Bierut. Kiedy partia była bogiem

by Piotr Lipiński

Wzrost: 1,65 m; postać: wysmukła, silna; włosy: gęste, miękkie, ciemnoblond; twarz: zdrowa, okrągła; czoło: średnie; oczy: niebieskie, normalne; usta: średnie, wąskie; zęby: brak 3, równe, 2 plomby złote; postawa i chód: prosty, normalny; wymowa: normalnie; głos: niski; wykształcenie: umie tylko czytać i pisać. To charakterystyka więźnia Bolesława Bieruta zapisana w aktach z lat trzydziestych. Aleksander Wat zapamiętał go tak: "zawsze był taki impersonnel, miał tę gładkość trochę fryzjerską, oślizgłość, opływowe formy".

Bierut był szary, bezbarwny, zwyczajny. Nic nie wskazywało, że zrobi karierę. Przed wojną żył w cieniu wybitnych przywódców Komunistycznej Partii Polski. Należał do średniego aktywu, a przeżył stalinowską czystkę tylko dlatego, że przebywał w więzieniu.

Piotr Lipiński stworzył portret człowieka, który stał się twarzą stalinizmu w Polsce. Oparł tekst między innymi na rozmowach ze współpracownikami Bieruta, ostatnimi żyjącymi osobami, które go znały. Opisuje drogę Bieruta do prezydentury, jego działalność przed wojną i w jej czasie, mechanizmy przejmowania przez komunistów władzy, konflikt głównego bohatera z Władysławem Gomułką i całe grono osób, które odegrały najważniejsze role w dwudziestowiecznej historii Polski.

Genres: Nonfiction, Poland, History, Biography, Polish Literature

272 pages, Paperback

First published November 22, 2017

Reviews

[Joanna · Rating 4 out of 5]

Są we mnie dwa wilki - jeden jest lekturą “Bieruta” w wysokim stopniu usatysfakcjonowany, drugi natomiast czuje niedosyt. Nie ukrywam, że sięgając po książkę Lipińskiego po cichu liczyłam, że jak wskazuje seria w której się ta pozycja ukazała - “reportaż” będzie to nie tyle stricte biografia Bieruta, a właśnie reportaż historyczny o pierwszych latach Polski Ludowej. I moje nieme modlitwy zostały wysłuchane, bo jeśli ktoś chciałby dogłębnie poznać życiorys I sekretarza KC PZPR to odsyłam do innych książki. Paradoksalnie to właśnie jest powodem mojego poczucia niezaspokojenia wiedzy - albowiem, czego zupełnie się nie spodziewałam, Bierut okazał się dla mnie postacią niesamowicie intrygującą. Nawet gdy odkładałam książkę nierozerwalnie towarzyszyły mi myśli - jak taki nijaki, ugrzeczniony, uległy, pozbawiony charyzmy człowiek mógł swego czasu być najważniejsza osobą w państwie, a do tego obiektem kultu jednostki. Lipiński co prawda na to pytanie daje odpowiedź - pacynka Stalina, namiestnik Moskwy, ale moja ciekawość co do obszernej analizy drogi, a finalnie i dojścia na szczyty władzy tego niepozornego, kulturalnego i cichego komunisty zaspokojona nie została. W “Bierucie” samego Bieruta jest niewiele. Dużo adekwatniejszy byłby tytuł “Bierut, towarzysze i Stalin” bądź “Historia Polski za czasów Bieruta”, bo i inni ważni działacze komunistyczni i partyjni i przywódca ZSRR i w końcu dzieje Polski od początku XX wieku aż do lat 50 zajmują w książce Lipińskiego istotną i znaczącą część. Kilkunastostronicowe fragmenty, w których nie pojawia się nazwisko działacza Bolesława nie są rzadkością. Momentami to Gomułka i Cyrankiewicz wysuwają się na pierwszy plan. Tytułowy “bohater” został potraktowany powierzchownie - dlaczego często jest określany jako “największy zbrodniarz” czy “najczarniejszy charakter “ w powojennej, komunistycznej Polsce? Pomimo przytoczonych licznych rozmów ze współpracownikami, znajomymi i rodzina Bieruta, z profesjonalnymi, poważanymi historykami - tego z tego reportażu się nie dowiedziałam. Ale mimo to “Bieruta” czytałam z prawdziwym zafascynowaniem. Jako biografia nie sprawdza się ta książka kompletnie - za to jako reportaż historyczny o Polsce pierwszej połowy XX wieku wypada znakomicie. Lipiński obszernie, ale pasjonująco - bogato w anegdoty, bazując na rzetelnych źródłach, twardych danych i faktach przedstawia sytuację polityczno-społeczno-ekonomiczną Polski. Momentami autor przekształca się w dziennikarza śledczego - jak np. wtedy gdy przedstawia ewentualną szpiegowską działalność członków ówczesnych elit czy w wyniku porządnej kwerendy obala dotychczas popularne, powtarzane od lat mity i legendy nt. Bieruta i jego towarzyszy - i tu książkę tę czyta się jak najlepiej trzymający w napięciu thriller szpiegowski. Co ważne - Lipiński każdą podawaną przez siebie w tym reportażu informację - wszystkie cytaty, dane, wspomnienia, fakty historyczne itd. popiera źródłem. Parę razy autor przytacza popularne plotki, ale za każdym razem podkreśla, że jest to zweryfikowana informacja, może zmyślona i robi to tylko po to by ewentualnie skonfrontować je z rzeczywistą wersją bądź gdy miały one istotny wpływ na postrzeganie przez ludzi danej osoby, przez lata powszechnie uznawane były za fakty.
Jak to więc jest z tym “Bierutem” Lipińskiego? Osobiście pochłonęłam, wciągnęło mnie na amen. Mimo ogromu nowych dla mnie nazwisk, dat, wydarzeń - ani przez moment nie odczuwałam zagubienia ani chaosu - Lipiński każdy jeden nowy “element” wprowadził umiejętnie, z porządnym wyjaśnieniem. Trudno mi stwierdzić jak tę książkę odbiorą czytelnicy mający wczesny okres PRL-u i Polski czasów Bieruta w małym palcu - natomiast dla mnie - osoby posiadającej znikomą, najbardziej podstawową wiedzę o tych dekadach - była to lektura iście fascynująca, ogromnie poszerzająca wiedzę i szalenie zachęcająca - wręcz zmuszająca do dalszego zgłębiania tematu.

instagram | facebook

[Marcin Roszkowski · Rating 4 out of 5]

O historii PRL i partii nigdy nie pisano obiektywnie. Do '89 roku obowiązywał hagiografia, od roku '90 dominuje odżegnywanie od czci i wiary. Sięgając po biografię pierwszego powojennego prezydenta Polski obawiałem się, że wyleje się na mnie fala jadu, złośliwości i stronniczego przedstawiania "bohatera".

Mile się zdziwiłem.

Biografia Bieruta obiektywnie i rzeczowo przedstawia historię nijakiego aparatczyka, który stanął na czele państwa. Wyłania się obraz człowieka, który ślepo podążał za mentorami, podporządkowując górnolotnej idei swoje życie zawodowe, osobiste, polityczne i w końcu... samo życie.

Obserwujemy więc życie prywatne i zawodowe przyszłego prezydenta, jego fascynacje, pierwszego nauczyciela, Hempla, późniejsze związanie się ze Związkiem Radziecki, działania w Kominternie i wreszcie uczestnictwo w konspiracji. Szeregowy, nijaki, szary, "mierny, ale bierny" pnie się mozolnie po szczeblach kariery, ale efektów awansów nie widać aż czystym przypadkiem znajduje się we właściwym miejscu o właściwej porze, by zostać namaszczonym na radzieckiego namiestnika PRL.

Sądzę, że na moim wydziale praca zyskałaby przychylne spojrzenie, bowiem aparat naukowy jest tyleż rozbudowany, co systematyczny i bardzo szeroki. Autor czerpał ze źródeł prasowych, historii partii, dokumentów, nagrań i rozmawiał z ludźmi, którzy Bieruta znali. Wymaga jednocześnie rozeznania w historii Polski i ruchów politycznych - nie tłumaczy kim byli Nowotko, Finder czy Berman. Kiedy pojawia się postać Józefa Światły, czytelnik sam musi się dowiedzieć, kim on był, co robił i czym naprawdę "zasłynął".

Biografia jest napisana przystępnym językiem, czyta się lekko i szybko, w tonie obiektywnym i rzeczowym. Raz może czy dwa autor daje odrobinę poznać, jaki jest jego osobisty stosunek do Bieruta, ale nie narzuca go czytelnikowi.

Nie jest to lektura rozrywkowa, ale jeśli ktoś jest zainteresowany dziejami powojennymi politycznymi naszego kraju, powinien po nią sięgnąć. Na ogromny plus zasługuje ona tym, że jest napisana obiektywnie i chłodno, co w obecnej historiografii, zwłaszcza tej "POPularnej" jest niesłychaną rzadkością.

[Adam · Rating 4 out of 5]

Pierwsza myśl: Ludzie czasem zarzucają Wałęsie brak wykształcenia, a tymczasem miał zasadnicze zawodowe, a Bierut nie skończył nawet podstawówki - został z niej wyrzucony w czasie strajku szkolnego w 1905. Tymczasem też został prezydentem, takim samym jak wszyscy kolejni, może nie wybranym w demokratycznych wyborach, ale został, to właśnie on, a nie Władysław Raczkiewicz czy August Zaleski był głową państwa polskiego mającą powszechne uznanie na świecie.
Okres PRL jest raczej pomijany podczas lekcji historii, a przynajmniej traktowany po macoszemu, przez to nic nie wiedziałem o Bierucie, jedynym komunistycznym działaczu, który miał tytuł prezydenta (no, nie licząc Jaruzelskiego w latach 1989-1990). Książka ta opisuje całą jego karierę polityczną, od strajku szkolnego w 1905, poprzez poznanie Jana Hempla około 1913, pracę spółdzielczą, członkostwo w Komunistycznej Partii Polski, studia w Międzynarodowej Szkole Leninowskiej. Aresztowanie w 1933, które pozwoliło mu uniknąć czystki w ZSRR (Co spotkało wielu polskich komunistów. Najciekawsza była dla mnie jego dziura w życiorysie z lat 1941-42, w czasie której był lub nie był agentem niemieckim, a na pewno był niemieckim urzędnikiem w Mińsku. Stamtąd został ściągnięty do Warszawy i mianowany przez Gomułkę na szefa nic nie znaczącej KRN, co pozwoliło mu później zostać prezydentem.
Dzięki tej książce odnalazłem odpowiedź na następujące pytania, które mnie długo nurtowały:
Dlaczego Bierut był taki wierny wobec Stalina?
Jak właściwie doszło do tego, że został prezydentem?
Jak wyglądało życie przedwojennych komunistów?
Jak powstał kult Bieruta?
Czy komuniści naprawdę wierzyli w komunizm?
Naprawdę polecam przeczytać.

[Joanna · Rating 3 out of 5]

Mam problem z oceną tej książki. Na pewno jest bardzo dobrze przygotowana merytorycznie. Ale chyba nie nazwałabym jej reportażem. To raczej typowo historyczne opracowanie i dlatego lektura szła mi dość opornie. Myślę jednak, że nie jest to wina autora, a tematu i materiału, z którym musiał się zmierzyć.

[Piotr · Rating 4 out of 5]

Mówią, że Polską rządzą dwie trumny: Piłsudskiego i Dmowskiego.
Nie, chyba nigdy nie. Gdyby nie wojna, może by i tak było.
Polską rządzą dwie całkiem inne trumny: Bieruta i Gomułki. Wczytajcie się w tę biografię, niezwykle solidną i ciekawą. To jest jedna strona lustra, w jakim przegląda się dzisiejsza polska „klasa polityczna”. Druga, niemal jak Gomułka i Bierut, mieniąc się pierwszej przeciwieństwem, nie jest niczym innym, jak jej żałosną karykaturą.

[Tomek · Rating 3 out of 5]

Z jednej strony poprawna i ciekawa historia człowieka, który trochę przypadkiem stanął na czele państwa. Z drugiej, książka ta bardzo chciałaby opowiedzieć o ówczesnym klimacie społeczno-politycznym przez pryzmat historii Bieruta, tylko ze względu na swoją krótkość - kończymy raczej z zbiorem anegdot (które bez uprzedniej znajomości kontekstu niewiele nam dadzą) i obrazem człowieka, który aż się prosi o dokładniejsze osadzenie w epoce.

[mati · Rating 4 out of 5]

Książka ta zawiera się gdzieś pomiędzy biografią Bieruta, a opisem rzeczywistości wczesnego PRLu. Oba wątki są niezwykle ciekawe. Na przestrzeni lat przeplatają się także wątki partii, chociażby wzloty i upadki Gomułki.

Postać Bieruta jest jak jego imię - nudna. To absurdalne, że tak pusta charakterem osoba wspięła się na szczyty władzy (czy raczej oczywiste wziąwszy pod uwagę oddanie Stalinowi). Paradoksalnie jednak autor, mimo swoich tez, na tyle zainteresował mnie Bierutem, że odczuwam pewien niedosyt wiedzy. Niestety nie udowodnił mi dlaczego jest nazywany największym polskim zbrodniarzem.

W dwóch zdaniach: jest to taka wersja demo jego biografii. Za to jaka dobra

[Franciszek Porayski-Pomsta · Rating 3 out of 5]

Bierut był przeciętnym funkcjonariuszem, który dzięki szczęściu, zbiegu okoliczności i działaniom największego politycznego wroga - Gomułki - stanął na czele odrodzonej pod czerwonym sztandarem Polski. Lubił angażować się w sprawy odbudowy Warszawy, procesy sądowe, ułaskawienia, ale do rządzenia brakowało mu charyzmy, pewności siebie i ognia. Polegał na swoich dwóch współpracownikach - Jakubie Bermanie i Edwardowi Ochabowi. Bierut był wierny stalinowskiej doktrynie politycznej, patrzył z podziwem na radzieckiego dyktatora, choć zdarzyło mu się mu postawić.
Reportaż Lipińskiego jest solidny, miejscami porywający, ale czasem i nużący. Do pełnego portretu Bieruta brakuje jego osobistych wspomnień, a rozmowy z jego współpracownikami nie wystarczają. Ponadto rzadko książka ta przybiera rzeczywiście postać biografii, a raczej zbacza na boczne tory, zarysowując ogólną sytuację w Polsce, omijając stanowisko Bieruta.

[Marcin Copik · Rating 4 out of 5]

Większość negatywnych ocen wynika chyba z tego, że czytelnicy oczekiwali reportażu. To nie jest reportaż, ale dobrze napisana książka historyczna na temat, który do tej pory był słabo rozpoznany w literaturze popularnonaukowej. Nie dowiemy się kim naprawdę był Bierut, ale nie jest to wina autora gdyż zwyczajnie zbyt mało informacji posiadamy i wiemy o jego motywacjach i poglądach. Pozostawia to niedosyt jeśli porównamy tą pozycję do dużo obszerniejszej książki tego samego autora o Gomułce, ale udało się autorowi skonfrontować dowody nt. wiedzy Bieruta o torturach i procesach politycznych z powtarzanym przez współpracowników mitem grzecznego dżentelmena, który był zatroskany o los innych.

Duży plus za fragment wywiadów z drugorzędowymi komunistami, z którymi udało się porozmawiać autorowi jeszcze za ich życia.

[Łukasz O · Rating 4 out of 5]

Spodziewałem się czego innego - wyjaśnienia lub co najmniej odniesienia się do wątków powiązań Bieruta z Moskwą i jego zależności do Kremla. Autor jednak, (i słusznie) nie stawia hipotez, lecz opiera się w pełni na źródłach, przy czym ciekawą ich grupę stanowią wypowiedzi, zapiski i opinie współpracowników tow. Tomasza. Osobiście uważam, że wartością tej książki, w sensie poznawczym jest zawarcie wypowiedzi świadków naocznych. Autor nie szuka taniej sensacja tam, gdzie nie może udzielić, w oparciu o źródła, pełnej i jednoznacznej odpowiedzi. Dobra książka, dobrze się czyta :)

[Jakub Horbów · Rating 4 out of 5]

Pozycja obowiązkowa dla każdego interesującego się historią przemian w Polsce po II wojnie światowej. Wbrew tytułowi sam Bierut jest tylko pretekstem do przedstawienia czasów stalinizmu. Mimo mocno historycznej narracji Lipińskiego czyta się lekko, stroni on też od własnych komentarzy, czy ocen, a za to na prawdę warto go wyróżnić.

[Sebastian Sikora · Rating 3 out of 5]

Bardzo dobre opracowanie, historie PRLu przedstawia się dziś w najczarniejszych barwach a tymczasem autorowi udaje się w obiektywny sposób ukazać co kierowało oryginalnymi polskimi komunistami. Wielki plus za cytowanie rozmów ze świadkami. 3/5 bo trochę jednak toporny styl ale praca jako całokształt bardzo dobra.

[Adam · Rating 4 out of 5]

Ciekawa, nienudząca biografia Bieruta, dowiedziałem się wystarczająco na temat tego człowieka. Więcej nie potrzebuję, dlatego brawa dla autora za zbalansowanie ilości wiedzy dostarczanej czytelnikowi.

[Maciej Barabasz · Rating 4 out of 5]

Ci już zaznajomieni z tematem raczej nie znajdą w tej pozycji nic dla siebie. Tym dopiero zainteresowanym warto ją polecić - zgrabnie ujęta historia narodzin polskiego ruchu komunistycznego, powstania PRL i wreszcie osoby samego Bieruta - wyjątkowo zwyczajnego dyktatora/urzędnika.

[Aleksandra · Rating 3 out of 5]

Wszystko fajnie, ale nadal pozostawia niedosyt i nie odpowiada na pytanie kim właściwie był Bierut

[Jakub Bryl · Rating 2 out of 5]

Warto znać ten kawałek naszej historii, ale sam przekaz mógłby być ciekawszy i lepszy warsztatowo...

[Janek Pacześniak · Rating 2 out of 5]

"O historii PRL i partii nigdy nie pisano obiektywnie" i ta książka jest narracyjnie dowodem potwierdzającym

[Armen · Rating 4 out of 5]

Sprawnie napisana książka dokumentalna, pokazująca jak nic nie znacząca zwykła szara jednostka może, za sprawą następujących po sobie okoliczności i rozwoju wypadków, awansować na najwyższe stanowisko w państwie. Autor stara się zachować obiektywizm i dlatego reportaż ten czyta się bardzo dobrze i z zaciekawieniem. Ciekawi mnie jednak czemu autor nadal jej również tytuł podtytuł "Kiedy partia była bogiem". Z historii i z samej książki wiemy, że w Polsce tak to nie działało. No chyba, że mówimy o samym Bierucie i jego światopoglądzie, postrzeganiu swojej roli w działności KPP czy PZPR. Natomiast zgrzytnęło mi wymienienie w jednym rzędzie Witolda Pileckiego i człowieka, który zabijał cywilów, w tym małe dzieci, Łupaszki. Również epilog nie pozostawia wątpliwości, komuniści i socjaliści potrzebują rozlewu krwi, choć twierdzi to cytowany klapnięty na umyśle betonowy dziadek :) Cóż, czysty reportaż żeby był dobry musi mieć chyba jakiś element nastawienia twórcy do tematu, byle nie był nachalny i zmuszający do określonych przemyśleń. Tak na szczęście w książce nie jest i możemy w przystępny, jak na ilość zgromadzonych materiałów i źródeł, sposób śledzić historię gościa, który pozostał do dziś tajemnicą. Tajemnicą, którą sam autor przyznaje, że nie jest w stanie rozwiązać, pomimo nagromadzenia i zredagowania tylu skrawków z życia Bolesława Bieruta. Ciepły zbrodniarz? Opanowany i spokojny rewolucjonista? Syn partii kochający dzieci? Człowiek o kilku obliczach, człowiek-zagadka. Ale całkiem nieźle śledzi się tę próbę jego rozwikłania.

[Natalia · Rating 4 out of 5]

Książka przedstawia życie Bieruta, od jego skromnych początków jako drukarza po dojście do władzy w powojennej Polsce. Autor skupia się na jego działalności przed wojną, podczas okupacji, a także po 1945 roku, ukazując mechanizmy przejmowania władzy przez komunistów i ich stosunek do ideologii. Lipiński opisuje również konflikt Bieruta z Władysławem Gomułką oraz relacje z innymi prominentnymi postaciami tamtych czasów