάνει αυτό που είναι. Αν εγώ φορέσω την προβιά του Γιώργου και εννοώ οι ψυχές μας να ανταλλαχθούν το πιστεύω πως σε λίγο καιρό θα βλέπεις το Γιώργο και θα λες πως σου θυμίζει εμένα.
Διαφωνώ κάπως με τον Αριστοτέλη, δεν πιστεύω πως η επιθυμία μπορεί να γεννηθεί χωρίς σκέψη, η βούληση ίσως. Αλλά το θέμα είναι μπορούν πραγματικά να διαχωριστούν η βούληση απ’ την επιθυμία; Σε αυτό δε μου απάντησε. Είναι μήπως η επιθυμία μια αρχή της οποίας η κίνηση γίνεται με τη θέληση; Είναι δυο διαφορετικές φύσεις; Δεν ξέρω αλλά δεν τις ταυτίζω.
Όπως επίσης θεωρώ ελλιπή την ελάχιστη εξέταση της ανάμνησης, ένα θέμα που με απασχολεί πολύ γενικά και ακόμη περισσότερο αφότου διάβασα τις Θάλασσες του νότου, του Μονταλμπάν που μια απ’ τις κεντρικές ιδέες προέρχεται από ένα στίχο κάποιου ποιητή ο οποίος λέει ουσιαστικά πως η επιθυμία κι η ανάμνηση δε μπορούν ταυτόχρονα να βρίσκονται στον ίδιο χώρο, η μια είναι δολοφόνος της άλλης. Δεν ξέρω αν ισχύει ούτε αυτό, δέχομαι όμως το λόγο του πως η ανάμνηση ξεκινάει απ’ την ψυχή. Δε μου αρκεί όμως.
Τέλος μου αρέσει η ιδέα και συμφωνώ πως ο νους κι η ψυχή με τις ικανότητες της δεν εδράζονται στον ίδιο τόπο.
Και πάλι όμως ανέπτυξε πολύ το θέμα του τι λέγανε οι παλαιότεροι, εξ’ ίσου εκτεταμένα τις ίδιες τις αισθήσεις και στη σκέψη, τη βούληση, την επιθυμία, την ανάμνηση δεν έδωσε την έκταση που θα ήθελα.
3.5 αστέρια.